آذربایجان کلاسیک ادبیاتی

 

 

 

آذربایجان کلاسیک ادبیاتی

ایچینده کی­لر

عنوان                                                                                                صفحه

اؤن سؤز………………………………………………………………………………………………………………..۵

آی تکین………………………………………………………………………………………………………………..۷

خواجه احمد فقیه تبریزی……………………………………………………………………………………..۹

گنجه­لی نظامی……………………………………………………………………………………………………۱۱

شیخ عزالدین حسن­اوغلو……………………………………………………………………………………..۱۳

خواجه علی خوارزمی…………………………………………………………………………………………..۱۵

بابا الیاس……………………………………………………………………………………………………………..۱۷

شیاط حمزه…………………………………………………………………………………………………………۲۱

خواجه احمد دهانی…………………………………………………………………………………………….۲۳

حسام­الدین خویی………………………………………………………………………………………………..۲۵

داستان احمد حرامی……………………………………………………………………………………………۲۷

اخی جعفر خطیر زنجانی……………………………………………………………………………………..۳۰

شیخ صفی الدین اردبیلی…………………………………………………………………………………….۳۳

آبدال موسی…………………………………………………………………………………………………………۳۵

اخی تورک…………………………………………………………………………………………………………..۳۸

اخی ائوره­ن………………………………………………………………………………………………………….۴۰

حاجی بکتاش ولی……………………………………………………………………………………………….۴۲

بیرک قوشچواوغلو……………………………………………………………………………………………….۴۴

مولوی………………………………………………………………………………………………………………….۴۷

خواجه مسعود……………………………………………………………………………………………………..۴۹

 

 

اؤن سؤز

دوکتور آیدین تبریزلی، واتساپدا تئلئرادیو ژورنال – “کؤرپو” آدی آلتیندا یاراتمیش و چوخلو آذربایجان شاعیرلر، یازارلار و ادب­سئورلری بیر یئره توپلامیش و هر گون آخشام ساهات ۹دان ۱۱ه قدر متنوع بیر وئرلیشله چالیشیر. بو وئرلیشده منوچهر فرجزاد و ع. س. ائلشن جنابلاری دا آیدین تبریزلی ایله ایش­بیرلیک ائدیرلر. من (م. کریمی) ده بو وئرلیشلرده هر گون ۴ – ۵ دقیقه­لیک سس فایلی گؤندرمکله اشتراک ائدیرم. سئوینیرم کی باشقا قوروپلار دا بو فایلی اؤز قوروپلاریندا اشتراکا قویورلار. بونا گؤره بو ساده متن­لری – البته ۲۰ بؤلومونو تقدیم ائدیرم. اولسون کی بونلارین ساییسی ۱۰۰، ۲۰۰ بلکه ۱۰۰۰ بؤلومه چاتسین. آنجاق بو فایل­لاردان هدف، آذربایجان ادبیاتینی ساده­لیکله تانیتدیرماق­دیر . والسلام!

 

آذربایجان کلاسیک ادبیاتی

۱

آی تکین

سلاملار سایغیلار سئویملی قوروپداشلار، عزیز یولداشلار! بوگوندن هر گئجه آذربایجان کلاسیک ادبیاتیندان بیر شاعیری تانیتدیریب و بالاجا بیر شعرینی سیز عزیزلره اوخویاجلغلم. بیلیرسینیز مین ایللیک آذربایجان تورک ادبیاتیندا مینلرجه شاعیریمیز وار، بو ادبیاتین سسی تاریخین درین­لیک­لریندن گلیر. زنگین ادبیاتیمیزدا درین دوشونجه­لر، فلسفی باخیشلار و اینجه شاعیرانه دویغولار واردیر. یئنه بیلیثرسینیز غزنه­لی­لر ساراییندا یوزلرجه شاعیر توپلانیب، شئعر اوخویوب و ساطانین نظرینی جلب ائده­رک جایزه­لر و صله­لر آلیرمیشلار. بونلارین آراسیندا چوخلو تورک سؤیله­ین شاعیرلر ده اولموشدور او جمله­دن آی تکین، کاتبی، ایلاقی و باشلاریندان اثرلر الیمیزه گلیب چاتیبدیر. بوگون بو شاعیرلرین ۱۷سینی تانییریق. آنجاق بونلارین باشیندا آی تکین دایانیر. آی تکین هم بیر شاهزادادیر هم بیر شاعیر. سلطان محمودون لاچ یاخین آدامی-ایدی. همین آی تکین دیر کی فردوسی – فارس شاعیرینی سارایا آپاریب سلطانا تینیتدیریر. سلطان محمود اؤزو شعر اهلی و شاعیر تانییان بیر سلطان-ایدی. فردوسی­نی بتر بگه­نیر؛ آما سونرا شاهنامه­نی اوخودوقدا تورکلره تحقیر ایله باخدیغینی گؤروب سارایدان قوور. آنا آی تکین فردوسی دن حیمایه ائدیر و بو حیمایه عمرونون سونونا قدر داوام ائدیر.

   شاهنامه لر ایچینده بایسونقور شاهنامه سی چوخ معروفدور. بو شاهنامه نی ائلخانی لار سلطانی اولان بهادرخان بایسونقور یازدیرمیش و اؤزو ده اونا بیر مقدمه آرتیرمیشدیر. بایسونقور شاهنامه سی ایراندا دفعه­لرله چاپ اولموش و اونا قائم مقام فراهانی، محمدعلی فروغی ده مقدمه لر یازمیشلار. بو مقدمه­لرده آی تکین­ین حرکت­لری ده بحث اولونموش. آنجاق آی تکین آدی­نین معناسی اولاراق ماهک یازیلمیش و یاواش – یاواش فارس ادبیاتیندا آی تکین یئرینه ماهک آدی اوتورموشدور. هر حالدا آی تکین­دن بوگون الیمیزده شعرلر – فارسیجا و تورکجه الیمیزده­دیر. بورادا بیر ایکی بیت­لیک شعرینی هم تورکجه و هم فارسیجا اوخویورام:

وعده وئریسن، بس نئچون گلمزسن

سؤز یالغانین منه بیله قویمزسن

یوزون گوندور، ساچین دا تون قارا گؤرمزسن

عشقینده قرارسیز ای عجب بیلمزشن

***

چون وعده کنی ، چرا نیایی برِ یار

گفتار دروغ پیش من بیش میار

رویت روز است و موی همچون شبِ تار

در عشق توام، بروز و شب  نیست قرار.

ساغ اولون

***

۲

سلطان عزالدین کیکاووس

سلاملار حؤرمتلی دوستلار، عزیزلریم؛ کلاسیک آذربایجان ادبیاتی­نین ایکینجی بؤلومونده خدمتینیزده­یم. بو گئجه سلطان عزالدین کیکاووس­دان دانیشاجاغام.

سلجوقلو سلطانلاریندان اولان سلطان عزالدین کیکاووس ابن کیخسرو ۵۸۹ – ۵۹۸ ایللری آراسیندا ۱۰ ایل تامام آنادولودا آنادولودا سلطنت تختینده اوتورموشدور. سلجوقلولار بیر فدرالیسم سیستمی ایله حکومت ائدیردیلر. روم سلجوقلاری ۱۰۷۷ میلادی­دان ۱۳۰۷ میلادیه قدر حکومت سورموشلر و مرکزه باغلی اولموشلار، آنجاق خوارزمشاهلار و ائلخانلیلارا یئنیلمه­ییب اؤز حکومتلرینه داوام ائتمیشلر. سلطان عزالدین عمرونو ساواشلاردا کئچیرسه ده بؤیوک نائیلیت لر الده ائتمیشدیر. ان مهم باشاریلاریندان روم شاهزاده­سی الکسیوس آدلی­نی ترابزوندا توتماسی­دیر کی یونان شاهی اونون آزاد ائدیلمه­سی قاباغیندا مدیترانه دریاسیندا سینوپ بندرینی سلطانا وئریر. سلطان عزالدین سینوپ بندرینی آلاراق اورانی تعمیر ائتدیریر. بورادا بیر کتیبه ده یازیلمیش کی ایکی دیلده تورکجه و یونانجا اولموش. بیر سیرالار اونو عربجه بیله­رک بوگون بللی اولموشدور کی عربجه یوخ، بلکه تورکجه­دیر. بوندان علامه سلطان عزالدین سیواس شهرینده بیر بیلیم یوردو (دانشگاه) دا دوزلتدیریر و اورادا طب فاکولته­سی یارادیر. بو بیلیم یوردو بوگون ده قالیر.

سلطان عزالدین ساواشلارلا برابر – یعنی عئینی زاماندا بیر شاعیر اولموش و ادبیات ماراقلیسی. او خالق ایچینده و خالق دیلینده داستانلاری کاغاذ اوسته گتیرمه یی و اونلارجا تورک کتابلارین یازیلماسینا امر ائتمیشدیر؛ او جمله­دن شفاهی داستانلار مثلا امیر ارسلان داستانی همان آلپ ارسلان سلجوقونون داستانی­دیر، علاءالدین و جادو چراغی همان علاءالدین کیقباد یاشاییشی دیر، علی بابا و بغدادین قیرخ حرامیسی همان علی تکین قاراخانی نین یاشاییشینا باغلی دیر. سلطان عزالدین امر ائدیر بو داستانلاری مکتوب ائتسینلر و همان زامانلار یعنی ۶حی عصرده بونلار مکتوبلاشیر و ادبیاتیمیزا داخیل اولور. بو داستانلار قونشو خالقلار آراسیندا دا تانینمیش داستانلاردیر.

سلطان عزالدین عئینی حالدا اؤزو آنادیلینده شعرلر سؤیله­میش و بوگون اوندان نئچه غزل، قطعه و مثنوی الده­دیر. بورادا تکجه ایکی بیت اونون شعرلریندن اوخویورام:

بیز جهانی ترک ائدیب گئتدیک

 رنجینی دیلده برک ائدیب گئتدیک

شیمدی دن گئری نوبت ایردی سیزه

نیته کیم اوّل ایرمیشدی بیزه. . .

گئجه نیز خئیرده قالسین!

***

۳

خواجه احمد فقیه اسبوسی

خواجه احمد فقیه ۶جی یوزایلده تبریزین یاخینلیغیندا اولان سردری قصبه سی نین جواریندا اسبیس کندینده دونیایا گلیر. تبریزده تحصیلینی بیتیریب و داها تکمیللشدیرمک اوچون مسلمان اؤلکه­لره گئدیر و او جمله­دن مکه، مصر، شام و حلب و باشقا شهرلرده بؤیوک عالیم­لر یانیندا درین تحصیل آلیر و قاییدیش باشدا آنادولودا قالیر و عمرونون سون چاغیندا تبریزه دؤنور و بوگون اونون قبری اسبیس کندینده موجوددور و قبیر داشیندا اونون اؤلوم تاریخی ۶۱۲ یازیلمیشدیر.

