کامیللیک ذیروه سی / زومرد قلی زاده

دنیا مدنیت تاریخی­نین زنگین­لیگی سونسوز بیر عمّانی خاطرلاییر. بو سونسوز عمّان انسان ذکاسی­نین بهره­سی اولان نادر علم، فلسفه و صنعت اینجی­لریله دولو زنگین خزینه­دیر. انسانلیغین درین احترام و محبتله قورویوب ساخلادیغی و یاشادیغی بو معنوی مدنیت خزینه­سینده اورتا عصر آذربایجان فلسفی ادبیاتی­نین ان گؤرکملی نماینده­سی، شرق و غربی عصرلر بویو مفتون ائتمیش نظامی گنجوی­نین انسان­پرورلیغی خصوصی یئر توتور.

فلسفه­نین مختلف مدعالارینی فوق­العاده گؤزل ادبی فورمالاردا افاده ائتمکده شرق مدنتی­نین بشریت قارشیسیندا بؤیوک خدمتی وار. داهی ابن­سینا اریستوطلین سیاسی اثرینه یازدیغی شرحده یونان مدتیتیندن فرقلی اولاراق شرق اوچون ماهیتجه انسان اولان فلسفی ادبیاتین سجیّه­لییندن بحث ائدیر. بو ادبیاتین یوکسک انکشاف زیروه­لرینه چاتماسی شرق مدنیتی­نین چیچک­لنمه دورونه – اورتا عصر انتباه دورونه دوشور. نظامی ده داخل اولماقلا بو دورون داهی عالم، متفکر و صنعتکارلارین اؤز یارادیجیلیقلارینی یوکسک کمالا یئتمسش، نجیب اخلاقی صفت­لر، ئعقل و گؤزه­للیک داشییجی انسانا حصر ائتمیشدیر. “اقبال­نامه­”نین ده اساس قهرمانی آدی بؤیوک حرفله یازیلان انسان اوبرازی­دیر. بلکه محض بونا گؤره نظامی بئله بیر قهرمانی سرکرده، حکمدار و علم هواداری کیمی شهرت تاپمیش مقدونییالی اسکندرین صورتینده وئریر. شعرین اساس مقصدی ایسه انسانین سعادتینه خدمت، بو سعادتی تامین ائتمه یوللارینی آراییب تاپماقدیر.

اقبال نامه ده بیر – بیری ایله عضوی صورتده باغلی استقامت ، اوچ مقدس ایزله­نیر: انسان عقلی­نین، ذکاسی­نین و بونلارلا علاقه­دار علمین، فلسفه­نین ترنّمو و تبلیغی؛ انسانین یوکسک اخلاقی کیفیت­لری­نین ترنّمو و تبلیغی؛ انسان خوشبخت­لییینی تامین ائده­ن، ظلمه و بدبخایغا سون قویان عدالتین، آزاد، برابر و دوست انسانلارین جمعیتی­نین ترنّمو و تبلیغی.

   نظامی “خمسه”سی­نین اؤزه­یینی تشکیل ائده­ن بو اوچ آیریلماز خطّ “اقبال­نامه”ده اؤزونون ان یوکسک فلسفی – بدیعی افاده­سینی تاپیر و شعرین مختلف حکایه­لری­نین اساس مضمونونو تشکیل ائدیر.

بؤیوک متفکرین دنیاگؤروشونو هئچ جور دورون حاکم  ضددینی دنیاگؤروشو چرچیوه­سیله محدودلاشدیرا بیلمه­ریک. فیلسوف شاعر دینله علاقه­دار مساله­لری اسلام روحانی­لری موقعیندن یوخ، روحانی­لر طرفیندن چوخ وقت کافر دامغاسی وورولموش مشهور شرق فیلسوفلاری فارابی، ابن­سینا، بهمنیار موقعیندن ایشقلاندیریر.

“اقبال­نامه” ۱۲ عصرده یازیلیب و بو دورده یازیلان بوتون باشقا اثرلر کیمی او دا بیر سیرا اتحافلار – الله­ین، پیغمبرین، دورون حکمدارلاری­نین شأنینه یازیلمیش مدحیه­لرله باشلاییر. لیکن نظامی­نین عنعنه اوزره یازدیغی مدحیه­لری هر شئیدن اوّل بؤیوک متفکرین انسان­سئورلیگی و اؤزونه مخصوص بیر سجیّه داشییان راسینالیسمی ایله فرقله­نیز. مثلا مناجات اصلینده عقلین مدحینه چئوریلیر:

عقل بیر یئرده خزینه تاپار

الله ین آدینی ائیله یر آچار.

الله عقللی یه نوازشکاردیر

عقلسیزلره ده علاجی واردیر.

شاعرین دورونده حکم سوره­ن مرتجع خرافه­چی­لرین کور – کورانه اینام عقله قارشی دویاراق، فلسفه­نی و خصوصا منطقی کفرله عینی­لشدیرمه­لری و بو یولون یولچولارینی آمانسیز تعقیب ائتمه­لری نظره آلساق، عقلی و علمی بو شکلده ترنّم ائده­ن نظامی­نین بیر وطنداش کیمی قورخمازلیغی، مردلیگی داخا چوخ چارپار و اونون اورتا عصر شرایطینده تبلیغ ائتدیگی راسیونالیزمین اهمیتینی معاصرلریمیز داها دوزگون قیمتلندیره بیلرلر.

