نظامی گنجوی – اسکندرنامه

پروفسور غضنفر علی­یئو

 

نظامی گنجوی یارادیجیلیغی‌نین ان یوکسک زروه‌سی و شرق پوئزییاسی‌نین ان پارلاق اینجیسی ساییلان “اسکندرنامه” “خمسه”نین بئشینجی کتابیدیر. داهی شاعر یارادیجیلیغی‌نین عظمتلی یکونو اولان بو سون اثرینده عمرو بویو آرزولادیغی، ادبییاتدا گؤرمک ایسته‌دیگی ایدئال جمعيّتی تصویر ائتمیشدیر.

“شرفنامه”ده اسکندرین علم و سیاست عالمینده‌کی بؤیوک نائلیّتلری گؤستریلیر، اونون تربیه‌‌سیندن، تحصیلیندن، حکمدارلیغیندان، یوروشلریندن و عمومیّتله، اونون بؤیوک شان-شهرته چاتماسیندان بحث اولونور. . .

داهی آذربایجان شاعری و متفکّری نظامی گنجوی‌نین بوتون دنیادا شهرت تاپمیش اؤلمز “خمسه”سی، “اسکندرنامه” پوئماسی ایله بیتیر. بو سون اثرینده بؤیوک سؤز اوستاسی‌نین مفکوره‌سی، بدیعی غایه‌سی، شاعر تخيّلو اؤزونون ان یوکسک زیروه‌سینه چاتمیشدیر.

نظامی بو اثری یازماغا باشلایارکن آلتمیش یاشینی اؤتموش، سؤزون ان گئنیش معناسیندا، هرطرفلی و درین حیات تجربه‌سی الده ائتمیشدی. شاعر کئچدیگی یارادیجیلیق یولونا نظر سالاراق حسّ ائدیردی کی، “اسکندرنامه” اونون اوّلکی اثرلرینده سؤیله‌دیگی فکرلرین، عکس ائتدیردیگی اومیدلرین یئکونو اولمالیدیر.

بونو بیز “شرفنامه”نین گیریش فصیللرینده آشکار دویوروق. دوغرودان دا، نظامی مترقّی ایده ­آللارینی و مقدس آرزولارینی محض بو سون پوئماسی ایله باغلاییر و دئییر:

داستانی سئونلر، شعری دویانلار

نغمه‌لر دینله‌مز بیر چوخ زامان وار.

یازمالی ائله بیر اوغورلو داستان،

اوندا بیر اینجه‌لیک دویسون اوخویان.

بیلدیم بو ناخیشی بَیه­نر دوستلار،

وئردیم بو داستانی یازماغا قرار.

نظامی‌نین سونونجو پوئماسی‌نین اساس موضوعسونو بیر سیرا شرق خالقلاری‌نین یازیلی و شفاهی ادبيّاتیندا گئنیش یاییلمیش مقدونییالی اسکندر داستانی تشکیل ائدیر. اونو دا قید ائتمک لازیمدیر کی، قدیم ایران ادبی عنعنه‌‌لرینده بیر آمانسیز فاتِح، اخه‌مه‌نیلر سلاله‌سی‌نین قاتی دشمنی کیمی تجسّم اولونان ایسکندر صورتی نظامی دورونده بیر چوخ یازیلی عابده‌لرده عدالتلی حاکم، علمه، بیلیگه یوکسک قیمت وئرن، عمومیّتله، مثبت قهرمان کیمی تصویر اولونوردو. منبع‌لرده اسکندرین سجّیه‌‌سی‌نین بئله ديَیشمه‌سی‌نین بیر سببینی ده اسلام دینی کتابلاریندا اونون پیغمبر درجه‌‌‌سینه قالدیریلماسی اولموشدور.

داهی شاعر همیشه اولدوغو کیمی، “اسکندرنامه” پوئماسی اوزَرینده ایشله‌یرکن بیر سیرا تاریخی منبع‌لری جدّی صورتده اؤیرنمیش، اونلارین ایچیندن اؤزونون ایدئیا بدیعی غایه‌سینه اویغون اولان معلوماتلاری سئچمیش و استاد قلمی ایله نظمه چکمیشدیر.