خواجه احمد فقیه دن اوچ مثنوی و بیر غزللر دیوانی الده دیر. ایلک کتابی اوصاف مساجد شریفه آدیندا کتابی تورکجه نظمه چکیر. بورادا  تحصیل آلدیغی ایللرده گؤردویو مکه، مسجد قدس فلسطینده، و باشقا یئرلرده بؤیوک و اؤنملی  مچیدلر و زیارتگاهلارین توصیفلرینی یازیر. بو مثنوی ۳۸۲ بیت اولاراق الده دیر.

خواجه احمد فقیه خواجه احمد یسوی­نین مریدلریندن ساییلیر و تامام یارادیجیلیغیندا تصوف یولونو گئدیر. او بیر عالیم، فقیه و متصوف شاعیر اولاراق شعرلرینده درین مضمونلو و صوفیانه باخیشلاری آچیقلاییر. بو کتابدان علاوه ایکی تورکجه مثنوی اثرینی ده یازمیشدیر و اونون چرخ نامه قصیده­سی ایراندا چاپ اولموش.

خواجه احمد فقیه اوزون عمر سورموش و تذکره­لردن آلدیغیمیز معلومات گؤسته­ریر کی او ۶جی عصرین باشلانغیجیندا دونیایا گلمیش و خاقانی، نظامی ایله همعصر اولاراق شغرلرینی تمامیله تورک دیلینده یازمیشدیر. بئله­لیکله تورک ادبیاتی­نین آذربایجاندا درین و زنگین تملینی گؤروروک. بورادا چرخ نامه اثریندن نئچه بیت اوخویورام:

دریغا چرخ الیندن صد هزاران

کی قیلمیشدی معطل بونجا کاران

ائشیت ایمدی بو احوالی آ قارداش

چون امت دور بیری – بیرینه اخوان

یاووز سانمایا قارداش قارداشینا

حقیقت­دیر بو سؤزوم منه اینان

ائشیتدینسه سؤزومه قولاق توت

گئدرمه گیل سؤزومو سن قولاقدان

بیلورمیسن نئچون گلدین جهانه؟

سنی قوللوق اوچون یاراتدی سلطان

سنه نعمت وئریبدور بی­نهایت

خصوصا کیم قیلیبدور اهل ایمان

نصیحت توتاریسن دینله سؤزوم

هنرین واریسه گل اوش ده میدان

سنه بیر قاچ اؤگودلر وئره ییم من

که هر بیرینی درّ اولا یا مرجان

اؤیودوم بو: گنه­دن توبه ائیلر

کی ایمان قصدین ائیلر بیل کی شیطان.

بو دونیایا نئچون برک یاپیشیرسان؟

سنی آندان قوپارور چرخ دوران.

ساغ قالین

***

۴

نظامی گنجوی

گنجه­لی نظامی بوتون شرق ادبیاتی­نین بؤیوک و اؤلمز شاعیرلریندن بیری­دیر. اونون درین دوشونجه­سی، فلسفی باخیشی، انسانلارا بسله­دیگی محبت و داها اؤنملی قادینلارا درین سایغی و حؤرمتی، انسان سئورلیگی، بشریت اوچون چالیشدیغی، هابئله ایلک دفعه اولاراق بیر آرمانشهر، اوتوپیا یا مدینه فاضله­نین طرحینی تؤکمک اوچون دونیانین دقتینی اؤزونه جلب ائتمیشدور. نظامی ۵۴۰ هجری­ده گنجه­ده آنادان اولوب و ۶۱۲ ده دونیادان کؤچموشدور. اونون ۵ اثری – خمسه آدلاناراق دونیا دیللرینه ترجمه اولموشدور.

نظامی چوخلو اثرلرینی فارسیجا یازاراق اؤز آنادیلینه اعتناسیز قالمامیش و تورکجه قصیده­لر و غزللر ده یازمیشدیر. او لیلی و مجنون اثرینی تورکجه یازماغا باشلامیشدیر کی آخستان بیگ ین قاصدی گلیب و نظامی­دن ایسته­ییر بو اثری فارسیجا و یا عربجه یازسین و نظامی بو جهتدن ناراحاند اولور:

ترکی­ام را در این حبش نخرند

لاجرم دوغبای خوش نخورند

یعنی نظامی­نین اؤز دئدیگینه گؤره اونون خوش دوغباسی آنادیلینده­دیر.

نظامی­نین تورک دیوانی تهراندا و باکی­دا چاپ اولموش. بو دیواندا نئچه سلجوقلو سلطانلارین مدحی ده گؤرونور او جمله دن سلطان سنجر، سلطان طغرول و جهان پهلوان مدح­لری واردیر. آنجاق غزللرینده اولان شاعیرانه دویغولار داها ماراقلی­دیر. بورادا قصیده سیندن نئچه بیت اوخویورام:

شکر کیم سلطان گردون حشمت و انجم حشم

عزّیله باسدی بساط سلطنت اوزره قدم

رزم بهرام ایله یونان تختینی فتح ائیله ییب

قصر کیخسرودا دارا کیمی توتدو جام جم

آفتاب اوج دولت، ماه برج سلطنت

منبع جود و مروت، معدن لطف و کرم

شهریار نوجوان، سلطان جمال اول شاه کیم

خسرو عالی علم دیر، والی والا همم

خسروا، سنسن بوگون اول شاه صاحب عدل و داد

کآب تیغین یئر اوزونده قویمادی گرد ستم

و بیر غزلینده ده نئچه بیت:

یوزونه اهل نظر جنت اعلی دئدیلر

چنه­نه پرتو انوار تجلا دئدیلر

زاهدین یوزونه باخمادیغینی ائشیدیجک

پرتو شمسی نه دیر، دیده اعما دئدیلر.

دایه لر مهر و ملاحتده یوزونه باخجاق

خلق عالم هامی بو طفله طفیلا دئدیلر

خلق آرتیق یانا جنتده جهنمدن اگر

سنه فی­الجمله مشابه اولو حورا دئدیلر

ای نظامی، گؤروجک نظمینی ارباب نظر

یاراشار سانه مرید اولماغا شیخا دئدیلر

ساغ قالین

***

۵

حسن­اوغلو

شیخ عزالدین اسفراینلی حسن­اوغلو ۶جی عصرین سونو و ۷جی عصرین اوّلینده یاشایان بؤیوک شاعیر و متصوف عالیم­دیر کی خراساندا – اسفراین شهرینده آنادان اولوب، آنجاق دونیا سویه­سینده شهرت قازانمیشدیر. مختلف تذکره­لرده شیخ و مراد کیمی اوندان آد چکیلیب و شعری نین شهرتی هر یانی بورویوب و کئچن ۸۰۰ ایل عرضینده یوزلرجه شاعیر حسن اوغلونون شعرلرینه بنزتمه­لر یازمیشدیر اؤزَللیکله بو غزلی:

آپاردی کؤنلومو بیر خوش قمر یوز، جانفزا دلبر

نه دلبر؟ دلبر شاهد. نه شاهد؟ شاهد سرور. . .

هندوستاندان توتوب مصره قدر شاعیرلر اونا نظیره­لر یازمیشلار و اوندان الهام آلاراق غزللر سؤیله­میشلر. او جمله­دن سیف سرایی، قاضی احمد برهان­الدین، خسرو دهلوی، عمادالدین نسیمی، احمد داعی و باشقالارینی آد چکمک اولار.

بونو آرتیرمالییام ۲۰ ایل بوندان قاباغا قدر فقط ۴ غزل حسن اوغلودان تانینیردی، آنجاق کئچن اون ایللرده نئچه الیازما، جنگ و تذکره و باشقا الیازمالاردا حسن اوغلونون غزللری اوزه چیخدی او جمله دن بیر الیازمادا حسن اوغلونون ۴۰ غزلی الده ائدیلدی. بوگون حسن اوغلونون غزللر دیوانی الده اولاراق هله یاییلماییبدیر و تکجه اویاندا – بویاندا داغینیق صورتده چاپ اولوب نشر تاپمیشدیر.

حسن اوغلو اوچ دیللی بیر شاعیردیر، اونون عربجه و فارسجا غزللری ده موجوددور او جمله­دن بو مطلع ایلن باشلانان غزلی معروفدور:

شوخ و بیرحم و فتاده ست نگارم چه کنم

ببرد اندیشه و خواب و قرارم چه کنم. . .

بو غزله چوخلو فارس شاعیرلری او جمله­دن خسرو دهلوی بنزتمه­لر یازمیشلار.

بورادا بیر غزلینی اوخویورام:

مئجه سن گل ای یوزو آغیم بنیم

سن اریتدین اودلارا یاغیم بنیم

آند ایچه رم سندن آرتیق سئومه دیم

سنین ایله خوش کئچر چاغیم بنیم

حسن ایچینده سنه مانند اولمایا

اصلی یوجا، کؤنلو آلچاغیم بنیم

آل الیمی ایره ییم مقصودیمه

قویما اورکده یانا داغیم بنیم

بو حسن­اوغلو سنی بندن سورور

آنی رد ائتمه یوزو آغیم بنیم.

آرزیلاییریق حسن اوغلونون غزللری تئزلیکله چاپا حاضیرلانسین.

گئجه نیز خئیرده قالسین!

***

۶

خواجه علی خوارزمی

آذربایجان ادبیاتی خراساندان باشلاییب آنادولویا قدر اوزانیر. دوغروسو بودور کی خراسان شاعیرلری­نین دیلی ده دیلچی­لر طرفیندن آذری تورکجه­سی تانینیر و آذربایجان ادبیاتیندا چوخلو شاعیرلریمیز خراساندان باش قووزامیشلار. خواجه علی خوارزمی ده خراساندان گلن شاعیریمیزدیر. خواجه علی خوارزمی­نین بؤیوک اثری یوسف و زلیخادیر. یوسف و زلیخا داستانی اسلامدان اؤنجه ده تانینمیش بیر داستان-ایدی و قرآن­دا احسن­القصص آدلانیر. بو داستان آذربایجان ادبیاتیندا چوخلو شاعیرلر طرفیندن نظمه چکیلمیش و تورک دیلینده چوخلو مثنوی­لر یازیلمیشدیر. ایلک منظومه نی یازان خواجه علی خوارزمی اولموشدور کی اونون الیازمالاری بوگون دونیا کتابخانالاری­نین بزه­یی اولموشدور. خوشحاللیقلا دئمه­لی­یم بو اثر کئچن ایل تبریزده چاپ اولدو. بو اثر ۶۰۹جو ایلده قورتارمیش و داها اؤنملی بوراسی­دیر کی اونون شهر فورماسی دؤردلوکلردن عبارتدیر یعنی هم هیجا وزنینذه (۱۱ هیجالی) و هم دؤردلوک اولموشدور. یوسف و زلیخا ۲۵۰۰ بیتدن عبارتدیر و بو دؤردلوکلرله باشلاییر:

مصر ایچره اولو ملیک واریدی

آنون آدی ملیک ابن دوغور ایدی

دوغوراوغلو اولو ملیک بیر دوش گؤردی

معبره تائیلینی سورور ایمدی.