نظامی یارادیجیلیغی سوکسک انکشاف پیلّه­سینه قالخمیش اورتا عصر شرق و آذربایجان مدنی انتباهی­نین محصولی­ایدی. لیکن نظره آلمالی­ییق کی، بو انتباه کسکین، آمانسیز و ایدئولوژی مبارزه­ده غلبه چالیر، اونون نماینده لری ایسه چوخ وقت جانلاناندا بئله کئچه­رک عقیده­لرینی مدافعه و تبلیغ ائدیردیلر. یئری گلمیشکن، منظومه­نین گیریشینده شاها اتحاف نظر سالاق. شاعر شاهلا اؤز برابری کیمی دانیشیر، شاها اؤزونو نئجه آپارماق باره ده مصلحت وئریر. بورادا شاهلارا نه اینکی اطاعت گؤرونمور، عکسینه، اونلار تنقید آتشینه توتولور:

بوشدور چوخ شاهلارین آنجاق باشلاری،. .

زلی تک قان سوروب لذت آلارلار

نظامی­نین عنعنه اوزره یازدیغی مدحیه­لر اؤز ایدئیا مضمونونا گؤره داها چوخ نصیحت­نامه آدلانا بیلر. بونلاردا شاعر اطاعتکار کیمی یوخ، معرفت اؤیره دن معلم کیمی چیخیش ائدیر. نظامی نین شاهلارا اطاعتکارلیغی ایله باغلی ادبیات شناسلیقدا آرا – سیرا راست گلینن فکرلری ایسه سهو حساب ائدیریک.

   اقبال نامه اورتا عصر فلسفی شعرینه مخصوص طرزده قورولوب. یوکسک بدیعی فورمدا یازیلمیش حکایه­لر بیر – بیریله عوض اولونور و عصرین سوژه سینی آچاراق اوخوجونو حیران ائدیر. بورادا متفکرین فلسفی کانسئپسییاسی نین مغزینی انسانین اخلاقی و انتئلئکتوآل کامل لیغینی جمعیتین اجتماعی کامل­لییی ایله تماملانماسی ایسته­یینی تشکیل ائدیر.

آیری – آیری حکایه­لرده بو عمومی کانسئپسییا ایله یاناشی، بیر فیلسوف شاعرین دنیاگؤروشونون مختلف جهتلرینی آچان، نسبتا کانکرت مساله لرین قویولوشونو و شرحینی ده تاپیریق. مثلا ارشمیدس ایله چینلی کنیزین ، قبطلی ماریه­نین حکایه­لرینده اساس مقصد علمین، عقلین تبلیغی­دیر. عینی زماندا بیرینجی حکایه­ده شهوت پیسله­نیر، حقیقی انسانی سئوگییه ایسه برائت قازاندیریلیر.

“یوخسول چؤرکچی­نین حکایه­سی” و اونون وارلانماسی حقده دانیشارکن نظامی طالعدن صحبت آچیر، طالعی مادی عالمین ، اولدوزلارین قانونا اویغون حرکتیله باغلاییر و اولدوزلارین سرّینی آچماغی منظومه­ده والیسه (قدیم یونان فیلسوفو فالسه) حواله ائدیر.

اورتا عصر دنیاگؤروشونه موافق اولاراق نظامی طالع و قضا و قدری انسان اوزه­رینده حکمران حساب ائدیر. قضا و قدرله مبارزه­ده انسان گوجسوزدور. محض بورادان دا نظامی قهرمانی نین فلکه قارشی، بلکه ده اؤزو طرفیندن تمامیله درک اولونمامیش، اعتراضی ایره­لی گلیر. مجنونون صحرایا قاچماسی، اسکندروسون شاهلیقدان امتناعسی فلکین ظلمونه اعتراض دئییلمی؟

   منظومه­ده فلک غدّار، اویونباز، تلخک و باشقا تشبیه­لرله کاراکتئریزه ائدیلیر. فلکه قارشی ان گوجلو اعتراض اسکندرین وقتسیز اؤلومو دوغورور. نظامی اؤز قهرمانی ایله بیرلیکده یئر اوزه­رینده حیاتین چوخ قیسا اولدوغوندان شکایتله­نیر. اسکندرین اؤلومو صحنه­سینده اوخوجو قارشیسیندا ایکی عذابکش دایانیر: اسکندر و نظامی اؤزو.

   شرق، ائله­جه­ده دنیا ادبیاتیندا الله و فله یین بیر – بیرینه مناسبتی پروبلئمی اؤز داخلی ضدیت­لرینه گؤره ان ماراقلی مساله­لردن بیری­دیر. فله یی عادتا بوتون شرلرین تؤره­دیلمه­سینده گناهلاندیریر.، اونو حتا چوخ وقت شرله عینی لشدیریر، الله ایشه پاک تصور ائدیلیر.

