ائلدَگزلر دؤولتی
(و يا ائلدَنيزلر دؤولتی، ايلدنيزلر دؤولتی، آتابيلر دؤولتی)
حاضیرلایان: سوسن نواده‌رضی

آذربايجان اراضيسينده موجود اولان، آتابي شمس‌الدين ائلدَگزين دؤورونده فورمالاشميش، اونون اوغلو نصرالدين محمد جاهان پهلوانين حاکيميتي ايل‌لرينده داها دا چيچکلنميش دؤلت. آذربايجان (کوردن جنوبا)، شيمال-غربي ايران ويلايت‌لري (اصفهان، رئي) و س. يئرلري احاطه ائديردي. پايتاختي مختليف واختلاردا ناخچيوان، همدان، تبريز اولموشدور. مهم شهرلري: تبريز، گنجه، همدان، ناخچيوان، بئيلقان، اورمييا، اردبيل، زنجان، خوي، شمکير و س. اساس تصروفات ساحه‌لري: اکينچيليک، مالدارليق، ايپکچيليک، توخوجولوق، صنعتکارليق و س. ائلدگزلر دؤلتي نين اراضيسيندن ياخين و اورتا شرقين تجارت مرکزلريني بيرلشديرن کاروان يوللاري کئچيردي. ائلدگزلر دؤلتينين سياسي حياتيندا اقتدار صاحيبي اولان حربيچيلر و عالي مسلمان روحانيلر اساس رول اويناييرديلار. ائلدگز دؤلتينين تشکول دؤرو (۱۱۳۶-۱۱۶۰)، يوکسه‌ليش و چيچکلنمه دؤرو (۱۱۶۱-۱۱۹۱)، تنزل دؤرو (۱۱۹۲-۱۲۲۵) مرحله‌سي کئچميشدير. ائلدگز دؤلتينين يارانماسي آذربايجان آتابگي شمس‌الدين ائلدنيزين آدي ايله باغليدير. ائلدگزين اقامتگاهي ناخچيوان شهري ايدي. ۱۱۳۶-جي ايلده ائلدگز سلجوق سولطاني توغرولون اوغلو آرسلانشاهين آتابگي آذبايجانين جنوب ويلايتينين حاکيمي تعيين اولوندو. عراق سلجوق سولطانليغينين اجتماعي، سياسي حياتيندا مهم رول اوينايان ائلدگز، فورمال صورتده سلجوقيلره تابع اولسا دا، ۱۲ عصرين ۳۰جو ايللريندن مستقيل حؤکمدار کيمي دؤلتي اداره ائدير و اؤز آدينا سيککه کسديريردي.۱۱۵۲جي ايلده آرران، بير قدر سونرا ايسه، ماراغا حاکيمي خاص‌بگين اداره ائتديگي اردبيل، ائلدگزين حاکيميتينه کئچدي. او، شيروانشاهي دا آسيلي وضعيته سالميشدي. اون ايکي عصرينين ۵۰-جي ايللرينين سونلاريندا آذربايجان فئوداللارينين منافعيني مدافعه ائدن ائلدگزله سلجوق سولطاني رکن الدين محمد (۱۱۵۳-۱۱۶۰) آراسيندا توققوشما اولدو. بئيلقان يانينداکي ووروشما (۱۱۵۸) ائلدگزين مغلوبيتي ايله نتيجه‌لندي. لاکين تئزليکله سلجوقيلر دؤلتينين بوتون ايشلريني يئنيدن اله کئچيرن ائلدگز ۱۱۶۰-جي ايلده “آتابي اعظم” (بؤيوک آتابي) عنوانی آلدي. ۱۱۶۱-جي ايلده ائلدگز يارانميش الوئريشلي شرايطدن استفاده ائده‌رک ياخين اميرلرين کؤمگي ايله اوغوللوغو آرسلانشاهين (۱۱۶۱-۱۱۷۶) سلجوق سولطاني اعلان ائديلمه‌سينه نايل اولدو. آرسلانشاه فورمال اولاراق سولطان عنوانی داشيييردي. دؤلتين بوتون ايشلريني مستقيل اداره ائدن ائلدگز اؤز اوغوللاريني يوکسک وظيفه‌لره – بؤيوک اوغلو محمد جاهان پهلواني حاجيب، کيچيک اوغلو قيزيل آرسلاني ايسه سپهسالار (اوردو کومانداني) تعيين ائتدي. ائلدگز آذربايجانين شيمال و جنوب تورپاقلاريني يئنيدن بيرلشديره بيلدي. اصفهاندان شيروان و گورجوستانادک اوزانان اراضي اونون حاکيميتينه کئچدي. بونونلا دا ائلدگز دؤلتينين تشککول پروسئسي باشا چاتدي و او، ياخين شرقين قودرتلي دؤلتينه چئوريلدي. ائلدگزلر قونشو اراضيلر حسابينا اؤز تورپاقلاريني هر واسيطه ايله گئنيشلنديرمه‌يه چاليشير، شيروانا و س. يئرلره يوروش ائديرديلر.