ائل بیلیمی – زنگان آشیق داستانلاری

زنگان آشیقلاری

اؤن سؤز

   آذربایجان شفاهی ادبیاتی­ نین گؤرولمز زنگین لیگینه دلالت ائده­ن آشیق ادبیاتی و موسیقی­سی­دیر. بو ادبیات یوزایللر بویو شفاهی یارانمیش و یازییا آلینمامیش و خالق شاعیرلری اولان آشیقلارین سینه­ سینده قالیب و یوزایللر یوبو دیلدن دیسله گزیب – دولاشیب، تکجه حاضیرکی یوزایلده یازییا کؤچمه­ سینه همت قورولوب؛ یوخسا یوزایل بوندان اؤنجه­ یه قدر، آشیقلاریمیزین داستانلاری و شعرلری، هابئله موسیقی­لری ده علمی صورتده یازییا آلینمامیش و دیللرده ساخلانیلیردی.

   تاسفله بو زنگین خزینه ­نی آراشدیرماق اوچون هئچ بیر امکانات اولمادیغیندان، بو کولتورون بؤیوک بیر بؤلومو اورتادان گئتمه­ ده ­دیر. بوگونه قدر – اؤزللیکله اسلامی انقلابیمیزدان سونرا یوزلر کتاب یازیلمیشسا دا، بوتون درگی­لرده فولکلوروموزا یئر آچیلدیغی حالدا، هله ده بو زنگین ادبیاتین یوزدن بیری یازیلمامیشدیر. انقلابدان سونرا هر بیر یازار، اؤز علاقه­سی اوزره قلم اله آلیب، امکانانلارینا باخاراق اؤز بیلدیکلری و توپلادیقلارینی بیر یئرده چاپ ائتدیرمه ­یه چالیشمیشدیر. آنجاق بونلارین آراسیندا درین تحقیقلر ده گؤز اؤنونده­ دیر. اما بونا قانع اولماق مومکون دئییلدیر. هر بیر درگینی آچدیقدا، اونون بیر نئچه ستونونون فولکولورا باغلاندیغینی گؤروروک. بو ستونلاردا آتالار سؤزو، ناغیللار، داستانلار و باشقا فولکلوریک ماتریاللار یئر آلیر، یئنه ده آشیقلار ادبیاتینا گلدیکده بو آرادا گؤرولن ایشلر داها آزدیر. بلکه شعرلری یازیلیبسا دا، داستانلار و اونلارین آراشدیرمالاری یوخ کیمی­دیر. آشیق داستانلاری یاخشی دقتلری اؤزونه چکمیش و بیر چوخ داستانلار یازیا آلینمیشدیر. آنجاق بونلارین هامیسی، بو زنگین خزینه قارشیندا بیر دامجیدیر دنیزدن.

   آنجاق شوبهه یوخدور کی بو زنگین کولتورو و گئنیش ادبیاتی توپلاییب – یازییا آلماق گره­ کیر. بونون اوچون ده آکادئمیک امکانلار لازیمدیر. هر حالدا بو امکانلارین اولمادیغینی گؤره­رک یازماماق دا یازارلارین مسئولیتلرینی بویونلاریندا گؤتورمور. بیز، هله یولون ایلک بوروقلاریندا قالمیشیق؛ بونونلا بئله خزینه­ میزی قوروماق اوچون آخساقلیقلا اولورسا دا، چالیشمالی­ییق. بیز ده دورمادان چالیشاجاییق. آخساقلیقلاری دا دوستلاری تنقیدلری اساسیندا آرادان گؤرتورمک اولار. بس گؤزومور عزیز اوخوجولارین، آشیقلارین و اؤزه­للیکله ادیب­لریمیزین ده­یرلی تنقیدلرینه­دیر. اولسون کی ملتیمیزه لاییق بیر ایش گؤرموش اولاق.

   بونو دا آرتیرماق لازیمدیر زنگان آشیقلاری­نین سؤیله­دیکلری داستانلار، عئینی صورتده آذربایجانین باشقا شهرلری و بؤلگه­لری کیمی­دیر؛ نهایت بیر سیرا ده­ییشیک­لیک­لرین اولدوغو مومکوندو. هر داستانین واریانتلاری اولدوغو کیمی، زنگاندا سؤیله ­نن هر بیر داستان، او داستانین بیر واریانتی ساییلا بیلر. بوندان علاوه، بیر سیرا داستانلار، تکجه زنگان بؤلگه­ سینه عاییددیر و آذربایجانین او بیری بؤلگه لریندن یایغین دئییلدیر؛ مثلا ورقه و گولشن زنگانا عایید ساییلیر، یاخود آشیق شیرین و بیرچک خانیم زنگاندان (خرمدره­یه عایید) ائشیکده ائشیدیلمه­ ییبدیر. هابئله یوسف جمال داستانی، بهرام و گولی خندان، کلبی و سلبی، و باشقالاری.

   بیز بورادا هر داستانی تانیتدیردیقدا سونرا بیر اؤرنک کیمی همان داستاندان زنگان بؤلگه­ سی­نین آشیقلاریندان وئره ­جه ­ییک. آنجاق تامام داستانلاری توپلاماق داها چوخ امکانات ایسته­ ییر؛ الله قویسا بو ایش بیلیم یورلاریمیزدا آشیق ادبیاتی و اینجه صنعتی قویولدوقدا داها علمی صورتده مومکون اولاجاقدیر.

   زنگان آشیق محیطی، خزر دنیزی­نین گونئی باتیسینداکی ان قدیم تورک یوردلاری اولان باشدا زنگان، سلطانیه اولماق اوزه­ره خرمدره، ابهر، قیدار، هیدج، تیکاب، بیجار، تاریم علیا، مانیشان، ایجرود، تاکستان، قزوین، لوشان، نیک­پی[۱] شهرلری و شهرجیک­لرینی احتوا ائتمکده­ دیر. زنگان آشیق محیطی دئدیکده بئش شهری و اونون کندلرینی نظرده توتوروق: زنگان و زنگان چایی کندلری، ابهر ایله خرمدره و اونلارا باغلی کندلر، طاریم و اونون حومه ­سی، قیدار و اونا باغلی یوردلار، مانیشان و توابعی. آنجاق هله تاکستاندان توتوب قزوینه قدر گئده­ن بؤلگه­ و رودبارا چاتان شهرلر و کندلر هامیسی زنگان آشیق محیطینه باغلی­دیر، آنجاق بیر اؤرنک وئرمه ­دیک. بونلارین آشیقلاری و سؤیله ­دیکلری داستانلار دا سونرا زنگان بؤلگه­ سی اوستونده اولاراق وئریله­ جکدیر.

                                                                          م. كريمي

[۱] ا. گونر، م. ارتورک، قطعه­لر و اؤلکه­لر جغرافیاسی، نوبا یایینلاری، آنکارا، ۲۰۰۵، ص ۱۹۷ – ۲۰۲٫

ارسال دیدگاه