معبره آیدیر: بوگون بیر دوش گؤردوم

دوشوم ایچره کنعانه وارور ایدوم

عاد قویوسو تگرا سینده یئدور ایدوم

گون حقیقت گؤیدن یئره ائنر ایمدی. . .

گؤرورسونوز کی بو دؤردلوکلرده اوچ مصرع بیر قافیه­ده و دؤردونجو مصرع قاباقداکی دؤردلوکله بیر قافیه و ردیفده­دیر.

خواجه علی ابن خلیل الخوارزمی­نین یاشاییشی حاققیندا چوخ آز معلومات واردیر و بیز اونون اؤز اثریندن یاشاییشینی چیخارا بیلریک. بو اثردن آلدیغیمیز معلومات بونو گؤسته­ریر کی اونون آدی علی اولموش، خراساندا یاشامیش، چوخلو مسلمان اؤلکه­لری گزمیش، آنادیلینده شعرلریله شهرت قازانمیشدیر. یوسف و زلیخا اثرینی ده ۶۰۹ جی ایلده قوجا چاغلاریندا یازمیشدیر. بئله­لیکله حسن اوغلو ۶جی عصرده یاشامیش و عزتلی بیر عؤمور سورموش و حؤرمتله قارشیلانمیش بیر انسان اولموشدور.

هله­لیک. ساغ قالین.

***

 

۷

بابا الیاس

الده اولان معلومات گؤسته­ریر کی باباالیاس بابائیه طریقتی­نین باشیندا دایانان و اونون باشلاییجی شخصیت­لریندن اولموش و بابا لقبی ایله تانینمیشدیر. اونون وفات تاریخینی ۶۴۶ یازمیشلار و اونا نسبت وئریلن مثنوی و شعرلر، اونون تانیتیمیندا ده­یرلی یئر آلا بیلیر. رساله بابا الیاس بیر تورکجه شعر کتابی الیمیزده دیر و ایراندا چاپ اولموشدور.

بابائیه نهضتی بیر تورکلر آراسیندا اولان متصوف درویشلرین طریقتینه باغلی دیر. بو حرکت اوچون او زمانین مورخی اولان ابن بی­بی و سونرالار الوان چلبی – بابا الیاسین نبیره­سی – مناقب­القدسیه – اثرینده (۷۶۰ ایلینده) بؤیوک آتاسی بابا الیاس حقینده معلومات وئریر و باباسینی بو طریقتین رهبری بیلیر.

۶۳۸ ایلینده سلطان غیاث­الدین کیخسرو ایله بابائی­لر آراسیندا اوز وئره­ن توققوشمالار بابائیه طریقتینه آغیر ضربه­لر وورور و بابائیه­نین مریدلری داغیلیر. بوندان سونرا بابا الیاس­دان خبرسیز قالیریق؛ بونونلا بئله چوخلو روایتلر دئییلیر. بو روایت­لرین بیر چوخلو بابا الیاسین کرامتلری کیمی افسانه­لره چئوریلیر. او جمله­دن بئله دئییلیر کی ۴۰ گون بابا الیاس دوستاقدان قالدیقدان سونرا دوستاغین دوواری یاییلیر و بیر آغ آت اونون قارشیندا دایانیر. بابا الیاس آتا آتیلیب گؤزلردن غیب اولور.

   بابایی قالخیشی حقینده آراشدیران مؤلف لر، بابائیه حرکتینی شیعه مذهبینه اویغون بیلیب لر.

بابا الیاس بیر متصوف شاعر اولاراق، یازیلاری دا الده­دیر. او جمله­دن طریقت مریدلری­نین سورغولارینا جواب وئردیگی بیر رساله گلیب بیزه چاتمیشدیر. بو رساله­ده مرید و مراد ایلگی­لرینی آچیقلاییر و مریدلرین آراسیندا اولان سوآللارا جواب وئریر. بو رساله منظوم اولاراق اوچ فصلده ۱۴۱ بیت­دن عبارت بیر مثنوی­دیر. بو رساله­نی آشاغیدا اوخویورسونوز:

رساله بابا الیاس

بو رساله، مریدلری سورغولارینا جواب اولاراق یازیلمیشدیر:

گل اي طوطي يئنه سؤيله معاني

مشايخ خلوتينده ائت بیانی

نئجه گره‌ك دورور درويشه خلوت

نه ايله بولونور اول عالي دولت

سنه اول خلوتين حاليني بير بير

ائده‌ييم طاقتيم يئتديكجه بير – بیر

نه­دیر خلوت حقينده شيخ كامل

عُمَرالسهر‌وردی عاليم – عامل

دئدی كيم خلوت اولدو اوچه محصور

دييه‌يين شيخ ديليند‌ن، سن منه سور

اوچونجو داخي وار اوچ تورلو آدی

اوچو داخي بو يولدا سنه هادی

پس او‌ل خلوته صوفي دئديلر

اوچونجويه داخي علوی دئدیلر

بولارين هر بيرينده واقعه وار

گؤرونور تورلو تورلو، ائتمه انکار

كيشي كيم خلوته راغب اولا اول

آراييپ بير اييي شيخی بولا  اول

اولا اول شيخ كاميل هم مكمل

طريق خلوتي بيله مجمل

عروج ائتميش اولا روحو اونون هم

بودور سؤز داخي يوخ، والله

مريد كيم مستعد اولورسا بي­پيچ

اره‌ر بير منزيله، ارمز ملك هیچ.

 

مناجات

الهي بو عطايي قوللاريندان

دريغ ائتمه قاپين يوخسوللاريندان

او درويشلر خاكي اويناديلار جان

جگرلري بو درددن اولدو بریان

الهي كؤنلوموزو ائيله درويش

بيزه عشقيني يارب ائيله‌گيل ایش

بيزی درويشلره ائيله مصاحب

بيزه مقصودوموز وئر، ائتمه خائب

بولاريله صحبت خوش اولور خوش

كؤنوللر بونلار ايله بولور جوش.

اره‌نلر يولونا دوغرو گئده‌نلر

بولاردير رنگِ قلبي پاك ائده‌نلر‌

بولاردير مرد حق، اولاد  درويش

بولاردير پيك  حضر‌ت، بي كم و بيش.

الهي من فقيرم، سن غني سن

الهي من ضعيفم، سن قوي بیش

باغيشلا لطفون ايله چوخ گناهي

اسيرگه ائتديگي چون، چوخ گون آهي.

داخي وئر سكر عشقينده‌ن الهي

حقيقت سرّی اونداندير کماهی

جمال بي­نشاني ائتمه مكتوم

نبی شرعينه بيزی ائيله محكوم

اومودوم بو قاپيندان ائتمه مردود

قبول لطفون ايله ائيله مسعود

بيليب سوچون قاپينا گلدي الياس

تر‌حم ائيله، خشمين ياييني ياس…

***

 

 

 

۸

شیاط حمزه

آذربایجانین بؤیوک و تانینمامیش شاعیرلریندن بیری شیاط حمزه­دیر. او، ۶۱۰ هجری قمری ده آذربایجاندا آنادان اولوب، تحصیل اوچون مسلمان اؤلکه­لری گزیب و بؤیوک عالیم­لر یانیندان درس آلیب و آنادولودا قالارکن چوخلو مریدلری اولموش آنجاق سلجوقلو سلطانلاریلا دا ایلگیسی اولموشدور. شیاط دئمک مدیحه اوخویان پیغمبر و اماملارا مدح اوخودوغو اوچون بو تخلوصو آلمیش و تصوف و طریقت اهلی اولموشدور.

شیاط حمزه چوخلو الهی نامه­لر، مدحیه­لر و شاه اثری اولان یوسف و زلیخا اثرینی یازمیشدیر. عئینی حالدا غزللر دیوانی دا موجوددور. باشقا اثرلری ده بونلاردیر:

معراج نامه ۷۰۰ بیت­لیک بیر مثنوی­دیر.

داستان سلطان محمود – ۷۹ بیت دن عبارت قیسا بیر مثنوی­دیر.

وفات حضرت محمد – ۴۸۳ بیت­دیر

احوال قیامت – یا محشرنامه ۱۰۰۰ بیت­لیک بیر مثنوی

نهایت یوسف و زلیخا دا ۱۵۳۰ بیتده و بو اثر تبریزده چاپ اولموشدور. یوسف و زلیخانی بئله باشلاییر:

تانری آدی آنوبان گیرم سؤزه

تا کی ائنه تانریدان رحمت بیزه.

اول ابدا بسم الله تانری آدی

زیرا کیم آنونلادور سؤزلرین دادی

داخی بیر آدی اونون رحمان دورور

باغیشلار قوللارینا غفران دورور.

اول رحیم دور رحمت ائده­ر قولونا

شول قولا کیم بو بویروغوندا بولونا.

۷۵۰ ایل بوندان اؤنجه، آذربایجانین بؤیوک متصوف شاعیری ۶۱۰ – ۶۹۰ ایللری آراسیندا یاشاییب و یوسف و زلیخا مثنویسیندن علاوه تورکجه غزللری دیوانی واردیر:

ای خواجه، سن بللی سین، ائشیت جهان ایچینده

نئجه دیری قالاسین، بو آز زمان ایچینده.

کیمی ایگید، کیمی پیر، اولو، خواجه، جهانگیر،

مغبون اولوب یانیرلار، آغیر زیان ایچینده.

او گول کیمی یاناقلار، او بال کیمی دوداقلار

او اللر، اول آیاقلار، ساریلو کفن ایچینده.

ای خواجه، سؤزو سنوندور، آچ گؤزونو حالون گؤر

درویش، قازان – یئ – یئدیر، یئر ائیله جان ایچینده.