دبيل (دوين) و س. شهرلرله بيرليکده شرقي ائرمنيستان ائلدگزلر دؤلتيندن آسيلي وضعيته دوشموشدو. بو دؤرده ائلدگزلرله گورجوستان آراسيندا دفعه‌لرله توقوشمالار باش وئرميشدير. ۱۱۶۱-جي ايلين اييولوندا گورجو فئوداللاري تقريبن ۳۰ مينليک قوشونلا ائلدگزين حاکيميتينده اولان دبيل شهريني توتدولار.ائلدگز اؤزونون تابع‌لری ماراغا، خيلات حاکيملري و باشقا فئودال اميرلري ايله بيرليکده ۱۱۶۳-جو ايلين اوللرينده ۵۰ مينليک قوشونلا گورجوستانا يوروش ائتدي.
۱۱۶۶-جي ايلده گورجو قوشونلاري يئنيدن هوجوم ائده‌رک گنجه‌يه قدر ايرلیله‌ديلر. لاکين جدي مقاومته راست گله‌رک، گئري چکيلمه‌يه مجبور اولدولار.
محمد جاهان پهلوانين حاکيميتي دؤورو(۱۱۷۴-۱۱۸۶) ائلدگزين وفاتيندان سونرا حاکيميته بؤيوک اوغلو محمد جاهان پهلوان کئچدي. جاهان پهلوانين حاکيميتي دؤورونده ائلدگز دؤولتي اقتصادي و سياسي جهتدن داها دا قوت‌لندي. جاهان پهلوان سونونجو سلجوق سولطاني اوچونجو توغرولون (۱۱۷۶-۱۱۹۴) آتابگي ايدي. اوچ توغرول جاهان پهلوانين قيوم‌لوغو آلتيندا ناخچيواندا ياشاييردي.
جاهان پهلوان آذربايجانين ايداره‌سيني قارداشي قيزيل آرسلانا تاپشيردي و اوغلو ابوبکرين آتابگي تعيين ائتدي. ۱۱۷۴-جو ايلده دؤولتين پايتاختي همدانا کؤچورولدو؛ تبريز ايسه قيزيل آرسلانين اقامتگاهينا چئوريلدي. جاهان پهلوان، سونرالار ايسه قيزيل آرسلان ائلدگيز دؤلتينين سياسي داياغيني محکم‌لتمک مقصدي ايله سلجوق سولطانلاري‌نين پايلاديقلاري اقطاع تورپاقلاريني اؤز طرفدارلاري اولان فئوداللار آراسيندا بؤلوشدوردلر. جاهان پهلوان يئني اقطاع تورپاقلاري آلميش بو اميرلرين کؤمگي ايله ۵۰ مينليک موکمل سوواري اوردو تشکيل ائتدي. ائلدگزلر دؤولتينين جنوب و شرق سرحدلري گئنيشلنديريلدي. جاهان پهلوان بير- نئچه دفعه گورجوستانا يوروش ائتدي. بير سيرا قونشو اؤلکه حؤکمدارلاري ائلدگز دؤولتينين نومينال حاکيميتيني قبول ائتدي و جاهان پهلوانين آدينا خوطبه اوخوتدودولار. اهر مليکلري اؤز سيککه‌لرينده ائلدگزلرينده آديني ضرب ائتديلر. شيروانشاهلار، خيلافات، دياربکر، فارس حاکيملري ائلدگزلرين اتباعی اولدو. جاهان پهلوان آيري-آيري ويلايتلرين ايداره‌سيني اوغوللاري آراسيندا بؤلوشدوردو: رئي، اصفهان و عرااقين بير سيرا ويلايتلريني قوتلوق اينانج و اميران اؤمر، آذربايجاني ابو بکر، همدان ايداره‌سيني ايسه اؤزبکه تاپشيردي. جاهان پهلوانين حاکيميتي دؤورونده ائلدگزلر دؤولتينده تجارت، صنعتکارليق، علم و مدنيت داهادا گلیشدی.