عالملرین هرمزو انکار ائتمه­لری و هلاک اولمالاری نین حکایه­سینده حسد، آلچاقلیق، یالان کیمی منفی صفت­لر پیسله­نیر. عینی فکرلر سونراکی افلاطونون چالغی آلتی قاییرماسی حکایه­سینده ده تبلیغ ائدیلیر. بورادا دا حسد، اؤزوندن بدگمانلیق پیسله­نیر. لیکن بو حکایه­ده ارسطو سونرا اؤز سهوینی باشا دوشدویو اوچون عفو ائدیلیر. حکایه بؤیوک انسان هنری­نین مدحینه حصر ائدیلمیشدیر. سقراط اسکندره دئییر:

کیم قانع اولارسا بیر اووج دنه

دؤنمز دییرمان تک سنین دوره­نه؟

بوغدا چؤره یینه چکمه­رم منت.

   یعنی دنیا نعمت لریندن ال چکمک انسانا ظلم و ظالم­لیق حکم سوره­ن دنیادا اؤز منایگینی، انسان لیاقتینی قوروماق اوچون لازمدیر. نظامی قهرمانلاریندا ارک دنیالیغا میل ده بورادان دوغور. نظامی قهرمانلاری ترک دنیالیغا بهشت نامینا یوخ، بو دنیادا انسان لیاقتی قوروماق، انسان غرورونو نامینه میل ائدیر، آزا قانع اولورلار. عینی زماندا، حکایه ده اخلاقی پاکلیق، نجابت ایدییالاری دا سقراطین دیلیله تبلیغ و ترنم ائدیلیر.

   اسکندره معنوی، اخلاقی پاکلیق اؤیره­دن سقراطین حکایه­سیندن سونرا، نظامی اؤز قهرمانینی و اونونلا برابر سایسیز – حسابسیز اوخوجوسونو یئنه ده عقلین قوللوغونا دعوت ائدیر. اسکندرله هند عالمی نین گؤروشو زمانی نظامی ماهرانه بیر شکیلده، سوآل – جواب یولو ایله دورو اوچون بیر سیرا فلسفی و علمی مساله­لر قویور. مثلا دین اؤیره­دیردی کی الله­ین وارلیغی عقلله درک ائدیلمزدیر. هندلی عالم ایسه شاهدان الله­ین وارلیغی، ماهیتی و یئری حقده عقللی دلیل­لرله اساسلاندیریلمیش ثبوت طلب ائدیر، بیزیم کائناتدان باشقا بیر کائنات اولماسی، او دنیا، انسان جانی، رویا، بدنظر حقده سوآللار وئریر. اسکندر هندلییه دینی قانع ائده­جک جوابلار وئریر. بیر طرفدن عقلده گؤرونمز شئیه یئر یوخدور دئییرسه، دیگر طرفدن دین طرفیندن قبول ائدیلمیش تصورلردن کنار چیخانی قیلینج و طشت، یئنی اعدام گؤزله­مه­سینی ده اونون و باشقالاری­نین نظرینه چاتدیریر. اسکندرین هندلییه جوابلاری نظامی دورونده­کی شرق علمی­نین و بو علمه اساسلانان فلسفه­نین سویّه­سینی عکس ائتدیریر.

قدیم یونان علمینی، بلیناس، سقراط، افلاطون، والیس، فرفوریوس کیمی نماینده­لرینی بیر یئره توپلایان بؤیوک متفکر اونلاری اورتا عصر فلسفه و علمی­نین ان عمده مهم مساله­لری حقده فکر سؤیله­مه­یه، قوجا کائناتین تاریخیندن دانیشماغا مجبور ائدیر. ماراقلی بوراسی­دیر کی نظامی قهرمانلاری – فیلسوفلاری دیللندیره رک اونلارین فکرینی چوخ وقت اولدوغو کیمی یوخ، شرق فلسفه­سی جریانلارینا اویغون شکیلده وئریر. اورتا عصر عرب دیللی فیلسوفلار، معلوم اولدوغو کیمی، قدیم یونان فلسفه­سینه دایر اثرلر ترجمه و تفسیر ائده رک بو فلسفه نی قدیم و اورتا عصر شرق فلسفی فکرلریله بیرلشدیریب، یئنی اصلینده کیفیتلی تعلیم یاراتمیشلار. نظامی منظومه­سینده­کی مجلسده ده یونان عالم و فیلسوفلاری نین آدیندان سؤیله نن فکرلر، اورتا عصر کلاسیک عرب دیللی فلسفه سوزگه­جیندن کئچیریلن و بؤیوک متفکری بو و یا دیگر شکلده خصوصیله ماراقلاندیران فکرلردیر. نظامی قهرمانلارین دیلی ایله مختلف مدعالاری ساده­له­ییب قارشی – قارشییا قویارکن، آچیق و دولایی یوللارلا اوخوجوسونو اؤز دنیا گؤروشونه بلد ائدیر، اونا فئودال جمعیتینده حکم سوره ن، احکام کیمی قبول ائدیلمیش فکرلره قارشی اؤز شبهه­لرینی، ایمانسیزلیغینی آشیلاماغا چالیشیر.