اوزَرینده ایشله‌دیگی منبع‌لر حاقیندا شاعر اؤزو بئله سؤیله‌ییر:

اسکندر حاقیندا هئچ بیر اثرده
سؤزلرله دولموشدو خزینه ایچی،
هر کهنه‌ نسخه‌دن اساس آلاراق،
ان قدیم تاریخی اثرلردن من،
ان اینجه سؤزلری الیمه سالدیم،
مختلف دیللردن یازدیغیم سؤزلر،
سایدیغیم دیللری اطرافلی بیلن
  معلومات گؤرمه‌دیم ییغجام بیر یئرده.
آنجاق هر نسخه‌ده داغینیق اینجی.
اونو اؤز شعریمله بزه‌دیم آنجاق.
یهودی، نصرانی، پهلویلاردن
قابیغی آتاراق، مغزینی آلدیم.
بونلاردان دوغولدو ییغدیغیم اثر.
ساخلار اؤز دیلینی منه تهمتدن.

گؤروندویو کیمی، شاعر عرب و فارس دیلینده اولان منبع‌لرله یاناشی، یهودی، نصرانی (خریستیان) و پهلوی منبع‌لرینی آراشدیردیغینی خاطیرلادیر. دوغرودان دا، اسکندر احوالاتی باره‌سینده بو منبع‌لرده چوخلو معلومات اولدوغو بوگون علم عالمینه بللی­دیر. مثلا، “اسکندرنامه”ده تصویر اولونان بعضی حادثه‌‌‌لرین عکسینی بیز تالمود روایتلرینده و قدیم یهودی (عبرانی) دیلینده اولان آیری-آیری اسکندر حاققیندا آنونیم کتابلاردا گؤره بیلیریک.

نصرانی منبع‌لری دئدیکده، نظامی، شبهه‌سیز، یونان دیلینده اولان تاریخ کتابلارینی، ایلک نوبه‌‌ده، “ساختا کاللیسفئن”ی  نظرده توتوردو. معلوم اولدوغو اوزره، یونان دیلینده مقدونییالی اسکندر حاقیندا اولان ایلک رومان اوزون ایللر اونون شخصی حکیمی کاللیسفئنین آدینا یازیلیردی. لاکن اثرین ائرامیزین بیرنجی عصرینده میدانا گتیریلدیگی معلوم اولدوقدا همین رومان “ساختا کاللیسفئن” آدینی آلدی. محض بو اثر اونونجو عصره قدر سیریانی، یهودی، پهلوی دیللرینه ترجمه‌ ائدیلمیشدی کی، نظامی ده بو ترجومه‌لرین بعضیلریندن استفاده‌ ائده بیلردی.

نظامی‌نین استفاده‌ ائتدیگی منبع‌لردن بیری ده پهلوی دیلینده یازیلمیش، سونرالار ایسه عرب استیلاسی (۱۷ عصرلر) واختی محو ائدیلمیش “خدای نا­مک”لر (“خداینامه”) اولموشدو. بو سالنامه‌لرین ائپیک کاراکتئر داشییان حصّه‌‌‌لری عرب دیلینه چئوریلمیش، تاریخه و خصوصیله “ادب” ژانرینا منسوب اولان عرب دیللی کتابلاردا اؤزونه یئر تاپمیشدیر. “یئنی تاریخ آبیده‌لری” دئدیکده شاعر، هئچ شوبهه‌سیز، بو نوع اثرلری نظرده توتوردو.

دوغرودان دا، بوگون بیز پهلوی منبع‌لری – “کارناتنوکی-آرراکشیری- پاپاکان”، “ناماکی-تنسر”، “آرتاک-ویراز-نامک” ایله یاناشی، اسکندر اورمیک (ار-رومی) حاقیندا گئنیش معلوماتلاری حمزه اصفهانی، الدینوری الطبری و باشقا عرب تاریخچیلری‌نین مشهور اثرلرینده مشاهده‌ الطبری اؤزونون ایری حجملی “تاریخ” اثرینده اسکندر حاققیندا روایتلره داها گئنیش یئر وئریر و تئز-تئز اؤزوندن اوّلکی منبع‌لره، خصوصیله هشام ابن محمّده استناد ائدیر کی، بو دا اسکندر حاققیندا رسمی معلوماتلارلا یاناشی، “غرب و شرق فاتِحی”نی خوشا گلن طرزده تصویر ائله‌ین روایتلرین ده یاییلماسینا دلالت ائدیر.