شیاط حمزه آییت، گؤزون یاشین تاپ توت

صبر ائیله گول آچیلور، هر دم تیکان ایچینده.

***

۹

خواجه احمد دُهّانی:

خواجه احمد دهانی ۷۵۰ ایل بوندان اؤنجه خوراساندا آنادان اولوب، (۵۹۸ – ۶۱۹) ایللری آراسیندا حکومت سوره­ن  سلطان علاءالدین کیقبادین حؤرمتینی قازانمیشدیر. سلطان علاءالدین، سلجوقلو سولاله­سی­نین سلطانلاریندان­دیر و خواجه احمد دهانی ۲۰ مین بیت­لیک شاهنامه­ی سلجوقی­سی سؤیله­میش و سلطان علاءالدینه سونموشدور. عئینی حالدا دهانی غزل شاعیری تانینیر و اونون غزللر دیوان تمامیله تورکجه اولاراق چاپ عرفه­سینده­دیر. دهانی خراساندا آنادان اولموش و آذربایجانا گلمیش و بیر مدت آذربایجاندا قالاندان سونرا آنودولویا گئتمیش و عمرونون سونوندا یئنه خوراسانا دؤنموشدور شاعیرین  غزللری ساده، عاشقانه و اوره یه یاتان دیر. بیر غزلی بئله باشلانیر

صبر ائیله کؤنول، درد.نه درمانه ایره، اومما،

سن آتما اودا بیهوده، جانان ایره، اومما!

گؤزون صدفیندن نئچه دُردانه تؤکرسن

شول دیشی گوهر، دوداغی مرجان ایره، اومما!

گول وصلی دیلرسن کی بو فریادلی بلبل

گول غنچه کیمی آغزی گلستان ایره، اومما. . .

بو رسمه کی دهانی دورور شمع گیبی زار

باشدان آیاغا عمرونی پایان ایره، اومما.

    بیر ساده غزلی ده بئله بئله­دیر:

عجب، بو دردیمین درمانی یوخ مو

یا بو صیر ائتمه گین اورانی یوخمو؟

یانارام موملایین باشدان آیاغی

نه­دور بو یانماغین پایانی یوخ مو؟

گولر دوشمن بنیم آغلاماغیما

عجب، شول کافیرین ایمانی یوخ مو؟

دلوبدور جیگریمی غمزه نین اوخو

آرا، یورکده گؤر پیکانی یوخ مو؟

بیگیم، دهانی یه اؤلمزدون اؤندن

تاپونا ایرمه­گه امکانی یوخ مو؟

خواجه دهانی بیر نقاش ایمیش و دهانی تخلوصونو یاغ معناسیندا اولان دُهن دان آلمیشدیر. تاسوفله هله دیوانی چاپ اولمادیغی اوچون تانینمامیش قالمیش و حتا بیر سیرا ادیبلر اونون آدینی دخانی دا اوخوموشلار! اوندان ایکی بیت:

یاریم اوزون گونشدور، یوخسا آی­دیر

جانیم آیدی، گؤزون داخی نه آیدیر؟

گؤزومدن چیخما کی بو یئر سنین­دیر

منیم گؤزوم سنه یاخشی سارای­دیر

***

۱۰

حسام الدین خویی

حسام الدین حسن ابن عبدالمؤمن خویی تحفه­ی حسام اثرینی ۷جی عصرین باشلانغیجیندا یازمیشدیر. حسام الدین ۵۸۳ ایلینده خوی شهرینده آنادان اولموش، درین تحصیل آلمیش و نئچه – نئچه کتابلار یازمیش و نهایت ۶۶۶ گونش ایلینده دونیاسینی ده­ییشمیشدیر. او، اسلام دونیاسی­نین هر اوچ دیلینه – عربجه، فارسیجا و تورکجه­یه مسلط اولان بیر عالیم­دیر و هر اوچ دیلده ده اثرلر یازمیشدیر. حسام الدین، تحفه­ی حسام کتابینی شعر ایله یازمیش و بورادا فارسیجا و تورکجه سؤزجوکلری معنالاییب و تورک دیللی وطنداشلارینا فارس دیلینی اؤیرتمه­یه چالیشیر. بللی­دیر آذربایجان خالقی، فارس دیللی اولسایدی اونلارا فارس دیلینی اؤیرتمه­نین معناسی اولمازدی. بئله اولسایدی اونلارا تورک دیلینی اؤیرتمک لازیم-ایدی، بیر حالدا کی تورکجه شعر ایله فارسیجانی اؤیرتمه­یه چالیشیر. حسام الدین بو اثرینی ۳۵۰ بیت­ده قطعه فورموندا یازیر و ۲۰ قطعه یازاراق ۲۰ وزن­دن ده یارارلانیر. بو ایش، اونون عروض وزنینده مهارتلی اولدوغونو گؤسته­ریر و ماهیر بیر شاعیر اولدوغونو دا اوزه چیخاریر. من چون دانیشمادان، بورادا اثرین بیرینجی بؤلوموندن نئچه بیت نمونه اوچون اوخویورام:

“خدا” تانری، “توانگر” معنی سی بای،

 ایشه بویروق ائدیجی “کارفرمای”.

“بزرگ” اولو، “پیامبر”دیر خبرچی،

فرشته دیر “سروش”، اؤگ دن کئچن “رای”.

“ستاره” اولدوز و “خورشید” گونش

“زمین” یئر،” آسمان” گؤی، “ماه” دیر آی.

“پرستو” قیرلانغیج، “یاهو” دگنک،

دخی بیر هندلی سلطان دیر “رای”.

“تبر” بالتا، قیلیج “شمشیر” و “تیر” اوخ،

“سپر” قالخان، “کمین” پوسقو، “کمان” یای.

“شش” اؤیکن، “گرده” بؤیرک، “دست” ال دیر،

“زبان” دیل، “دل” کؤنول، “سر” باش، آیاق “پای”. . .

حسام الدین بورادا بیر سیرا گؤزل سؤزجوک­لری ایشه آپاریر کی بوگون اونلاری احیا ائدیب دانیشیق دیلیمیزه گتیرمکله دیلیمیز زنگینله­شر. بو ایشی تورک دیلی­نین فرهنگستانی گؤرمه­لی­دیر. بورادا گؤزل سؤزجوکلردن نمونه­لر گلیر کی بوگون اونلارا احتیاجیمیز واردیر و تاسوفله اونودموشوق و بو ۱۰۰ ایل دیلیمیزین یاساق اولدوغو، دیلیمیزین ضعیفله­مه­سینه سبب اولموشدور. بو نئچه بیت­­ده گلن سؤزجولردن نمونه­لر:

اؤیکن: شُش، ریه

پوسقو: کمین توتماق معناسیندا

اؤگ: عقل، هوش

اولو: بؤیوک

و . . .

بئله – بئله کلمه­لر دانیشیق دیلییمیزدن حذف اولدوغو اوچون خالقیمیز اونلارین معنالاریندان غافل قالمیشلار.

***

۱۱

داستان احمد حرامي

آذربایجان ادبیاتی تاریخینده قالارقی و ده­یرلی اثرلر واردیر کی بوگون اونلاردان هله چوخ آزی بیزه بللی اولموشدور. بو اثرلر هله­لیک چوخو تانینمامیش و بلکی ده ائولرده، کتابخانالاردا و موزه­لرده ساخلانیلیر. بونلاردان بیری داستان احمد حرامی­دیر کی گؤزل بیر داستان اولاراق، ۸۱۶ بیت بیزیم الیمیزه چاتمیشدیر.[۱] بونون شاعری ده بللی دئییلیدیر، آنجاق ۷جی یوزایللرین اثری کیمی تانینمیشدیر.

داستان احمد حرامی ۷جی یوزایله منسوب اولاراق، اوندان داها آرتیق معلومات الده ائدیلمه­میش، تکجه اونون الیازمالاری و دیل اوسلوبو اساسیندا آراشتیرمالار ایره­لی گئتمیشدیر.

داستان احمد حرامی ساده بیر دیل ایله یازیلمیش و ۷جی یوزایللرین دیل خصوصیتلرینی ده احتوا ائدیر. بو ساده اثر خلق کوتله­لری آراسیندا سؤیلنمیش اولاراق، اونلارین ذوق و سلیقه­لری نظرده توتولموشدور. داستان بئله ساده باشلانیر:

بو داستاني  بوگون  بنياد  ائده­ليم،

حقين  قدرتلرين  بير  ياد  ائده­ليم.

گلین ای معنی بحرین سیر ائده­نلر،

بو دريا  گوهرين­دن  خير  ائده­نلر.

معانـيده قيـلي ايـكي بيچـنلر،

ديليندن دائمـاً  گـوهر ساچـانـلار.

گلين باري بوگون صحبت قيلاليم،

معاني كاني­نيـن  درّون  بـولاليم.

آنين  بيرليگيني  ذكر  ائيليه  ديل،

خاطيردا  قالمايا ذرهّ­جـه  مشـكل.

زيرا كيم ديللري سؤيله­دن اول­دور

آنين حكمت­لري قوللارا بولدور.

آنين حكمت­­لرينه  عقل ايريشمز،

ايشينه كيمسَـنه هرگز  قاريشـمز.

اولارسا  حق تعالي دن عنايت

قيلام  بو قصّه­ني بير ـ بير حكايت.

داستان احمد حرامی­ اون مجلس­ده یازیلمیشدیر.

داستانین موضوعسو چکیجی و شیرین­دیر، اؤزو ده گؤزه­لدیر. داستاندا اوچ پرسوناژ: احمد حرامی، گل اندام و گل افروغ واردیر.  بورادا احمد حرامی منفی بیر کیملیک داشییر. او توپلومون شرّ قوه­لری­نین سمبلی­دیر. احمد حرامی بیر سیرا اراذل و اوباشلارلا گدیکلری توتوب، یول کسیرلر و کاروانلاری سویوب، اوغرولوق و آدم اؤلدومکله مشغول دورلار.

احمد حرامی و یولداشلار بغداد شاهی­نین خزانه­سینی غارت ائتمک اوچون البیر اولورلار. اما بغداد شاهی­نین قیزی گل اندام اونلارین قاباغین کسه­رک آرادان قالدیریر و تکجه احمد حرامی بونلاردان دیری قالیر. گل اندام بیر ایگید آذربایجان قیزی­دیر و داستاندان بئله تصویره چکیلیر:

  بغايت خوب ايدي  او شاه شنگول

  يوزو گل، سؤزو بلبل، ساچي سنبل.

 گل اندامي ايدي او نگارين آدي

 عسلدن  شـيرين ايدي  سؤزو  دادي.