قيزيل آرسلانين حاکيميتي دؤورو (۱۱۸۶-۱۱۹۱) اونون اؤلوموندن سونرا حاکيميته قارداشي قيزيل آرسلان کئچدي. قيزيل آرسلان مرکزي حاکيميته تابع اولماق ايستمه‌ين فئوداللارا قارشي مبارزه آپاريردي . فورمال اولاراق سولطان عنوانینی داشييان توغرولو جدي نظارتده ساخلايان قيزيل آرسلان دؤولتي مستقيل اداره ائديردي. قيزيل آرسلانين قيوم‌لوغوندان قورتارماغا چاليشان توغرول، ناراضي سلجوق اميرلري، جاهان پهلوانين آروادي اينانج خاتون، قوتلوق اينانج و باشقالاري قيزيل آرسلانا قارشي چيخديلار . توغرول‌لا قيزيل آرسلان آراسيندا بير نئچه دفعه مازانداران، دامغان و همدان اطرافيندا ووروشما اولدو. قيزيل آرسلان ۱۱۸۷-جي ايلده توغرولا قارشي باغداد خليفه‌سي نصردن (۱۱۸۰-۱۲۲۵) يارديم ايسته‌دي. خليفه توغرولو داها تهلوکه‌لي حساب ائتديگيندن قيزيل آرسلانا کؤمک گؤندردي. توغرول ۱۱۸۸-جي ايلده خليفه قوشونونو، سونرا ايسه قيزيل آرسلاني مغلوب ائتدي. لاکين بو غلبه اونون موقعيني محکملنديره بيلمه‌دي. ۱۱۸۹-جو ايلده همدانا هجوم ائدن قيزيل آرسلان توغرولو اوغلو مليکشاه‌لا بيرليکده حبس ائتدي؛ اونون مولک‌لريني و اقطاع يئرلريني اؤزونه ياخين فئوداللارا پايلادي. يارانميش قاريشيقليقدان استيفاده ائدن شيروانشاهلار دا مستقل‌ليگه سعي گؤستريرديلر. بونا يول وئرمه‌مک اوچون قيزيل آرسلان ۱۱۹۰-جي ايلده شيروانا هجوم ائده‌رک شاماخيني توتدو. «شيروانشاه بير آخيستيان»، ائلدگز دؤلتينين تابع‌لیگیني قبول ائتمه‌يه و پايتاختي موقتي اولاراق باکي‌يا کؤچورمه‌يه مجبور اولدو. ۱۱۹۱-جي ايلده قيزيل آرسلان خليفه ناصرين راضيليغي ايله اؤزونو سولطان ائلان ائتدي. رئي و اصفهان ويلايتلريني يئنيدن ائلدگزلر دؤولتينين ترکيبينه قاتدي: فارس و خوزيستانين حاکيملري ده ائلدگزلر دؤلتينه تابع ائديلدي. ائلدگزلر دؤولتي شاماخيدان اصفهانادک گئنيش بير اراضيني احاطه ائديردي. قيزيل آرسلانين حاکيميتي دؤرونده ائلدگزلر دؤلتينين سياسي وضعيتينين محکم‌لنمه‌سي اؤلکه‌نين اقتصادي و مدني گلیشمه‌سی اوچون الوئريشلي شرايط ياراتدي. لاکين بو وضعيت اوزون سورمه‌دي؛ اقطاع تورپاقلاريندان مرحوم اولموش ناراضي سلجوق اميرلرينين سوءقصدي نتيجه‌سينده قيزيل آرسلان اؤلدورولدو.