منظومه ده قویولموش مساله­لر، اونلارین ایضاحی، آیدین و اورتولو شکلده، نظامی آزادفکرلی­لییینی، اونون علمی – فلسفی گؤروشلری­نین، خصوصل دینه مناسبتینی تاریخا مترقی اولدوغونو آچیق نمایش ائتدیریر. اگر هندلی عالم ایله شاه “حقی دوشونجه ده اولماز آختارماق” و اونو سرّی آچیلماز پرده حسال ائدیرسه، یئنی مجلسده فله­یین سرّینی اورتایا قویور و اونو آچماغا جهد گؤسته­ریر. “یارادیلیش نئجه اولوب؟ ایلک ترکیب نه­دیر؟ دنیاداکی ده ییشیکلیک نئجه باش وئریب؟” یئنی مجلسده صحبت بو مساله­لر اطرافیندا گئدیر.

ایلک خلقت حقینده بیرینجی ارسطو سؤز آچیر. او، یارادیلیشین باشلانغیجینی و اساسینی حرکتده گؤرور. عالم حرکتدن اودون یارانماسینی، اوددان هوانین، هوادان سویون، سویون خلطیندن ایسه تورپاغین یارانماسینی، بونلارین قاریشماسیندان دا نباتات و حیواناتین عمله گلمه­سینی سؤیله­ییر. والیس هر شئیین اساسیندا اولان ایلک جوهری سودا گؤرور، سو و حرکت دؤرد عنصرو و دنیانی یارادیر. بلیناس اوّل یئرین یارانماسی و سونرا اوندا حرکت واسطه­سیله دؤرد عنصرون عمله گلمه­سینی قبول ائدیر. اگر ارسطو ، والیس و بلیناس ایلک یارادیلیشدان دانیشارکن حرکت و دؤرد عنصرو اساس گؤتورور، یارادان­دان صحبت آچمیرلارسا، سقراط بونلارین ایچینده بیرینجی اولاراق یارادان دا دانیشیر. یارادانین هئیبتیندن بیر بولود قالخمیش، اوندان گؤی و یئر عمله گلمیشدیر سؤیله ییر. سقراطین آردینجا فرفوریوس دا یارادان دان و اونون یاراتدیغی جوهرین سویا ، سویون ایسه گؤیه و یئره چئوریلمه­سیندن صحبت آچیر.

   هرمز یارادانین وارلیغینی اقرار ائدیر، لاکن ایلک خلقتین نه سایاق عمله گلمه­سینی بیلمه­دیگینی سؤیله ییر. افلاطون دنیانین، یارادان طرفیندن مایع­سیز یارادندیغینی قبول ائدیر.

اسکندر بو مجلسی تماملایاراق یارادانین وارلیغینی قبول ائدیر، لاکن یارادیلیشین نئجه اولدوغونو درک ائدیلمز ساییر. نظامی مجلسه یئکون ووراراق اؤز فلسفی غایه­سینی بورادا ایشیقلاندیریرو نظامی­نین فکرینجه، یارادان هر شئی­دن اوّل عقل یاراتدی و اونا ایلک یارادیلیشین سرِیندن باشقا دنیانین بوتوت سرّلرینی آچدی. نظامی بو مجلسی تماملایارکن خضرین اؤزونه مراجعتله دئدیگی:

بو گؤزل سؤزلری، فکرلری سن

نئچین لال دیللره اسناد ائدیرسن؟

-بیتی یئددی عالم مجلسینده سؤیله­نیلن مدعا، اقرار و انکارلارین، اصلینده شاعری دوشوندورن فلسفی فکرلر اولدوغونا بیزی ایناندیریر، اونون بو یولدا اینامی، ترددو و شبهه­لری حقده آیدین تصور یارادیر. تصادفی دئییل کی خضرین وئردیگی سوآلا جواب کیمی آشاغیداکی بیت سسله­نیر:

دورون کیشی­لری نقش دیرلر،

علمه یوخ، نجوما هوس ائدیرلر.

آنجاق اثرین اورتا عصر اوخوجوسو اوچون یازیلدیغینی نظره آلدیقدا، تونون حاکم دنیاگؤروشونه نه جود ضربه ووردوغونو درک ائتمک اولار. منظومه­نین بو فصلی آردینجا گلن اسکندرین پیغمبرلییه یئتیشمه­سی فصل­ده سؤیله­نیلن لری بیر داها ثبوت ائدیر. همین فصلده اسکندر داها یارادیلیشدان سؤز آچماییب یارادانی آختاریر. اگر اوّللر اسکندر یارادیلیش سرّی و یارادانی درک ائدیلمز حساب ائدیردیسه، ایندی:

ایسته دی چالیشیب سرلری اؤرتن

یئددی قات سورمه­نی سیلسین تماما.

ماراقلی­دیر کی شاه الهی غضبه گلیر، عکسینه مرحمتلی الله عالم وم رحمدل شاهین بو آختاریشی قارشیسیندا اونا پیغمبرلیک بخش ائدیر. الله پیغمبر کیمی سفره چیخان اسکندره یئنه ده بؤیوکلره احتیاج حسی اویادیر. پیغمبرلیک سفرینه چیخان اسکندر دنیوی عقله محتاجدیر.