 اوتانير اينجي ديشي  دانـه­سيندن

 صـدف آغـزينـداكي دُردانـه­سـيندن.

  گوموشدو، تازه بوينو بيلوره بنزه­ر

 ايكي جـادو گـؤزو سـحّـاره بنزه­ر.

 آنين كيمي، كيم اسنه گؤرمه­ميشدي

 آني گؤره­ن نـشانين وئرمه­ميشـدي.

گل اندام قولدورلارین نیت­لرینده خبردار اولوبان، قیلینج اله آلیب دؤیوشه چیخیر و اونلاردان دوققوزونو قانا بله­ییر. اما بو آرادا تکجه احمد حرامی قاچماغی باجارا بیلیر. ائله بوندان سونرادیر کی گل اندامدان انتقام آلماق فکرینه دوشور:

احمد حرامی حیله ائده­رک قیزی اؤز کبینینه آلیر، آنجاق اونون فکری انتقام آلمادادیر. داستانین اصلی یئری ده بورادان باشلاییر. گل اندام بو داستاندا یاخشیلیق، گؤزه­للیک، تمیزلیک و انسانلیق سمبلی­دیر، حرامی دا شر قوه­لرین، پیسلیک، خیانت و آلچاقلیق سیمگه­سی ساییلیر. بو اثرده گل اندام شیرازا گئدیر و شیراز پادشاهیله ائوله­نیر. احمد حرامی شیرازا گله­رک انتقام آلماغا یاخینلاشیر، آنجاق گل اندام اونو اؤلدورمکله، هم اؤزونون انتقامینی آلیر و هم گل افروغو راحتلیگه چیخاریر:

باشين  احمد حرامي­نين كسرلر

دخي گؤوده ­سيني  بيرجـه  آسارلر.

آليب  بيگلر باشين  ميدانه  چيخدي

نشان  اوچـون  قابان  يئرينه  ديكدي.

تماشايي  گؤرور  اول گون  امـيرلر

اولو  – کیچـي، سپاهيلر، وزيرلر.

ياووز سـانيلاري  باشـينا  گلدي

 نه كيم سانيردي خلقه كندي  بولدي.

***

۱۲

اخی جعفر خطیر زنجانی

   اخی جعفر خطیر زنجانی (۵۸۵ – ۶۸۰ هجری) آذربایجان متصوف شاعیرلریندن بیری­دیر. ایلک اؤنجه اخی­لر طریقتیندن دئمه­لی­یم کی اخوت، قارداشلیق آذربایجاندا بیر جومردلیک طریقتی­دیر کی ۵جی یوزایلده اخی فرج زنجانی (اؤلومو ۴۵۷ قمری) باشلانمیش و بو طریقت جومردلیک، ایگیدلیک، قوناق سئورلیک و فقیرلرین – یوخسوللارین الیندن توتماق ایله اسلامی یایماغا چالیشیر. بو طریقت تکجه تورکلر آراسیندا اولموش و بؤیوک بیر حرکت یاراتمیشدیر، آنجاق سیاستدن و حکومتدن مستقل بیر صورتده تکجه انسانلارا یاردیم ائتمک ایله داورانیرلار. اخی خطیر زنجانی ده بونلارین رهبرلریندن بیری­دیر. قارداشلیق طریقتی آذربایجاندا محدودلاشمامیش و آنادولویا قدر اوزانمیشدیر. بونو آرتیرمالی­یام اخی جعفر خطیرین اوچ اوغلو وار: شمس الدین، ضیاءالدین و شرف الدین. بونلارین هر اوچو ده شعر و ادب و عئینی حالدا سیاست آداملاری اولموشلار. اخی جعفر اوغلانلارینی دفعه لرله آنادولویا گؤنده­ریر و مولوی ایله گؤروشوب، ایلگی قورورلار. مناقب العارفین کتابیندا بو باره­ده یاخشی معلومات واردیر. حتا مولوی­نین نوه­سی چلبی اوغلونو زنگانا گتیریب و زنگاندا – سلطانیه ده بیر خانقاه قورورلار. بو خانقاه بوگون سلطانیه ده چلبی اوغلو خانقاهی آدی ایله قالیر.

الله آدین ایتلوم اوّل ابتدا

 کآندن اولدی ابتدا و انتها

اوّلین اول اوّلی دور بی­گمان

 آخرین هم آخری­دور جاودان

جمله عالم یوخ ایکن اول واریدی

شؤیله اکسُکسوز غنی جبّاریدی

اول زمانده کیم هنوز یوخدور زمان

بی­زمان اول بی­مکان واردی همان

هر دو عالم اول عدمده غرقدی

هم عدم اول اصل دمده غرقدی. . .

اخی جعفر خطیر زنجانی تورکجه شعرلری واردیر. بو شعرلرده نصیحت­لر، یول گؤسترمه­لر و حیکایه­لرله دولودور. اخی جعفرین دیوانی بو بیت لرله باشلانیر:اخی لر اوچون حضرت علی (ع) رهبر ساییلیر و ایگیدلیک سیمگه­سی حضرت علی تانینیر. بونا گؤره ده اخی جعفرین دیوانیندا حضرت علی­نین مدحی چوخ گلیر. حیکایه­لری ده چوخ گؤزل و تانینمیش حیکایه لردیر. بو حیکایه­لردن بیری همان معروف حیکایه دور کی چوخ ائشیتمیشیک همان دؤرد مسافردیر کی بیری تورک، بیری عرب، بیری فارس و بیری ده ائرمنی دیر. هامیسی ایسته­ییر بیر میوه آلسینلار و هر بیری میوه­نین آدینی اؤز دیلینده دئییر. بیری اوزوم، بیری انگور، او بیری عنب و . . . دئییلر. بو فرقلی آدلا اوستونده ساواشا چیخیرلار، آما میوه­ساتان بونو دوشونور و بئله دئییر:

اول بولارین دیلینی بیلدی عیان

هر بیری­نین دیله­گین بللو بیان

گلدیلر و دئدی هی ووروشمایوز

صبر ائدین بیر – بیرینوزه بوشما­نوز

بنه وئرین آقچایی کیم بن سیزی

خشنود ائله ییب گتوروم آرزونیزی

آقچایی آلدی و اوردی باغچیه

واردی اوزوم آلدی اول بیر آقچیه

چون گتوردی اوزومی قویدی ایله­رو

قاموسونون دردینه اولدی دارو

شاد اولوبن هر بیری سئویندیلر

آرزولارین بو لُبن آویندیلر

جمله­سی­نین مقصودی اولدی تمام

قالمادی بونلاردا ذرّه انتقام

چون بیر ایدی ایسته­دیگی دؤردونون

مرهمی بیر یئرده یئدی دؤردونون

***

 

۱۳

شیخ صفی الدین اردبیلی

شیخ صفی ۶۵۰ قمری­ده اردبیل­ین کلخوران کندینده آنادان اولدو. اونون اؤلوم تاریخینی ۷۳۵ قمری یازمیشلار. او اوشاقلیقدان هوشلو – باشلی اولاراق آز بیر زاماندا بؤیوک بیر انسانا چئوریلدی، درین تحصیل آلیب و هامینی حیرتده قویدو. صفی ۶۷۵ قمری ایلینده شیخ زاهد گیلانی ایله ملاقات ائدیب و اونون مریدی اولاراق قیزی ایله ده ائولندی. شیخ زاهد فوت ائدرکن اونون جانشینی اولدو و آز بیر زماندا چوخلو مریدلری دؤوره­سینه توپلادی. او بیر مفسر قرآن، فقیه و عالیم بیر رهبر اولاراق مریدلری اونون منبر اوسته دانیشیقلارینی “بویروقلار” عنوانی آلتیندا توپلاییب و “قارا مجموعه” دئیه رک ایللر آرخاسیندا بیر توکنمز میراث کیمی بیزه یادگار قویموشلار.شیخ صفی­الدین اردبیلی­دن بوگون همین بویروقلاردان علاوه چوخلو تورکجه و گیلکجه شعرلری واردیر آنجاق تورکجه شعرلری داها آرتیق­دیر. اونون نئچه شعرینه دقت بویورون:

دئمیین کیم دردیمی بیلمز، بیلر واللهی باللهی

دئسه بیلمم اینامییین، بیلر واللهی باللهی

دئدین: هرگز منیم کؤنلوم سنینله مهربان اولماز

دئمه ظالیم، دئمه کافیر، اولور واللهی باللهی

قییا باخجاق، تبسم ائتیجک التفات ایله

منیم آخیر بو ظالیم اؤلدورور واللهی باللهی

دئیه­ن مجنون گلیبدیر شهره، ائودن چیخ، تماشا قیل،

اوشاقدیر نازنینیم، آلدانیر واللهی باللهی

صفی­نی قویما یالقیز، گئتمه، گئتمه، گئتمه، گل، گل

یازیقدیر باشینا دؤنوم، اؤلور واللهی، باللهی.

***

اولان حق باری بیرله قایغی سیز دیوانه کس نئیلر

قیلینج الینده معنی چاغیران ار دادرس نئیلر

سینیق کؤنلوم نوا دوتمازسا اسکیم فوجی کسیلمز

بئله آغیر قارالی کاروان صوت جرس نئیلر

چکن کؤکسون شمافیندان منیم بیدرد کؤنلومو

بو قانلی بحر قارشیندا زنگی وار سس نئیلر

دمیز مردار اولماز ایت سو ایچماغیندان ای عارف

حقیقت آنلیان اری کؤنوللرده هوس نئیلر؟!

***

۱۴

آبدال موسا

خویلو آبدال موسا – ۷جی عصرین بؤیوک طریقت عالیمی و شاعیری­دیر. حیاتی و یارادیجی‌لیغینا باغلی دقیق معلوماتی اثرلرینده تاپماق لازیم‌دیر؛ باخمایا‌راق کی، بیر چوخ روایتلر، کرامت­لریندن یازیلمیش‌دیر. بوندان علاوه، اونون عثمانلی حکومتینه حؤرمتی ده خاطیرلاماق لازیم‌دیر. علوی‌لر آراسینداکی شؤهرتی ده خصوصی رغبتله قارشیلانیر.