نظامی‌نین “اسکندرنامه”سینده تصویر اولونموش حادثه‌‌‌لرین چوخ قیسا مضمونونو بیر سیرا اینجه‌لیکلریله برابر بیز طبری‌نین سالنامه‌سینده گؤروروک. لاکن بو هئچ ده او دئمک دئییلدیر کی، نظامی اؤز پوئماسینی یازارکن بیر چوخ ائپیزودلاری طبری سالنامه‌سیندن اولدوغو کیمی اقتباس ائتمیشدیر. عکسینه، نظامی اؤزو اثرین فصیللرین گیریش حصّه‌‌‌سینده دفعه‌‌لرله قید ائدیر کی، اونون مقصدی داها چوخ دئییلمه‌ینلری احیا ائتمکدیر. بونو بیز نظامی‌نین فارس-تاجیک شعری‌نین بؤیوک نماینده‌‌سی فردوسی­یه اولان مناسبتینده داها آیدین حسّ ائدیریک. “اسکندرنامه”ده اوخویوروق:

کهنه‌ سؤز اوستاسی، او توسلو شاعر
دوزدو داستانلارا چوخ اینجی، گوهر،
یازسایدی تاریخده بوتون اولانی،
  سؤز گلینلرینی بزه‌دی بیر-بیر.
یئنه ده قالدی چوخ باکره‌ سؤزلر.
چوخ اوزون سورردی اونون داستانی.

عموم‌بشری مترقّی ایدئیالار ترنّمچوسو نظامی “شعوبیه­لیک” (ایران و اورتا آسیا خالقلاری آراسیندا ۱۰ – ۱۱ عصرلرده یاییلمیش، عرب حاکميّتینه قارشی مبارزه‌ بایراغینا چئوریلمیش جریان) طرفداری و آلودجیسی اولان “شاهنامه” مولفی‌نین اسکندر حقینده­کی روایتلره اولان غرضلی مناسبتینی دویمایا بیلمزدی. محض بونا گؤره، نظامی یوخاریدا گتیردیگیمیز بیتلردن سونرا بلاواسطه‌‌‌ فردوسی‌نین بو غرضلی مناسبتینه اشاره‌ ائده‌رک:

سئومه‌دیکلرینه ائتمه‌دی حرمت،

بَیندیکلرینه گؤستردی رغبت، –

یازیر و همین فصلی آشاغیداکی فکرلرله تماملاییر:

نظامی بو ساپا دوزرکن گوهر
هانسی بیر اینجینی کئچیردی اله،
اوغورلا اوجالتدی “شرفنامه”نی،
  قلمدن سیلیندی قلم گؤرنلر.
اونلاری چکدی اؤز سوز چکیسییله.
کهنه‌نی بونونلا ائیله‌دی یئنی.

نظامی فردوسی‌نین اثریله یاخیندان تانیش-ایدی و بونو شاعر اؤزو دفعه‌‌لرله “خسرو و شیرین”، “یئددی گؤزل” و “اسکندرنامه”ده خاتطرلادیر، اونا اؤز اِحترامینی خصوصیله قید ائدیر. بونونلا یاناشی، آذربایجان شاعری “اؤزوندن اوّلکی­لری تکرار ائتمک اونون یارادیجیلیغینا خاص اولان جهت دئییلدیر” – سؤیله‌یه‌رک، اؤزونون بو ساحه‌‌‌ده نواتور اولدوغونو قید ائدیر. بونو دا خاطیرلاتماق لازیمدیر کی، نظامی‌نین نواتورلوغو هئچ ده منبع‌لر اوزرینده ایش‌له‌مکله، اونلارین ایچیندن تئز ایدئیا-بدیعی غایه‌سینه اویغون معلوماتلار چیخارماسی ایله محدودلاشمیر. شاعر اؤز اثری‌نین یوکسک صنعت نمونه‌سی اولدوغونو بیلیر و صمیمی حسّلرله (فخر خاطرینه یوخ!) “اسکندرنامه”نین گیزلی سیرلرله دولو اولدوغونو بَیان ائدیر:

بئله بیر ديَرلی گوهرله، دوستلار،
ایسته‌رم ائیله بیر کامل دینله‌ین،
  بیر گوهر سئونه احتیاجیم وار.
شاعرلیک سرّینی اؤیرنسین مندن!