نظامی راسیونالیسمی و آزادفکرلیگی گله­جک حادثه­لرین ایضاحیندا خصوصیله گؤزه چارپیر. شاه یولا دینی کتابلاری یوخ، ارسطو، افلاطون، و سقراطین یازدیغی نصیحت نامه لری گؤتورور. نصیحت نامه­لری اوخودوقدا اونلارین آرخاسیندا قدیم یونان متفکرلریندن چوخ نظامی دهاسی، نظامی منطقی انسان سئورلیگینی گؤروروک؛ متفکرین سیاسی و ائتیک گؤروشلری بورادا گئنیش پلاندا وئریلمیشدیر. نظامی انسان­سئورلیگی و مدرک­لیگی اسکندرین سفره چیخارکن آناسینا ائتدیگی وصیتده ده اؤزونو گؤسته­ریر.

منظومه­نین بئله صحنه­لری اسکندرین بیر شاه و سرکرده کیمی مدرک­لیگینی نمایش ائتدیریر، اونون یوکسک انسانی کیفیت­لرینی آچیر و اونون شاهلارا گؤسته­ریر. اسکندر عدالت سسینی عالمه یایاراق ظلم، نادانلیق و بدبختلیقلا مبارزه یه قالخیر. اؤلکه­لر فتح ائده­رک خالقلاری حقّه و عدالته تابع ائده­رک شاه بو اوچ قوّه­دن اؤزونو ده، انسانلاری دا خلاص ائتمه­یه چالیشیر. اونون محاربه­لری صلحه خدمت ائدیر؛ او ، داغیتماقدان چوخ قورخور. امین – امانلیغین برپاسی اسکندرین اساس غایه­سی­دیر. منظومه­ده نظامی اؤزونه مخصوص صنعتکارلیقلا اسکندرین تیکینتی­لری­نین فسونکار گؤزه­للیگیندن بحث ائدیر.

اسکندرین سفری نین تصویرینده متفکر حیاتی صحنه­لرله یاناشی، الئگوریادان دا گئنیش استفاده ائدیر. مثلا سفر وقتی اسکندرین عسکرلری ایتی داشلارلا دولو یولو کئچه­رک، یوکسک داغین ذیروه­سینه قالخیب اورادان اؤزلرینی سئوینجله او بیری طرفه آتیرلار. شاه عالم­لرین مصلحتیله بو غریبه گؤرونن حرکتین سببینی اؤیره نه بیلیر. دئمه، انسانلار قورخونج، دوشگونلوک و احتراصلارلا دولو، عذابلی حیات یولونو کئچیب ذیروه­یه (ذیروه بورادا کامل­لیک، پاکلیق رمزی­دیر) قالخدیقدا آزاد دنیایا چاتیرلار کی، بو دا یاشادیغیمیز دنیانین ترکی دئمکدیر.

لیکن حادثه­دن خبردار اولان شاه بو سرّی گیزلی ساخلاییر، قوشونونو تئز او یئرلردن چکیر و یئنه ده انسانلارا دین اؤیره­ده – اؤیره­ده سفرینی دوام ائتدیریر. بورادا بیز بیر داها اسکندرین ترک دنیالیقدان اوزاق، بو دنیا ایله باغلی اولدوغونو گؤروروک.

   نظامی آلئگوریا و رئالیست تصویرلری عضوی صورتده بیرلشدیره­رک اسکندرین معنوی یوکسه­لیشینی انسانلارین عقلی و معنوی کامل­لیگی اوغروندا آپاردیغی مبارزه فونوندا وئریر. اثری اوخودوقدا بو ایکی مقصدی گوده ن موازی خظ اونودولمامالی و منظومه­نین انسانین دنیوی سعادتینه خدمتی نظامی اوخوجولاری­نین دقت مرکزینده اولمالی­دیر.

کامل­لیگین ذیروه­سی اجتماعی برابرلیک، آزاد و خوشبخت انسانلار شهری­دیر. بو شهر نظامی شناسلیقدا نظامی اوتوپیاسی کیمی معلومدور. بو شهره چاتانا قدر شاه چوخ اؤلکه و معجزه­لره راست گلیر، چوخ ظلمه و نادانلیقلارا سون قویور، خیر و معرفت یاییر. اسکندرین سوسوز صحرا اهلی ایله گؤروشو، اونلارا ائتدیگی خیرخواهلیق، خاقانا دین قبول ائتدیرمه­سی، دنیزین دهشت دوغوران سسینده ساحلده یاشایان اهالینی خلاص ائتمه­سی، یأجوج سدینی باغلاماسی سانکی شاهی پلّه – پلّه ایده­آل شهره یاخینلاشدیریر.

   شهر اسکندرین سفری­نین سونو و آختاریشلاری­نین ذیروه­سی­دیر. نظامی­نین ایده­آل جمعیت حقینده تعلیمی ادبیات­شناسلیقدا و خصوصا نظامی­شناسلیقدا ان گئنیش ایشلنمیش مساله­لردن بیری­دیر. ایده آل شهر و جمعیت حقده هم قدیم­دیر، هم ده اورتاعصر شرقی­نین آبیده­لرینده مختلف تصورلره تصادف ائدیریک. یاخین و اورتا شرقده بؤیوک شهرت تاپمیش ۹ جو عصر عالم و فیلسوف فارابی­نین “خیرخواه شهر” اثرینده حتا ایده آل شهرلرین معین تصنیفاتی بئله وئریلیر. بو دور ادبیاتیندا راستلاشدیغیمیز ایده آل شهرلر حقینده یازیلان عادتا رئال و عینی زماندا آلئگوریک معنا داشییر. همین شهرلر هم حقیقتا اجتماعی ظلمو دفع ائتمیش انسانلار، هم ده چیرکین معندی اختراصلارینا غالب گلمیش پاکلارین جمعیتی کیمی دوشونولور.