   دوغولدوغو ایل دقیق بیلینمیر، اما قایناقلاردان الده ائتدیگیمیز معلوماتا اساسلاناراق خویدا آنا‌دان اولوب بؤیودوگونو، آتا‌لاری‌نین خوراسان‌دان گلن بؤیوک عالیم‌لردن بیری اولدوغونو گؤروروک. تاریخی منبع‌لرده موسانین حاجی بکتاش ولی (۵۸۷ – ۶۴۹) ایله بیر عائیله علاقه‌سی اولدوغونو و بکتاش اونون دونیایا گلمه‌سیندن اوّل آبدال موسانین دونیایا گلدیگی موژده­سینی وئردیگینی اوخویوروق.  موسا، عارفلر سولاله­سیندن اولاراق آنادولودا بؤیوک حرکتلرین اورتایا گلمه­سینده رول اویناییب و توپلومسال حرکتلردن علاوه، ادبی بیر وارلیق اولموش و تورکجه شعرلرینی بیر دیوان کیمی بیزه یادگار قویموشدور. آبدال موسا بیر عارف، اوزان و شاعیر کیمی یاشاییب – یارادیبدیر. موسا ائله وارلیق اولموشدور کی زامانین یازیلدیغی تذکره­لر و تاریخی کتابلار، اونون حاققیندا افسانه­لره چؤنموش روایتلر و کرامتلر یازیرلار. آبدال موسی حاجی بکتاش ولی­نین نوه­سی­دیر. بوگون هله آنادولودا یاشایان طریقت­لر آراسیندا آبدال موسانین آدی – سانی دیللر ازبری­دیر. شعرلری ییغینجاقلاردا و جم­لرده اوخونور و سماع ایله برابر سسله­نیر.

   آبدال موسانین آدی آنادولودا علوی طریقت­لرین بینؤره­سینی قویان شخصیت کیمی یازیلیر. اونون یوزلر و مینلرجه مریدی اولموش، اؤلوموندن سونرا دا دوشونجه­لری و اؤیرَتدیک­لری، مینلرله مریدلری آردیجا چکمیشدیر و بو حرکت هله بوگونوموزه قدر ده داوام تاپمیشدیر. اونون مقبره­سی بوگون بیر زیارتگاه کیمی حؤرمتله قارشیلانیر.

   آبدال موسا تصوف و عرفان ادبیاتی­نین گؤرکملی شاعیرلریندن بیری‌دیر. اونون شعرلری تکیه­لرده و خانقاهلاردا اوخونموش و عصرلر بویو درویش‌لر طرفیندن سسلندیریلمیش‌دیر و بو گون ده صوفیانه ماهنی‌لاری خالقین دیلینده‌دیر. چوخ حجم‌لی اولمایان شعر دیوانی ایله یاناشی، “نصیحت­نامه” و “ولایت­نامه” آدلی ایکی اثری واردیر. آنجاق ادیب­لر بو ایکی اثرین آبدال موسادان اولدوغوندا شوبهه­لی باخیرلار و بئله دوشونورلر کی اونون شاگیردلری بو اثرلری یازیب و اونون آدینا باغلامیشلار. بوندان علاوه، موسانین شاگردلری اونون لیاقت‌لی داورانیش‌لاری حاقیندا روایت­لر و‌ مختلف خاطره‌لر یازیر‌ و الیازما‌لاردا چوخ‌لو معلومات توپلامیشلار.

   آبدال موسانین “ولایت نامه”­سی علی عادل طرفین‌دن نشر ائدیلمیشدیر. بو اثرده ایکی همشهرلی – خویلو – گئییکلی بابا و آبدال موسا آراسینداکی موناسیبت‌لر ایضاح ائدیلیر و ایکی قهرمان و دوشونجه­لی خوی دؤیوشچولری‌نین دوستلو‌غو ایضاح ائدیلیر.

   آبدال موسانین دیلی چوخ ساده و دؤورونون انسان‌لارینا یاخین-ایدی. او، آتا‌لاری‌نین خوراسان‌دان اولدوغونو آچیق شکیلده سؤیله­ییر:

کیم نه بیلیر  بیزی نئجه سویدانیز

نه ذره­جه اوددان نه خود سودانیز

بیزیم مفتونوموز معرفت سؤیلر

بیز خوراسان مولکونده­کی بویدانیز.

آبدال موسا یئری گلدیکده خراساندان گلدیگینی خاطیرلاییر و حاجب بکتاش ولی­یه اولان حؤرمتینی ده سؤیله­ییر و اونون کرامتلرینه ده اشاره ائدیر:

خوراساندان روما ظهور ائیله­ین

پیریم حاجی بکتاش ولی دگیل­می؟

مینیب جانسیز دووارلاری یوروتن

پیریم حاجی بکتاش دگیل­می؟

او، خراساندان اولان آخینلارا دا اشاره ائده­رک، آنادولو ارَن­لریله علاقه­­نی سؤیله­دیگی حالدا اونلارین آراسیندا حاجی بکتاشین موقعیتینی ده آچیقلاییر:

دوخسان آلتی بین خوراسان پیرلری

اللی یئددی بین ده روم ارن­لری

جمله­سی­نین سرفرازی – سروری

پیریم حاجی بکتاش دگیل­می؟

یئنه بیر شعرینده خوی شهریندن اولدوغونو دا بیان ائدیر:

طوردا موسی دوروب مناجات ائیلر

نسلیمیزی سورارسانیز “خوی” دانیز.

موسانین آدی ایله یاناشی آبدالین ذکر ائدیلمه‌سی اونون تصوف طریقتلرینده عضو اولدوغون‌دان خبر وئریر و تخلوصونو ده هر شعرین سونوندا سؤیله­ییر:

علی گلدی عدیم خانایا

گؤورچین دونوندا قوندوم جهانا

“آبدال موسا” اولدوم گلدیم زامانا

عارف آنلار بیزی نئجه سردانیز.

***

۱۵

اخی تورک

کئچن هفته­لرده اخی حاققیندا بالاجا بیر معلومات وئریلدی. آرتیرماق لازیمدیر کی اخی لر حرکتی بؤیوک بیر حرکت اولموش و اونون مریدلری نین ساییسی باشقا طریقت­لردن داها آرتیق اولموشدور. بو حرکت تام آذربایجانا باغلی­دیر و آذربایجاندان آنادولویا گئتمیش و آنادولودا اولان عالیم لر هامیسی آذربایجان اهلیندن اولموشلار کی بو طریقتی اورانین تورکلری آراسیندا یایمیشلار. ابن بطوطه – ۷جی عصر عرب مورخ و ادیبی آنادولو اخی­لریندن یازارکن بو مساله­یه دفعه­لرله اشاره ائتمیشدیر. تامام مستشرقلر ده بونو دئمک دن واز کئچمه­میشلر. عئینی حالدا بو طریقت­دن نئچه – نئچه طریقت­لر ده آیریلمیشدیر.

بهاءالدین چلبی “اخی تورک” لقبینه معروف اولاراق ۶ و ۷جی عصرین اخی لریندن ساییلیر. بهاءالدین چلبی ۵۶۰ ایللرینده اورمودا آنادان اولموش و ۶۱۲ ایلینده اورمودا بهاءالدین ولد – مولوی­نین آتاسی ایله گؤروشموشدور. بو گؤروشده بهاءالدین چلبی مولوی هله اوشاق ایکن اونون هوشلو – باشلی اولدوغونو و گله­جکده بؤیوک بیر مقام صاحبی اولدوغونو خاطیرلامیشدیر.

آرتیرماق لازیمدیر کی آنادولودا اولان طریقت لرین چوخو آذربایجان و خراساندان گلن عالیم لر طرفیندن اولموشدور. و بونو دا آرتیرمالی­یام کی منصب لر تمامیلا آذربایجان عالیم لری نین الینده اولموشدور او جمله دن: قاضی سراج الدین محمود اورموی قونیه ده، قاضی امین­الدین تبریزی آقسارای­دا، قاضی جلال­الدین قیصریه­ده، قاضی عزالدین سیواسدا، بدرالدین قزوینی توقاتدا، تاج­الدین خویی قاراحصاردا و باشقالاری . . . آذربایجانلی-ایدیلر. عئینی حالدا بیگلربیگی مقاملاری – سیاستده یئنه آذربایجانلی­لار الینده اولموشدور. او جمله­دن اخی جعفر خطیر زنجانی­نین ائولادلاری “آل پروانه” زمانیندا بیگلربیگ عنوانینا مالیک-ایدیلر. (ص ۸۹ و ۹۰، مسامره الخبار)

تصوف دونیاسی ده بئله ایدی. همین زماندا مرنددن شیخ بوزاغی، خراساندان بابا الیاس، بابا اسحاق، ساری سالتوق، حاجی بکتاش ولی، خوی­دان آبدال موسا، گئییکلی بابا و اخی ائوره­ن کیمی­لری سایماق اولار. بونلارین کؤلگه سیندن آنادولودا یونس امره و سلطان ولد کیمی­لر ظهور ائدیر عئینی حالدا، بیر سیرا ادیب­لر حتا یونس امره­نی ده اورمولو بیلیرلر. آنجاق مولویه، بکتاشیه، نقشبندیه، قلندریه، حیدریه و باشقا باشقا طریقتلر آذربایجان متصوف شاعیرلری طرفیندن یارانیر.

سونرالار بهاءالدین­اوغلو حسام­الدین – کی “ابن اخی تورک” آدی ایله معروفدور مولوی­نین مریدی و مرادی اولور؛ باشقا عبارتله، مولوی­نین او قدر حؤرمتینی قازانیر کی مولوی اونون حاققیندا دئییر:

آن سگی را که بود در کوی او

من به شیران کی دهم یک موی او؟

و ادیب­لر بوگون ده حسام­الدین چلبی­نی مُریدِ مُرادپرور دئییرلر! اصلینده مثنوی معنوی نین یارادماسینا سبب اولان دا همین ابن اخی تورک اولموشدور.

اخی­لر آنادولو دا آذربایجانلی لار اولموشلار او جمله­دن اخی ائوره­ن، یا همان شیخ نصیرالدین محمود خویی­دیر کی آنادولو اخی­لرینی رهبرلیک ائتمیش، اوندان علاوه همین بهاءالدین چلبی­دیر.

اخی تورک اوچون منسوب اولان شعرلرین ساییسی چوخدور، آنجاق ادیب­لر هله بو شعرلرین اوندان اولدوغونا احتمال و شوبهه ایله باخیرلار و یقین حاصل اولمامیشدیر. آما اونون طریقت تبلیغینده و طریقتین رهبریلیگی حاققیندا هئچ شوبهه یوخدور. بهاءالدین چلبی ۶۳۰ ایللرینده فوت ائتمیش، آنجاق اوغلونا وصیت ائتمیشدیر یولداشلیغینی مولوی ایله داوام ائتدیرسین.