شاعرین بو اثرده ایزله‌دیگی ان مهم غایه‌ حقیقتدیر – انسان حقیقتی. دوغرولوق، حقیقت مولفه گؤره “اسکندرنامه”نین سجّیه‌‌وی جهتی­دیر. او دئییر:

دوغرولار یانیندا وارمیدیر بوندان
باشقا داستانلاری آراسان بیر آز،
  داها خوش سیمالی، سئویملی داستان؟
ملّتلر یانیندا دوغرو ساییلماز.

دوغرودان دا، انسان حقیقتی، داها گئنیش معنادا دئییلرسه، بشر حقیقتی “اسکندرنامه” مولفی‌نین دقت مرکزینده دایانیر. بؤیوک شاعر و متفکّر فایدالاندیغی تاریخی و ائله‌جه ده دیگر منبع‌لره بو باخیمدان یاناشمیشدیر.

“اسکندرنامه” پوئماسی‌نین یازیلما تاریخی‌نین دقیق معيّنلیک قازانماماسی بیر سیرا چتینلیکلر تؤره‌دیر. مسئله‌‌ بوراسیندادیر کی، شاعرین اؤزو ده “خمسه”یه داخل اولان اوّلکی اثرلریندن فرقلی اولاراق، “اسکندرنامه”نین یازیلما تاریخینی گؤسترمه‌میشدیر. اثرین ایری حجمی (ایگیرمی مین مصراعدان چوخ) و مرکّب قورولوشو بیزی شاعرین پوئما اوزَرینده اوزون مدت ایشله‌مه‌سی قناعتینه گتیریر. هر حالدا “اسکندرنامه” (۱۹۷-جی ایلدن (“خمسه”نین دؤردونجو حصّه‌‌‌سی اولان “یئددی گؤزل” پوئماسی‌نین یازیلیش تاریخیدیر) سونرا یازیلمیشدیر. نظامی “شرفنامه”نین گیریش حصّه‌‌‌سینده اوّلکی دؤرد اثرینی سادالاییر و دئییر کی:

ایندی سوز ملکونده بساط قورورام،

اسکندر دوروندن طبل وورورام.

“شرفنامه” اثری نصرت­الدین ابوبکر بیشکینه (۱۱۹۱-۱۲۱۰) حصر اولونموشدور. “اسکندرنامه”نین ایکینجی حصّه‌‌‌سینده (“اقبالنامه”) ایسه ملک عزّالدین‌نین آدی چکیلیر. اگر بیر  عزّالدین مسعود نظرده توتولورسا او، ۱۱۸۰- ۱۱۹۳-جو ایللرده حکمرانلیق ائتمیشدیر. دئمه‌لی، همین عزّالدین اثرین یازیلماسیندان دؤرد ایل اوّل اؤلموشدور. صحبت ایکینجی عزّالدین مسعوددان گئدیرسه، او دا ۱۲۱۱-جی ایلده، یعنی نظامی‌نین قبول اولونموش اؤلوم تاریخیندن ایکی ایل سونرا حاکميّته گلمیشدیر.

بو کرونولوژی قارما-قاریشیقلیق “اقبالنامه”نین سون حصّه‌‌‌لری‌نین گویا شاعرین اؤلوموندن سونرا باشقالاری طرفیندن تماملانماسی باره‌سینده فکرین میدانا گلمه‌سینه سبب اولموشدور. بو فکر بیزه گؤره اساس­سیزدیر.