اورتا عصر شرق انسان­سئورلی­گی­نین محصولو اولان ایده­آل بیر مدینه­ی فاضله جمعیت­لر عادتا بو ایکی فونکسیانین ایفاچیسی کیمی چیخیش ائدیر. تاریخدن معلومدور کی کسکین صنفی مبارزه نتیجه­سینده خلق کوتله­لری­نین گوجونه اساسلاناراق، شرقده ایده­آل دولت­لری بو و یا دیگر درجه­ده خاطرلادان دموکراتیک قرمطی­لر، اسماعیلی­لر دولت­لری موجود اولوب، بونلار و خصوصا بیلقاندا ، ۱۱جی عصرده کسکین صنفی مبارزه نتیجه­سینده موقتی ده اولسا یارانان خلق حاکمیتی، سؤزسوز کی نظامی­نین ایده­آل جمعیت نظریه­سینی غدالاندیران رئال زمین­ایدی.

نظامی نین کامل جمعیت نظریه­سی فانتاستیک اوزاق گؤرن­لیگین محصولو، شاعر دهاسی­نین غیر عادی تاپینتیسی دئییل. بو نظریه شرق و دنیا اجتماعی – فلسفی فکر تاریخی­نین ایده آل جمعیت حقینده کی نظریه­لر زنجیرینده بیر حلقه­دیر – ۱۲جی عصره قدر تاریخا موجود اولان بو و یا دیگر درجه­ده اوتوپیک ایده­آلا یاخینلاشان، موقتی ده اولسا عمر سورموش دموکراتیک دولت لرین قانونا اولغون دوامی­دیر.

دئییلن لر متفکر شاعرین “خمسه” ده انکشاف ائتدیردیگی و “اقبال نامه” ده تماملادیغی گؤروشلرین تاریخی اهمیتینی اصلا آشاغی سالمیر.، عکسینه عموم دنیا مدنی انکشافی­نین مترقی آخاریندا نظامی­نین اشتراکینی گؤسته­ریر.

نظامییه گؤره انسانین معنوی کامللشمه­سی جمعیتین معنوی کامل­لشمه­سی­نین رهنی­دیر، لیکن بیرینجی یالنیز ایکینجی­نین کامل­لیگی زمانی اؤزونه تام امکان تاپیر. اصیل انسانلارین جمعیتی اوچون اجتماعی برابرسیزلیک زوراکیلیق، طمعکارلیق،قانلی محاربه­لر، کین، قورخاقلیق، یالتاقلیق، سئوینجده و غمده قارداش همرأیلیگین اولماماسی، سونسوز معنوی و اجتماعی فتنه­لر قبول ائدیلمزدیر.

“اقبال­نامه”، “خمسه­”نی تماملاییر، باشا چاتدیریرسا، ایده­آل جمعیت تعلیمی ده “اقبال­نامه”ده­کی آختاریشلارین، ایستک­لرین سون ذیروه­سی­دیر. “سرّلر خزینه­سی”ندن باشلامیش “اسکندرنامه”یه دک نظامی بیر منظومه سینده زوراکیلیغی، نجیب زحمتکش خلقه ظلم ائدیلمه­سینی ، ایری یوللارلا وار – دولت ییغماغی، طمعکارلیغی، غدارلیغی، وجدان آل – وئرینی، رشوتی دفعه­لرله کسکین تنقید ائتمیش، عادل حاکم­لر سلسله­سی یاراتمیشدیر.

   نظامی­نین اجتماعی رفاه حقینده­کی سون تصویری یوروشلرده الدن دوشموش اوردونون و اسکندرین قارشیسیندا جانلانان، گونش شعاعلارینا غرق اولموش، گؤزل آب حیاتا مالک، چپرسیز باغلاری، چوبانسیز سورولری ایله تعجب اویادان حاکم­سیز برابرلیک و دوستلوق دیاری اولان شهردیر. بو شهری قورویان سرلی قوه­لر اوغرولاری و زوراکیلاری جزالاندیریرلار. شهرده اورک ایسته­ین هر شئی وارسا دا، نه قالا دیوارلاری، نه شهر دروازالاری نظره چارپیر. زنگین توکانلار قیفیلسیزدیر.

بو شهرین اهالیسی هم ده قوناق­پروردیر. اسکندرین “سیز نه اوچون بئله جسورسونوز؟” سوآلینا اونلار “بیز ضعیفیک، آنجاق دیندارلیق، دوغروچولوق، اَیریلیک­له ایشیمیز یوخدور” دئیه جواب وئریرلر. او انسانلار اسکندره اؤز اجتماعی – ائتیک غایه­لرینی ایضاح ائتدیکجه، سانکی قارشیمیزدا دین و اعتقاد حقینده نظامی تعلیمی­نین ماهیتی جانلانیر. باشا دوشوروک کی متفکره گؤره، “دین” برابرلیک و عدالت­دیر:

بیزده برابردیر هامی­نین واری

برابر بؤله­ریک بوتون ماللاری.