***

۱۶

اخی ائوره­ن

ملانصرالدین داستانلارینی تکجه آذربایجان، ایران و تورکیه یوخ، بلکه عرب دیلی، قافقاز دیللی و حتا اورپا دیللی خالقلار دا تانییرلار. اونون اصلی آدی شیخ نصیرالداین محمود خویی­دیر کی ۶جی یوزایلین سونوندا و ۷جی یوزایلین اوّللرینده یاشامیش و آذربایجاندا درین تحصیل آلاراق آنادولویا کؤچموش و اخی ائوره­ن لقبی ایله اخی­لیک جریانینی رهبرلیک ائده­رک بؤیوک شهرت قازانمیشدیر. اخی ائوره­ن خوی شهریندن­دیر. بوگون ملاانصرالدین لطیفه­لری مستقل کتابلار کیمی ایران، افغانستان، پاکستان، بلغارستان و تمامیله عرب دیللی اؤلکه­لرده چاپ اولموش و حتا اورپا دیللی بیلیم یوردلاریندا یاییلمیش کتابلار اولموشدور. بیر سیرا ادیبلر اخی ائوره­ن ایله شمس تبریزی آراسیندا اولان مناقشه­لره اشاره ائده­رک، اونلارین بیری – بیریله مخالفت­لرینه ده اشاره ائدیرلر.

آراشدیرمالار گؤسته­ریر خواجه نصیرالدین محمود خویی اخی ائوره­ن آدی ایله شهرت قازانمیش و قارداشلیق طریقتی­نین رهبری کیمی عؤمور سورموشدور. او، سیاسته قاتیلمامیش، آما سیاستده بؤیوک رول اوینامیشدیر.

اخی ائوره­ن حاققیندا نئچه اثر یازیلمیش و بیر منقبه و ولایت نامه­نی ده اونا نسبت وئریرلر. عئینی حالدا چوخلو کرامت­لر و گولمه­لی داستانلار اونون دیلیله سؤیله­ییرلر. بوگون ملانصرالدین هئیکلی آنکارادا، آغ شهیرده، ازبکستانین بوخارا شهرینده، روسیه­نین مسکووا شهرینده قورولموشدور. ایراندا مینلرجه داستان و یوزلرجه کتاب یازیلمیش، آنجاق بیر درین آراشدیرما اونون وارلیغی حاققیندا ایره­لی سورولمه­میشدیر. تکجه  رحمتلی عمران صلاحی بو یولدا بیر آددیم گؤتورموشدور. آنجاق هله یئری بوشدور.

تورکیه عالیم­لریندن نئچه بؤیوک عالیم او جمله­دن دوکتور گولپینارلی و دوکتور بایرام درین آراشدیرمالار و ده­یرلی تحقیق­لر آپارمیش و اونون خویلو اولدوغو و اخی جریانی ایله یاخیندان ایلگی­لی اولدوغونا اشاره ائتمیشلر.

ملانصرالدین­ین ایکی اثری “منقبه” و “ولایت­نامه”­سی بو تئزلیکده چاپدان بوراخیلاجاقدیر.

ساغ قالین

***

۱۷

حاجی بکتاش ولی

تورک دونیاسی­نین آدلیم تصوف شاعیرلریندن بیری حاجی بکتاش ولی­دیر کی خوشبختانه ۲۰۲۱جی ایلی یونسکو طرفیندن اونون آدینا یازیلمیش و یئنی ایلدن دونیا اونون وارلیغی و اثرلرینی تانیتدیرمادا بؤیوک آددیملار گؤتوره­جک. حاجی بکتاش ایران ادبیاتیندا – فارسیجا و تورکجه اؤز ائتکیسینی بوراخمیش و اونون تاثیری آلتیندا بؤیوک حؤرمتلر یارانمیشدیر.

سونونجو آراشدیرمالارا آرخالاناراق اونون اؤلوم تاریخی ۶۶۹ قمری بیلینمیشدیر. آنجاق اوزون عؤمرونو نظرده آلاراق ۶جی یوزایلین سونلاریندا دونیایا گلمیش و درین تحصیل آلاراق احمد یسوی­نین خلیفه­سی عنوانیندا تصوف دونیاسینا گیرمیشدیر. حاجی بکتاش ولی اورتا آسیادان دوتوب کیچیک آسیایا قدر چوخلو طریقت­لرده تاثیری اولموش و مینلرجه مرید دالیجا گئتمیشدیر. اونون حاققیندا اؤز حیاتی زامانیندان بوگونه قدر چوخلو معلوماتلار وئریلمیش، آنجاق بونلارین چوخو اونون کرامتلرینه عایید اولموش و بیر سیرا خارقه ایشلرله دولو اولدوغو اوچون ایناندیریجی اولمامیشدیر. هر حالدا، تصوف دونیاسی بو افسانه­وی حیکایه­لرله دولودور.

حاجی بکتاش ولی حاققیندا چوخلو منقبه­لر و ولایت نامه لر یازیلمیش و بو ولایت نامه لرین چوخلوغو دا تاریخین اؤنملی قونولاریندان ساییلیر. آنجاق ان مهم ولایت نامه دن اونون یاشاییشی ، دانیشیقلاری و کرامتلری ذکر اولموش و یازییا آلینمیشدیر. گاهدان بو ولایت نامه لرین تاریخی ائله اویدورمالارلا دولودور کی حتا ۴۴۴جو ایل اونون یازی تاریخی طرح اولموشدور کی حتما خطا ساییلیر. بو ولایت نامه بئله باشلانیر:

حقه منت آخیر اولدو بو کتاب

وار اومودوم عاقبت اولا صواب.

بو ولایت نامه چون اولدو تمام

وئر رسولون روحونا یوزبین صلوات

رسولون هجرتی دؤرد یوز قیرخ دؤرد

یازدی نقل ائیله دی با یادگاری

جهاندا قالا بیزدن سونرا یادی

اوخویان لار هئیر ایله یاد ائیله­سین

حق اونو قورخودان آزااد ائیله­سین.

بو الیازما دا یانلیش اولاراق تاریخ ۴۴۴ یازیلمیشدیر. بونو آرتیرماق ایستردیم کی یوزایللر بویو مختلف ولایت­نامه­لر استنساخ اولموش و بیر سیزا تحریف­لر اونلارا داخیل اولموشدور. بو دا استثنا دئییلدیر.

حاجی بکتاش حاققیندا یازیلان کرامت­لرله ایشیمیز یوخ؛ بیز ادبیات حاققیندا دانیشماغی اصل توتوروق. چوخلو تذکره­لر و جنگ­لار بو باره­ده یازمیشلار، عئینا حالدا حاجی بکتاشین خراساندان گلمه­سینی ده خاطیرلامیشلار. آنادولودا بیر سیرا سیاسی حرکت­لره ده قاتیلاراق اورادا آزادلیقلا فعالیت ائده­ن طریقت­لرده تاثیر قویموشدور. حتا بیر سیرا طریقت­لر اونون یانیندا آلجاق گلمیش و بکتاشیه طریقتینده حل اولموشلار. تورکیه یازارلاری بو باره­ده درین تحقیق­لر آپارمیشلار، تاسوفله ایراندا بو تحقیق­لرین یئری بوشدور، بیر حالداکی ایراندا چوخلو الیازمالاری موجوددور.

***

 

 

 

 

 

 

 

۱۸

بیرک قوشچو اوغلو

 بیرک قوشچو اوغلو آذربایجان متصوف شاعیرلریندن­دیر کی کئچن اون ایللره قدر شعر دفترلری بوللو – بوللو اولاراق چاپ امکانی یوخودو. آنجاق ایندی چوخلو الیازمالار الده ائدیلمیش و کلاملاری یوزایللر بویو جم­لرده اوخونارکن، بوگون ادبی محفل­لرین ده بزه­یی اولموشدور.

   بیرک قوشچو اوغلو اهل حق طریقتی­نین پیرلریندن ساییلیر. اونون دیوانیندا اهل حق رهبرلری­نین آدی چکیلمکده­دیر:

پيرلر پيرليك اوسته دعوا ائيله‌دي

پيـر بنيامين كـئچـدي گـوواهـا

***

پيريم بنيامين­دير، رهبريـم داوود

بنيامين شرطيندن بن كئچه بيلمم.

بیرک اؤزونو سيد ابراهيم مریدی بیلیر و اوندان درس آلدیغینی سؤیله­ییر:

دؤنمم، دؤنه‌سي دگيـلم يارنلر

سـيد ابراهـيم منيم پـيريم ديـر.

***

دئديلر قوشچو اوغلونا: تعليمي‌ني كيمدن آلدين

دئديم كي شاه ابراهيم­دان بئله تعليم‌لر آليرام.

شاه ابراهیم لقبینه چوخلو راست گلیریک:

بو گون بغداد شهري معمور اولوبدور

چونكي شاه ابراهيم امير اولوبدور.

یئنه:

ابراهيم حؤكمونه بغداد ايچينده

سلاطين‌لرگليبدير قول اولوبدور.

بیرک ابراهیمی او قدر یوکسک­لره آپاریر کی حتا اوندان مدد ایسته­ییر:

گوناهكار قوللارين دوروب قاپيندا

يا سيدابراهيم ايمداديما يئت.

قوشچو بیر مدت بغداددا یاشامیش آنجاق اورادا غریبلیک حیسی گوجلو ایدی:

قوشچو اوغلو وطندن آيري دوشموش

وطني صحراي بغداد اولوبدور.

شريعته وارد اولدوم، طريقتده يول بولدوم

حقيقت بحرينه دالديم، نصير آل عمرانم.

بیرک تبریزه دریندن علاقه گؤسته­ریر و تورک دیلینه  ده علاقه گؤسته­ریر:

اگر توركي سـؤيلر اولسـام دوشر ارنلـر بئينيـنه

نئچون سيزه آجي گلير دادلي سؤزون حلاوتي.

منكر نه­دير قوشچو اوغلونا دئيه مجوت سؤيله‌مه

مگر دئيـه‌بيلـمه‌رم مـن توركـي ديـلده مجـوتي

***

گل، اي فريادرس! فرياديما يئت،            حكملو پادشاه، سن داديما يئت!

مشكل ايشيم دوشوب هاراي چاغيررام،    عزيز خاوندگار، هاراييما يئت!

هجوم دونو ايله چيخما جاهانا!             هجومون ساووشدو بيداديما يئت!

گنه‌كار قوللارين دوروب قاپيندا،           يا سيد ابراهيم امداديما يئت!

قوشچو اوغلو اوزو اوسته دوشوبدور،      گنه‌كار قولوندور، گناهيندان اؤت!