بیر نوع تعجب دوغوران ایکینجی مسئله،‌‌ اثرین قورولوشو ایله باغلیدیر؛ معلومدور کی، “اسکندرنامه” ایکی حصّه‌‌‌دن عبارتدیر. بونو اثرین بیزیم دوره‌ گلیب چاتمیش الیازمالاری آیدین گؤسته­ریر. لاکن نظامی “شرفنامه”نین گیریش حصّه‌‌‌سینده اسکندری اوچ جهتدن، یعنی فاتِح، حاکم و پیغمبر کیمی

سجّیه‌‌لندیره‌جه‌یینی اقرار ائدیر:

اؤنجه سؤز آچارام پادشاهلیغیندان،
حکمتله بزکلی سؤز یازارام من،
دؤیه‌رم قاپینی پیغمبرلییه،
  جاهانگیرلیگینی ائدئرم اعلان.
کهنه‌ تاریخلری تزه‌له‌رم من.
تانری دا بَینمیش، پیغئمبر، – دئیه.

سونرا نظامی اثرین اوچ حصّه‌‌‌دن عبارت اولدوغونو آیدین شکلده سویله‌ییر:

اوچ قاپی تیکدیم، اوچ خزینه دئمک،
اوچ قاپی یا بو اوچ اینجییله یئنه
  چکدیم هر قاپیدا آیریجا امک.
تؤکرم دنیایا آغیر خزینه.

بورادا قاپی (در) عربجه “باب”ین (قاپی، فصیل) ترجمه‌سیدیر. بعضی ادبی منبع‌لرده اثرین ایکینجی حصّه‌‌‌سینه “خرَدنامه” (عقل، حکمت کتابی) آدی دا وئریلدیگینه تصادف ائدیریک (مثلا، ۱۸۵۲-جی ایل “بیبلیوتئکا ایندیکا” سلسله‌سیندن چاپ اولونان ایکینجی حصّه‌‌‌ محض بئله آدلاندیریلمیشدیر). بو مبهم مساله­نین دقیق حلّی اوچون الیمیزده اولان فاکتلار هئچ ده کافی دئییلدیر. اونا گؤره ده هر جور فرضيّه‌‌دن امتنا ائتمه‌یه مجبوروق. هر حالدا اثرین بو گون الیمیزده اولان متنینده اسکندر صورتی فاتِح، حاکم، فلسفه و ایمانلا قاریشیق دین جارجیسی کیمی اؤز سجّیه‌‌سینی تاپمیشدیر. یاخین شرق، او جمله‌‌‌دن آذربایجان ادبيّاتیندا گئنیش یاییلمیش ژانر عنعنه‌‌لرینه رعایت ائده‌رک، نظامی اثرین باش قهرمانی اولان اسکندری آنادان اولدوغو گوندن تصویره باشلاییر. معلومدور کی، اسکندرین ملّی منشأ‌یی باره‌ده ایکی روایت وار.

بو عادی روایتلرین بیرینده اسکندرین ساده‌جه بیر ترکِ دنیا اوغلو اولماسی و مقدونییا حاکمی فئلقوس (فیلیپپ) طرفیندن اوغوللوغا گؤتورولمه‌سی، دیگرینده ایسه اونون ایران شاهی دارانین اوغلو اولماسی تصدیق ائدیلیر. نظامی هر ایکی روایت حقینده معلومات وئریر، لاکن او تصدیق ائدیر کی، اسکندر فئلقوسون اوغلودور.

بئله‌لیکله، اسکندرین ایران تختی‌نین وارثی اولماسی مقصدیله قوراشدیریلان روایتی آذربایجان شاعری رد ائدیر. اصلینده نظامی اسکندرین روملو اولدوغونو تاریخی حقیقته صادق قالماق نامینه تصویر ائدیر؛ اسکندر نظامی‌نین سئودیگی، اونون آرزو و آماللارینی افاده‌ ائدن بیر بدیعی صورت، ادبی قهرماندیر.

بوتون یارادیجیلیغی بویو اونو دائم دوشوندورموش اجتماعی حیات حقیقتلرینی آرامش اولان بؤیوک متفکّر شاعر انسان و جمعيّت مناسبتلرینی اؤز فلسفی کونسئپسییاسی اساسیندا آیدینلاشدیرماغا جهد ائتمیش، بو اجتماعی پروبلئملرله باغلی اولان سؤاللارا ایسه اسکندر واسطه‌‌‌سیله جواب تاپماق ایسته‌میشدیر.