بیزده آرتیق دئییل هئچ کسدن هئچ کس

بیزده آغلایانا هئچ کس گولمز. . .

بیرینی غضبلی، آجیقلی گؤرسک

اونا مصلحتله ائیله­ریک کؤمک

قیزیلا، گوموشه آلدانماز هئچ کس

اونلار بیزیم یئرده بیر شئیه دیمز.

خسیس­لیک بیلمه­ریک دنیادا بیزلر،

زورلا شئی آلماریق بیر آرپا قدر.

   گؤردویوموز کیمی، بو آداملارین اعتقادی حقیقتده اساسلانان عمدمی آهنگدارلیقدان باشقا بیر شئی دئییلیر. خیر و عدالتین رمزی اولان بو حقیقت متفکرین دورونده دیللرینده “اناالحق”، اللرینده سلاح یئر اوزه رینده عدالتین طنطنه سی اوچون مبارزه آپارانلارا خصوصا یاخین و واجب ایدی.

   دقته لایق جهتدیر کی، بیر چوخ خلقلری اؤز دینینه گتیرمیش پیغمبر اسکندر بو مکانا یئتدیکده اؤز پیغمبرلیگینی اونودور. اونون دینی بورادا هئچ کیمخ لازم دئییلدیر. عکسینه، او اؤزو بو بو انسانلارین عقیده سینین اصیل معناسینی باشا دوشور کی، بو معنانی دا بیرجه انسانلیق سؤزو ایله افاده ائتمک اولار. عمرو بویو اوغروندا مبارزه آپاردیغی کامل لیک آرتیق اسکندرین قارشی سیندادیر. شهری گؤررکن اسکندر سولونون سونا چاتدیغینی آنلاییر و روما قاییتماغی قرارا آلیر.

بو شهرین تصویرینی وئرمکله نظامی اؤز دنیا گؤروشونون ایضاحیندا دا سون نقطه­نی قویور، چونکی برابرلیک شهری مبارز انسان­سئور نظامی­نین دا، دورون ظلمه دائم مبارزه آپاران زحمتکش خلقی­نین ده ایستک و آرزوسوندا سون ذیروه­دیر.

نظامی­نین عدالتلیجمعیت کونسئپسیاسینی اویدورما، حیاتا کئچیرمه­یه­جک آرزو، بوش فانتازیا حساب ائتمک اولماز. بیر قدر فانتاستیک اولسا دا، او، گرچک اولا بیله­جک آرزونون افاده­سی­دیر و موجود قورولوشلا، موجود سیاسی و اخلاقی مناسبت­لرله باریشمایانلار اوچون بلدچی رولو اویناییر. او، اؤز انسانی لیاقتینی باشا دوشه­رک، زوراکیلیغین و قیزیلین یوخ، انسانلار آراسیندا خیرین، دوستلوغون، محبتین حکم سورمه­سی اوغروندا مبارزه آپارانلارین آرزوسونو افاده ائدیر. او، انسان لیاقتی­نین معنوی تمیزلیکله، باشقاسینا تمناسیز کؤمک ائتمک، باشقاسی­نین کدرینه و سئوینجینه شریک اولماقلا اؤلچولدویو جمعیت اوغروندا مبارزه آپارانلارین آرزوسونو افاده ائدیر.

نظامی­نین باشقا اثرلرینده اؤز عکسینی تاپمیش اجتماعی – ائتیک گؤروشلری ایله بیرلیکده گؤتورولرسه، “اقبال­نامه”ده­کی کامل جمعیت تعلیمی اوخوجونو عدالت اوغروندا داها فعال مبارزه­یه چاغیریر. نظامی ایده آلینی بوتون دورلرین انسانلارینا یاخینلیغی و دوغمالیغینین سببی ده بورادادیر. شاعرین اؤز سؤزو ایله دئسک، “اقبال­نامه” درّ یوخ، دریادیر. “اقبال­نامه”نین تکرار ائدیلمز بدیعی گؤزه للیگینی یالنیز اونو دفعه­لرله، سئوه – سئوه اوخویانلار درک ائده بیلرلر.

                                                                                               زمرود قلی زاده

نظامی نین سون اثری

اقبال نامه اسکندرنامه نین ایکینجی بؤلومودور. کتابدان بئله آلیریق کی سانکی نظامی بیلیردی کی بو اثر، اونون سون یازیسی دیر و بئله لیکله سؤزلرینه سون قویمالی دیر و اؤزوندن درین بیر اثر یادگار قویمالی دیر. بونا گؤره بو سون اثرینده اوره گینده آغیرلیق ائده ن و درین دوشونجه لرینی، بیر عمر مطالعه ائدیب اؤیره ندیک لرینی و نظریه سینی اورتایا قویمالی بیلیر. اقبال نامه یا خردنامه دوغرودان دوغروسونا باشدان باشا فلسفی و عقیدتی موضوعلارا توخونور.