ابو بکر حاکيميتي دؤرو (۱۱۹۱-۱۲۱۰) اونون اؤلوموندن سونرا حاکيميته ابو بکر کئچدي. ابو بکرين دؤورونده جاهان پهلوانين اوغوللاري آراسيندا حاکيميت اوغروندا گئدن مبارزه فئودال چکيشمه‌لري نتيجه‌سينده ائلدگزلر دؤلتينين تنزلو باشلادي. «قوتلوق اينانج» و «اميران عمر»ین حاکيم اولدوقلاري عراق عجم، اصفهان و رئي ويلايت‌لري ائلدگز دؤلتيندن آيريلدي. ائلدگز دؤلتينده گئدن فئودال چکيشمه‌لردن خارزمشاهلار، عبباسيلر، اَييوبي سولطانلاري، شيروانشاهلار، گورجو چارلاري اسفاده ائتمه‌يه چاليشيرديلار. ۱۱۹۲-جي ايلده سولطان توغرول اونا صاديق اميرلرين کؤمگي ايله حبسدن آزاد اولدو و قيسا مدته رئي، اصفهان و همداندا حاکيميتي اله کئچيردي. «قوتلوق اينانج» توغرولا قارشي خارزمشاه تکش‌دن (۱۱۷۲-۱۲۰۰) حربي يارديم ايسته‌دي. ۱۱۹۴-جو ايلده تکش هجوم ائده‌رک خوراسان، رئي و همدان ويلايتلريني توتدو. مارتين ۲۵-نده رئي ياخينليغيندا توغرول اؤلدورولدو.
خارزمشاه ايشغال ائتديگي ويلايت‌لرين اداره‌سيني قوتلوق اينانجا تاپشيردي. لاکين، قوتلوق اينانجين مستقيل دؤلت ياراتماغا چاليشماسي تکش‌ين اونا مناسبتي‌نين کسکين صورتده دييشمه‌سينه سبب اولدو. ۱۱۹۶-جي ايلده قوتلوق اينانج اؤلدورولدو. ۱۱۹۷-جي ايلده همدان اوغروندا ووروشمادا خارزمشاه اميريني مغلوب ائدن ابو بکر، قارداشي اؤزبه‌کي اورايا حاکيم تعيين ائتدي. آز سونرا تکش‌ين قوشونلاري همداني يئنيدن اله کئچيرديلر. تکش‌ين (۱۲۰۰) اؤلوموندن سونرا ابو بکر همداني گئري قايتارا بيلدي. لاکين سياسي ثابت‌ليگين اولماماسي ابو بکرين حاکيميتي دؤورونده فئوداللار آراسيندا چکيشمه‌ني داها دا کسکين‌لشديردي. ۱۲۰۵-جي ايلده ماراغا حاکيمي علاالدين آغسونقور، ايربيل حاکيمي مظفرالدين کؤکبوري ايله اتفاق باغلاياراق تبريزه هجوم ائتدي. ابو بکر امير آيتورموشلا هجوما کئچه‌رک ماراغاني محاصره‌يه آلدي. علاالدين صلح باغلاماغا و توتدوغو يئرلري قايتارماغا مجبور اولدو؛ عوضينده اورمييا شهريني آلدي. ۱۲۰۸-جي ايلده آغسونقوريلرين کيچيک ياشلي سونونجو حاکيمي اؤلدوکده ابوبکر رواندوز قالاسيندان باشقا، ماراغا ولايتيني ائلدگزلر دؤلتينه قاتدي.