هله ایلک ایری حجملی اثری اولان “سرّلر خزینه‌سی”ندن باشلایاراق، نظامی فئودال جمعيّتینده مشاهده‌ ائتدیگی اجتماعی و معنوی نقصانلاری افشا ائده‌رک، اونلاری هانسی یوللارلا آرادان قالدیرماق مومکون اولاجاغی حقینده دوشونموشدور. دورونه گؤره‌دیر کی، نظامی همیشه اؤز اثرلری‌نین بدیعی قدرتی و ایدئیا مضمونو ایله فئودال حاکملره تأثیر گؤسترمک و اونلاری عدالته  چاغیرماق، بیر سؤزله، اونلاری “یاخشیلاشدیرماق” ایسته‌میشدیر. “خسرو و شیرین”، “یئددی گؤزل’ پوئمالاریندا دا ایدئیا استقامتی‌نین محض بو هدفه یؤنلدیگینی بیز آسانلیقلا گؤرور و دویوروق.

بو باخیمدان اسکندر بیر مثبت قهرمان کیمی شاعرین یاراتدیغی بو تیپلی صورتلردن چوخ یوخاریدا دورور. نظامی بیر فاتِح اولان قهرمانی‌نین مثبت جهتلرینی داها بارز شکلده وئرمه‌یه چالیشمیشدیر.

اثرین “شرفنامه” حصّه‌‌‌سینده گؤروروک کی، اسکندرین محاربه‌‌‌لر آپارماقدا مقصدی هر یئرده عدالتی برپا ائتمکله یاناشی، بو اؤلکه­لرده یاییلمیش بیلیکلره صاحب اولماقدیر. مثلا، ایران شاهنشاهلیغی مغلوبیّته اوغرایاندان سونرا اسکندر آتش‌پرستلرین حکمتله دولو کتابلارینی یونان دیلینه چئویرمه‌یه فرمان وئریر. اسکندری بیز بو یوروشلر عرضینده همیشه مشهور یونان عالملری آراسیندا گؤروروک. او، دربند قالاسینی یول‌کسن قولدورلاردان خلاص ائتدیکدن سونرا داغستاندا یئرلشن، وقتیله ایران شاهلاری‌نین یای استراحت سارایی اولان سریر قالاسینا گئدیر،کیخسروون مقبره‌سی‌نین سرّلرینی اؤیرنمک ایسته‌ییر.

دوغرودور، مقدونییالی اسکندر حقینده یارانمیش تاریخی و اساطیری منبع‌لرده (مثلا، یهودی دیلینده اولان روماندا) اونو قدیم پادشاهلاردان اولان آلتینوسون مقبره‌سینده گؤروروک. نظامی اسکندری او وقتکی اوخوجولارا داها یاخین و تانیش اولان کیخسرو مقبره‌سینه گئتمه‌یه مجبور ائدیر. شاعر اؤز قهرمانینا بیلیجی بلیناسین دیلییله باشا سالیر کی، دنیادا تخت-تاج، شهرت و دولت هامیسی موقّتی­دیر، یاخشی آد ایسه دائمی­دیر. انسان چالیشمالیدیر کی، اؤزوندن سونرا یاخشی آد قویوب گئتسین، بونا ایسه آنجاق یاخشی عمللرله نائل اولماق مومکوندور. پادشاهلار تختینه گلینجه:

فایداسیز اولان بو تاخت نَیه گرک؟
فایداسیز بو تاختا اویما، ساختادیر،
بو قیزیل باخت دئییل، وئرسه‌نیز فکر،
بیر تاخت کی ابدی یئر دئییل سانا،
  اوستونده باشقاسی عمر سوره‌جک
یئریمیز تاخت دئییل، قورو تاختادیر.
آیاغا وورولموش آغیر کنده‌دیر.
اونو تا دیریسن پارچالاسانا!