ادیبلر و آراشدیرماجیلار قوشچواوغلونو آذربایجانی بیله­رک بیر سیراسی دا اورمولو بیلیرلر. آنجاق تبریز آدی اونون شعرلرینده بوللو – بوللو ایشلنمه­ده­دیر:

غريبم بو طرفلرده،بيـليـمجه سئـوگي يـاريم يـوخ،

سارالدي – سولدو بنيزيم، هرگز حاليم ســوراريم يوخ!

غريبم، تشــنه‌يـم، زارم، بولـونمـازدرديـمه چــاره،

اوزتوتوب حقه يالوارام بوندان آرتيق آچاريم يوخ.

عزيز بيزدن ايراق اولدو، جيگريم كـل داغ اولـدو

 جمـيع جسميم كباب اولدو، صـبرائوينده قراريم يوخ.

وصليله جاندان آيريلديم، باغ دا باسديم، صبر قيلديم،

خاطيره اوليـا گلـدي، بـونـدان آرتيق گوذاريم يوخ.

اولو سلطانا من قولام، نئچون دئييم كي يوخسولام؟

پادشاه گـنجينده ياريم آخـچـا آرتيق ديناريم يوخ.

باغداددان تبريزه وارديم، حقـي سرمايه‌ده بـولدوم،

آيـري بـازرگانلار كيـمي طلب ايـله كارباريم يوخ.

***

۱۹

مولوی

مولانا جلال­الدين محمد بهاءالدين اوغلو مولوي خوارزمشاهلار تورکلریندن دیر. مولوی ۶۰۴ قمری ایلینده بلخ شهرینده – اوزبکستاندا آنادان اولموش، ۶۱۲ ایلینده عائیله سیله برابر آذربایجانا گلمیش، اورمودا آذربایجان عالیم­لریله گؤروشموش و سونرا آنادولویا کؤچموشدور. قونیه ده ساکن اولاراق درین تحصیل آلمیش و آتاسی ۶۳۱قمری ده وفات اودرکن اونون یئرینده اوتورموش و تدریسه مشغول اولموشدور. ۶۴۲ ایلینده شمس تبریزی ایله گؤروشموش و درین معنوی ده­ییشیک­لیک تاپملشدیر. سونرالار شمسین اؤلومو اونو داها ده ییشدیرمیشدیر. بیر زامان سونرا حسام الدین چلبی کی ابن اوخی تورک آدلانیر و اورمولودور اونون یانینا گلیر و مولوی­نی شعر سؤیله­مه­گه تشویق ائدیر. اصلینده دئمک اولور کی مثنوی معنوی اثرینی مولوی، چلبی­نین همتی اساسیندا یازیر، حتا حسام بو اثرده اؤز تاثیرینی بوراخما احتمالی دا وئریلیر. نهایت مولوی ۶۷۲جی ایلده دونیاسینی ده­ییشیر.

   مولوی اوزبک تورکلریندن­دیر و بؤیوک فارسیجا اثرلری یانیندا تورکجه شعرلری یعنی عزللر، قوشمالار و گرایلی­لاری دا موجوددور. تاسوفله هله بوگونه قدر مولوی­نین تورکو دیوانی توپلانمامیش و تکجه دوکتور صدیق بیر سیرا شعرلرینی چاپ ائتدیرمیشدیر. بیر حالداکی الیازمالاردا چوخلو ملمع­لر (ایکی و یا نئچه دیللی شعرلر)ی واردیر و چوخلو تورکجه غزللر، قوشمالار و گرایلی لار موجوددور. بیر ملمعی بئله باشلانیر:

داني چرا به عالم، يالقيز سني سئورمن،

چــون در برم نيــايي انـدر غـمت اؤلرمن.

من يار با وفايم، بر من جفا قيلورسان،

گر تو مرا نخواهي، من خود سني ديلرمن.

اونلارجا بئله – بئله ملمع­لر اونون کلیاتیندا واردیر. بیر باشقا ملمخی ده بودور:

ماه است نمي­دانم خورشيد رخت يا نه؟

بو آيريـليق اودونـا نئــجـه جـيگيرم يـا نه؟

مردم ز فراق تـو، مردم كـه همــه دانند

مشق اودو نهان اولماز، يا نه دوشيجك جانه.

سوداي رخ ليلي، شد حاصل ما خيلي،

مجنون بيگي و اويلي اولدوم يئنه ديوانه.

صد تير زند دلدوز آن ترك كمان ابرو،

فتنه‌لي آلا گؤزلر چون اويخودان اويانه.

اي شاه شجاع­الدين شمس­الحق تبريزي،

رحمتدن اگر نولا بير قطره بيزه دانه.

دئدیگیم کیمی بئله ملمع لر چوخدور. آنجاق تورک غزللری ده اوره­یه یاتان، ساده و آخیجی و گؤزلدیر:

كئچ گيلن اوغلان، هي بيزه گل گيل

داغدان داغـا هي گزه گل گـيل.

آي بيگي سنسن، گــون بيگي سنسن

بــي مــزه گـلمـه، بامزه گل گيل.

كئچ گيلن اوغلان، اوتاغا گــل گـيل

يول بولامازسان، داغ داغا گل گيل.

 اول چيچگي كـيـم يــازي­دا بـولـدون

كيـمسـه­يه   وئـرمـه، جسـمـونه وئـرگيل

 باشقا بیر شعریندن نمونه:

گله­سن بوندا سنیلن غرضـيم يوخ ائشيدورسن

قالاسن اوندا ياووزدور، يالونوز قاندا قالورسن

چلبي­دير قامو ديرليك، چلبه گل، نه گزرسن،

چلبي   قوللارين  ايستر، چلبي­نـي نـه  سانورسن؟

نه  اوغوردور،نه اوغوردور، چلب آغزيندا قيغيرماق

قولاغون آچ، قولاغون آچ، بولاكيم آندا دورلورسن

***

۲۰

خواجه مسعود ابن احمد

 خواجه مسعود آذربایجان ادبیاتی­نین ۷ و ۸جی یوزایللرینده یاشاییب – یارادان شاعیردیر. او، اؤزونو کریمه­لی بیلیر کی آذربایجانا گلمیش، ولی چوخلو تذکره­چی­لر اونون تورکستانلی اولدوغونو و آذربایجاندا قالدیغینی و سونرالار آنادولویا کؤچدویونو یازیرلار.

خواجه مسعوددان ایکی اثری الده­دیر: بیری “سهیل و نوبهار”دیر و ایکینجیسی “فرهنگنامه” آدلی بیر مثنوی­دیر.  سهیل و نوبهاری ۷۵۱ قمری ایلینده و فرهنگ­نامه­نی ۷۵۵  ایلینده یازمیشدیر. سهیل و نوبهار ۵۷۰۳ بیت­دیر و فرهنگ نامه   ۴۰۴۴ بیتدن عبارتدیر. بئله­لیکله اونون اثرلری  ۱۱۰۰۰ بیتدن چوخدور. بونونلا برابر بیر سیرا تذکره­چی­لر “کلیله و دمنه”نی نظمه چکدیگینی ده یازمیشلار. شوبهه ده یوخدور کی خواجه مسعودون بو  اثرلردن علاوه بیر تورکجه غزللر دیوانی دا واردیر. سهیل و نوبهار اثری ایراندا چاپ اولموش و غزللری ده او یاندا – بو یاندا یاییلمیشدیر. آما هله­لیک بیر دیوان کیمی توپلانمامیشدیر.

سهیل و نوبهار اثری ادبیات تاریخیمیزده اؤنملی بیر یئر آلیر. سهیل – یمن شاهی­نین اوغلودور و نوبهار – چین فغفورون قیزی. بو ایکی عاشق و معشوق آراسیندا چوخلو اولایلار اوز وئریر و نهایت بیر – بیرلرینه چاتیرلار. بو داستان خالق ایچینده ده یایغین­دیر.

البتده شاعیر، بیر مسلمان اولاراق اؤز دوشونجه­لرینی آرایا قویور. خواجه مسعودون غزللری چوخ گؤزل و اوره­یه یاتان دیر و دیلی ده ساده دیر.

بورادا بیر غزلینی اوخویورام:

یاخدی بنی عشقون اودی ای سرو روانیم،

ای دردیمه درمان اولان، ای روح روانیم!

گر حوری گؤرونورسه، بنوم عینومه گلمز،

الا سنی دیلر دون و گون کؤنلوم و جانیم.

وصلینی تمنا قیلورام دایما حقدن،

بیر دم ایریشم خرم و کلی بو زمانیم.

فرقت اودی یاخدی بنی و قالمادی صبریم،

اسیرگه بنی، رحم قیل، ای حور جنانیم.

راضی­یم الیم باغلی قول اولام قاپونوزدا،

امرونه مطیعم تؤکریسن داخی قانیم.

خواجه مسعود بیر مسلمان شاعیر اولاراق مثنوی­لرینده توحید، نعت و مناجات ایله اثرینی باشلاییب و کلاسیک ادبیاتین سنت­لرینه اویغون اولاراق کتابین یازما سببی، داستانین هارادان آلدیغینی سؤیله­ییب، داستانین اصل متینه گلیر و داستان بیتدیکده اوندان نتیجه­لر آلیر و نصیحت­لر وئریر. کتابین یازما تاریخینه ده اشاره ائدیر. بئله­لیکله هر ایکی اثری – “سهیل و نویهار” و “فرهنگ­نامه” گؤزل بیر کلاسیک اثر اولورلار. خواجه مسعود داستانی بئله باشلاییر:

ائشیت سنه بیر خوش حیکایت قیلام

اگر تانریدان اوش حمایت بولام

کی ساغلیق باغیشلار، فرصت وئره

تمام ائیله­مک­لیگه رخصت وئره

قاتیمدا بنیک واریدی بیر کتاب

اوخوردوم اونو دایما بی­حساب

دئدیم گر اولا تانری­نین یاری­سی

بو قامو حکایت کی وار پارسی

دؤنه تورکویه، اوخویا خاص و عام

عنایت قیلورسا حق، اولا تمام

کی توفیق و یاری باغیشلایان اول

عاشقلاره یاری باغیشلایان اول

گتورموش کتابدا اول اوسلو کیشی

کی حق رحمتی اولسون آنون اشی

یمنده اولو پاردشاه واریمیش

کی عقل ایله دولت آنا یارایمیش. . .

و بئله لیکله داستانی باشلاییر و سونوندا کتابین یازما تاریخینی آچیقلاییر و اوخویانلاردان التماس دعا ائدیر.

***

۱) داستان احمد حرامی به صورت کامل اینک زیر دستان شما می­باشد.

ارسال دیدگاه