اسکندرنامه نظامی نین سیاسی باخیشی و اجتماعی باخیشیندا بیر قله ساییلیر؛ چونکی بورا هم بیر مدینه فاضله نین اؤزه للیکلرینی آچیقلاییر و هم ده یونان فیلسوفلاری نین دوشونجه لرینی اساسلی قونولاردا آیدینلادیر. بللی دیر نظامی شرق فلسفه سیندن علاوه غرب فلسفه سی – یونان فلسفه سینی دریندن دوشونوب و اونون موضوعلارینی آچیقلایاراق اسلام احکامی ایله فلسفه نین اویغون اولدوغونا دا اشاره لر ائدیر. شوبهه سیز نشامی بیر دین دوشونجه لی شاعردیر. اسلاما درین اینام بسله میش و اثرلری نین باشلانغیجیندا مناجاتلاری، پیغمبرین نعتی بونو آیدین صورتده گؤسته ریر. اونون توحید حقینده یازدیغی بیت لر تامام شرق دنیاسیندا تامام شاعرلرین اقتدا ائتدیکلری بیت لردیر. آما بیر سیرا گئری قالمیش خرافه چی لر اسلاملا فلسفه نین بیر – بیرینه ضد اولدوغونو تبلیغ ائده نلری چوخونون قارشیندا دایانیر. اقبالنامه بو استقامتی گؤسترمه ده دیر. نظامی نین عالم لره، فیلسوفلارا بسله دیگی حؤرمت گؤزدن ایتن دئییلدیر. اقبال نامه سانکی یونان فلسفه سی نین تدریسی دیر. اسکندری بیر پیغمبر بیله رک، فیلسوفلارلا اوتور – دور ائدیر و اونلارلا مصلختله شیر. بیر پیغمبر کیمی دنیانی گزیب ع دالت، آزادلیق و برابرلیک اوغروندا چالیشیر. نظامی نین مدینه فاضله اوچون چکدیگی طرحده ده عدالت، آزادلیق و برابرلیک اساس اؤزه للیک ساییلیر.

   اسکندر بیر پیغمبر کیمی تامام اؤلکه لری فتح ائدیر و اورادا اولان آخساقلیقلاری، ظلمو، نابربرلیگی آرادان قالدیریر؛ بدله لیکله گؤسته ریر کی شاهلارین، خاقانلاری و سلطانلارین خلق قارشیندا تکلیف لری نه دیر. اونلار خلق آراسیندا برابرلیک یاراتمالی دیرلار، اؤلکه ده آزادلیغین اولدوغو و یاراتماسی حاکم لری بویونونادیر. دین ده بئله بیر وظیفه نی داشیییر. دین انسان سعادتی اوچون گلمیش، اسکندر دینی یایماغا سئچیلمیش و هر یئره آددیم آتیر انسانلارین رفاهی و سعادتی اوغروندا چالیشیر و نهایت بیر اؤلکه یه چاتیر کی اورادا حاکم یوخدور. قادین لا ارین فرقی یوخدور، قوردلا قویون بیرگه یاشاییر؛ اورادا آجلیق، زوراکیلیق یوخدور، پیس اخلاقلار: کین، طمع، حسد، مال پرستلیک و باشقا چیرکین عمللر یوخدور. هامی غمده شادلیقدا بیرگه بیر – بیرینه دایاقدیرلار. اورادا نه دوستاق وار و نه ده اعدام، بیرینه کدر ال وئرنده هامی دورونه توپلاشیب مصلحت وئریر. و . . .

اسکندر بئله بیر اؤلکه نی گؤردوکده سانکی اونون وظیفه سی داها یوخدور. نظامی اسکندری روما قایتاریر و داها ایشی بیتمیش ساییلیر. نظامی یه گؤره داها پیغمبرین ایشی توکه نیب و دین ده اؤز وظیفه سینی یئرینه یئتیریب. بئله لیکله دئمک اولور کی نظامی دین، مدهب، طریقت، شریعت و . . . اؤز معناسی اولاراق یول معناسیندادیر و یولو گئتمک لازمدیر تا هدفه چاتا. هدف ده انسان سعادتی دیر. تاسوفله بو یولو خرافه لرله بزه ییب و یوز لرجه خرافه لر یولدا دوزلدیبلر. حتا بزه مه لرینده طاق نصرت وورسالار دا، یولو باغلاییبلار. بیر حالداکی نظامی یه گؤره یولو صافلاتماق، ایشیقلاندیرماق و آلچاق – اوجالیقلارینی آرادان گؤتوروب هامارلاماق لازمدیر. شاعرین بئله دوشونجه سی اونون فلسفه سیندن آلینیر.

نظامی بیر متفکردیر کی جامعه نین ساغلاملیغی، انسانلارین سعادتی نی ایسته ییر. بو ساغلاملیق و سعادت اله گلمز مگر شاهلار اسکندر کیمی خلقین فکرینده اولوب، ظلمو آرادان قالدیرماغا چالیشالار و چئوره لرینه فیلسوفلاری توپلاییب اونلارین مشورت لری و مصلحت لریله دولانا بیله.

ارسال دیدگاه