بو بیت­لر شاعرین بوتون عمرو بویو اینام بسله‌دیگی “عدالتلی شاه”، “ایدئال حکمدار” کونسئپسییاسیندا دؤنوش عمله گلدیگینه دلالت ائدیر، هومانیست صنعتکار تدریجاً “عدالتلی” حاکملرین ده بشر جمعيّتینه انسانلارین همیشه آرزولامیش اولدوغو سعادتی گتیره بیله‌جه­یی فکریندن ال چکمه‌یه باشلاییر و اثرین ایکینجی حصّه‌‌‌سینی تشکیل ائدن “اقبالنامه”ده اسکندری آزاد جمعيّت مناسبتلری‌نین حکم سوردویو خوشبختلر اؤلکه‌سینه گتیریر و بونونلا دا تصدیق ائدیر کی، بشر جمعيّتی‌نین سعادت دولو گله‌جه­یی عدالتلی شاه کونسئپسییاسی ایله دئییل، آنجاق مادی و معنوی آزادلیق ایدئیالاری ایله باغلیدیر.

شاعرین بو “سوسیال اوتوپییاسی”، اونون تصویر ائتدیگی آزاد جمعيّت حقینده گؤروشلری او زامانکی دنیا ادبيّاتیندا میثیلسیز بیر حادثه‌‌‌-ایدی.

“اسکندرنامه” اثرینده شاعرین یوکسک وطن­پرو‌رلیک حسّلری ده اؤز عکسینی تاپمیشدیر. بو وطن­پرو‌رلیک ایدئیالاری‌نین ان بارز تمثیلچیسی شاعرین درین سئوگی دویغولاری ایله یاراتدیغی، بردع حاکمی – نوشابه صورتیدیر. نوشابه “خسرو و شیرین” پوئماسیندا راست گلدیگیمیز مهین­بانو صورتی‌نین داوامی­دیر. ماراقلی بوراسیدیر کی، نظامی اسکندری اؤز دوغما یوردو آذربایجانا گتیرمک اوچون بیله‌رکدن تاریخی آناخرونیزمه یول وئریر.

بردع حاکمی نوشابه عینی زاماندا شاعرین “عدالتلی حکمدار” حقینده گؤروشلری‌نین ده افاده‌چیسیدیر. نوشابه‌نین رنودریک بیر حاکم اولماسینی ائشیدن فاتِح اؤزو عادی ائلچی صفتیله بردع حاکمی‌نین سارایینا گئدیر. لاکن اسکندرین عادی ائلچی قایدا-قانونلاری خلافینا ائتدیگی حرکتلر نوشابه‌نین نظریندن یایینمیر. اونو آرتیق تانیمیشلار. اسکندرین فتوحاتی‌نین شهرتینی ائشیتمیش اولان عاغیللی قادین اونون رسمینی اؤز خزینه‌سینده ساخلاییردی. آمانسیز فاتِح انسان عقلی‌نین گوجو قارشیسیندا عاجز قالیر و نوشابه‌نین اؤلکه‌سی فتح اولونمور. نوشابه اسکندرین قارشیسیندا سفره آچیر و اونو جواهیراتلا دولدورور. اسکندر البته‌‌‌ آنلاییر کی، وار-دولت اوغروندا چالیشماق فایداسیز ایشدیر. او دئییر:

سنین خونچانداکی بو داش-قاش داشیر،
سفره‌یه جواهیر ساچماق نه گرک؟!
عشق اولسون بو فکری ساغلام قادینا،
ای اوزاق‌گؤرن قیز، گل منی دینله،
آتارام بیر کره تورپاقلارا من،
  بو دانلاق، بو تهمت کیمه یاراشیر؟
گوهردن قاچماغی منه اؤیرتمک؟!
مردلیگین یولونو اؤیره‌دیر مانا.
قیزیل سکه‌‌‌سینی نصیحتینله؛
قیزیلا تورپاقدیر طبیعی مدن.

نظامی­نین وطن­پرو‌رلیک دویغولارینی دوغما آذربایجانین طبیعت لوحه‌‌‌لری‌نین تصویرینده، خصوصیله بردع­یه حصر اولونموش پارچادا حسّ ائدیریک،

شاعر قید ائدیر کی، بردع وقتیله قدیم مدنيّت و علم اوجاغی اولموش، اؤز طبیعتی‌نین گؤزللیکلری ایله بوتون یاخین شرقده تانینمیشدیر. همین حسّلری او اؤز دوغما دیاری اولان قدیم گنجه حقینده ده سؤیله‌ییر، اؤزونون قیریلماز تئللرله گنجه‌یه باغلیلیغینی بیلدیریر. نظامی بؤیوک افتخار حسّیله دئییر کی، اونون مقدس سیرلرله دولو شعرلری آشکار اولاراق بخارایا آپاریلارسا دا، گنجه تورپاغیندان اولدوغونو ذوق اهلی بیلیر.