اؤزبه‌ک‌ين حاکيميتي دؤورو (۱۲۱۰-۱۲۲۵) ابو بکرين وفاتيندان سونرا قارداشي اؤزبک حاکيميته کئچدي. اؤزبه‌کين حاکيميتي دؤورونده ائلدگزلر دؤلتينين حاکيميتي داها دا گوجلندي. فئودال چکيشمه‌لرينين داوام ائتمه‌سي، محاربه‌لر، مرکزي حاکيميتين گئتديکجه ضعيفلمه‌سي اؤلکه‌نين اقتصادي گلشمه‌سینه آغير تاثير گؤستردي، اونون مودافعه قابليتيني خئيلي آزالتدي. بئله بير شرايطده ۱۲۲۰ -جي ايلده مونقول قوشونو آذربايجانا سوخولدو. مونقوللار تبريزي مدافيعه ائده بيله‌جگينه آرخايين اولمايان اؤزبکدن قيمتلي بخشيشلر، ارزاق و پول آلاراق قيشلاماق اوچون موغاندا يئرلشديلر. لاکين اونلار قفيل هجوملا اول ماراغاني، سونرا ايسه اردبيلي توتدولار. مونقوللارين تبريزه دؤندوکلرين ائشيدن اؤزبک، ناخچيوانا قاچدي. لاکين شهرين رئيسي شمس‌الدين توغراراي تبريزين مدافعه‌سيني تشکيل ائتدي. تبريزلي‌لرين مدافعه‌يه حاضيرلاشديغين گؤرن مونقوللار آررانا دؤندولر و بئيلقان اهاليسينين مقاومتيني قيريب، شهري داغيتديلار. ۱۲۲۵-جي ايلده مونقوللارين تعقيب ائتديگي خارزمشاه محمدين اوغلو جلال‌الدين آذربايجانا هجوم ائده‌رک تبريزي محاصره‌يه آلدي. اؤزبک گنجه‌يه، سونرا ايسه الينجه‌قالايا قاچدي و اورادا اؤلدو. بئش گونلوک مقاومتدن سونرا تبريزي توتان جلال‌الدين سونرالار ائلدگز دؤلتينين بوتون اراضيسيني اله کئچيردي. اؤزبه‌کين اؤلوموندن سونرا بعضي ائلدگز اميرلري اونون لال اوغلو قيزيل آرسلان خاموشو (۱۲۲۵-۱۲۲۹) هؤمودار مرحمتينه سيغينان قيزيل آرسلان خاموش اؤلکه‌نين سياسي حياتيندا هئچ بير اهميتلي رول اوينامادي. بئله‌ليکله داخلي، اقتصادي-اجتماعي ضيديت‌لر نتيجه‌سينده، خارجي دوشمنلرين ضربه‌لري آلتيندا ائلدگزلر دؤلتي اصلينده ۱۲۲۵-جي ايلده سقوط ائتدي.
ائلدگزلر دؤولتي آذربايجان خالقينين اقتصادي، اجتماعي، سياسي و مدني حياتيندا مهم رول اويناميشدير. آذربايجان تورپاقلارينين واحد دؤلتده بيرلشمه‌سي محصولدار قوه‌لرين اينکيشافينا، تجارتين، صنعتکارليغين، علم و مدنيتين يوکسه‌ليشينه شرايط ياراتميشدير. ياخين و اورتا شرق اقتصادياتيندا اهميتلي يئر توتان آذربايجان شهرلري علم و مدنيت مرکزينه چئوريلميشدير. ائلدگزلر ناخچيوان، تبريز، همدان و س. شهرلرده مسجيدلر، مدرسه‌لر تيکديرميشديلر. شمس‌الدين ائلدگز سارايدا شاعيرلر مجليسي تشکيل ائتميشدير. شاعيرلردن خاقاني، نيظامي، مجيرالدين بئيلقاني، قوامي مطرزي، عاليم‌لردن، شهاب‌الدين سهروردي، نجم‌الدين احمد نخجيواني و باشقا بو دؤورده يازيب ياراتميشلار. معمارليق داهادا اينکيشاف ائتميش، نخجيوان معمارليق مکتبي داها گئنيش تشککول تاپميشدي. بو دؤرده عجمي، اميرالدين مسعود، احمد بن اَيوب الحافظ نخجيواني کيمي معمارلار فعاليت گؤسترميشدير. نخجيوانداکي مؤمونه خاتون توربه‌سي، همدانداکي مدرس، پير علويان توربه‌سي، اورمييا ياخينليغيندا سرقومباد توربه‌سي (۱۱۸۴) و س. ائلدگزلر دؤرونون گؤزل معمارليق نمونه‌لري‌دير. محمد سعيد اوردوبادي‌نين، قيلينج و قلم، تاريخي روماني ائلدگزلر دؤوروندن بحث ائدير.

*اقطاع یئر= بیر قطعه یئر یا مولک‌دور کی شاه یا خلیفه یا سلطان طرفیندن بیرینه وئریلر/ بییر مولک‌دور کی اونون گلیرلری اوردونون مخارجینین بیر بؤلومونه اختصاص وئریلر

***

ارسال دیدگاه