بؤیوک هومانیست شاعر اولان نظامی‌نین درین وطنپرورلیک دویغولاری اونون بین­المللچی گؤروشلری ایله سیخ باغلیدیر. نظامی خالقلار دوستلوغو و صلح ایدئیالاری‌نین جارچیسیدیر. اونون اثرلرینده، ائله‌جه ده “شرفنامه”سینده یونانلی­لارین و عربلرین، گورجولرین، روسلارین، چینلیلرین و هیندلیلرین، داغیستان و ایران خالقلاری‌نین حیاتیندان، عادت و عنعنه‌‌لریندن حرمتله دانیشیلیر. شاعرین مقصدی اؤز هموطنلری‌نین همین خالقلارین تاریخی کئچمیشی و یاخود اونا معاصر اولان حیات طرزیله یاخیندان تانیش ائتمک اولموشدور. بو نجیب وظیفه‌‌‌نین عهده‌‌سیندن داهی شاعریمیز بؤیوک اوستالیقلا گله بیلمیشدیر.

“شرفنامه” قهرمانلیق داستانیدیر. طبیعی­دیر کی، بیز بو اثرده چوخلو دؤیوش صحنه‌‌‌لرینه تصادف ائدیریک. شاعرین محاربه‌‌‌لره اولان مناسبتی اونون بین­الملل­چیلیک گؤروشلریله عضوی صورتده باغلیدیر. نظامی محاربه‌‌‌لری انسان جمعيّتی اوچون فلاکت ساییردی. بؤیوک متفکّر شاعر عدالتلی و عدالتسیز محاربه‌‌‌لری بیر-بیریندن سئچمه­یی باجارمیشدیر. او، “بیر اووج تورپاق” اوستونده انسانلاری قیرغیما وئره­ن فئودال حکمدارلاری اؤز بدیعی سؤز صنعتی‌نین گوجویله افشا ائدیردی.

“شرفنامه”ده محاربه‌‌‌لری تصویر ائدرکن نظامی ایلک نوبه‌‌ده دورون فئودال حاکملری‌نین اؤلکه­لری ویرانلیغا دؤنده­رن عدالتسیز، معناسیز دؤیوشلرینی نظرده توتوردو. محض بونا گؤره‌دیر کی، شاعر “اسکندرنامه”نین گیریش حصّه‌‌‌سینده دفعه‌‌لرله اشاره‌ وورور کی، بو اثره اوزاق کئچمیشدن بحث ائدن ساده‌جه افسانه کیمی باخیلمامالیدیر.

نظامی اؤز دورونون قاباقجیل فکر صاحبلرینی هیجانا گتیره­ن بیر سیرا مهم و آکتوال پروبلئملری بو سون اثرینده عکس ائتدیرمه­یی اؤز قارشیسینا قویموش و همین ایسته‌یینه ده یوکسک بدیعی سويّه‌‌ده نائل اولا بیلمیشدیر.

نهایت، بیر نئچه کلمه ده حاضردا اثرین اوخوجولارا تقدیم اولونان آذربایجان دیلینه ترجمه‌سی حقینده قید ائتمک ایستردیک. بؤیوک شاعریمیزین باشقا اثرلریندن فرقلی اولاراق “شرفنامه” گؤرکملی آذربایجان شاعری و ادیبی عبدالله شایق طرفیندن بلاواسطه‌‌‌ اوریژینالدان ترجمه‌ اولونموشدور. شبهه‌سیز، معيّن بدیعی خصوصيّتلری ایله یاناشی عبدالله شایقین ترجمه‌سی اوریژینال متنه معنا و اوبرازلار باخیمیندان اؤز اویغونلوغو ایله یوکسک درجه‌‌‌ده فرقله‌نیر.

ارسال دیدگاه