گنجه لی نظامی و سیرلر خزینه سی / خلیل یوسفلی

“سرّلر خزینه‌سی” منظومه ­سی “خمسه”نین بیرینجی کتابیدیر. بو اثرده داهی آذربایجان شاعری نظامی گنجوی غدّار شاهلاری، حکمدارلاری عدالتلی اولماغا چاغیرمیش، تنبللری، ایکی‌اوزلولری تنقید ائتمیش، حلال زحمتله یاشایان ساده‌ آداملارا اؤز یوکسک محبّتینی بیلدیرمیشدیر.

نظامی گنجوی و اونون “سرلر خزینه‌سی” منظومه­سی داهی آذربایجان شاعری و متفکّری نظامی گنجوی بشر مدنيّتی‌نین یئتیردیگی نادر شخصیّتلردندیر. سؤز دنیاسی‌نین گونشی، هله ساغلیغیندا ایکن اثرلری معجزه‌‌ ساییلان نظامی، اؤزو ده یارادیجیلیغی‌نین ديَرینی یاخشی بیلمیشدیر. شاعر “سرلر خزینه‌سی” منظومه­ سینده بئله بیر فکر یورودور کی، علمین، مدنيّتین، ادبيّاتین انکشافیندا دمیر بیر قانونا ا‌ویغونلوق وار. نظامی اؤزوندن اوّلکی­لرله مقایسه‌‌ده شعری ائله بیر ال‌چاتماز یوکسکلییه قالدیرمیشدیر کی، سونرادان گلن صنعتکارلار آرتیق اوندان یوکسه‌یه قالخماق خولیاسینا دوشمه‌میش، اونون یولو ایله گئتمه­یی، اونا بنزه‌مه­ یی، اونون شاگردی اولماغی اؤزلری اوچون فخارت سایمیشلار. نظامی موضولاریندا اثرلر یازماق، اوندان معنالار اقتباس ائتمک آرتیق بیر عنعنه‌‌یه دئوریلمیشدی.

نظامی گنجوی ۱۱۴۱جی ایلده گنجه شهرینده آنادان اولموشدور. شاعرین اثرلریندن آنلاشیلان بودور کی، او، تحصیلینی ده اؤز دوغما شهرینده آلمیشدیر. بو دورده گنجه شهرینده تحصیل آلماق اوچون کفایت قدر گئنیش امکانلار وار ایدی. شاعر “خمسه”ده آدینین الیاس، آتاسی‌نین آدینین یوسف، باباسی‌نین آدینین زکی مؤید اولدوغونو گؤسترمیشدیر. عالملر اونون باباسی‌نین آدینداکی ایکی سؤزدن بیری‌نین لقب اولدوغونو دوشونورلر کی، بو دا شاعرین موقع، حرمت صاحبی اولدوغونو دوشونمه‌یه اساس وئریر. شاعر اثرلرینده آنجاق نظامی تخلّصونو ایشلتمیشدیر. بو سؤز نظاملی، اؤلچولو سؤزه، نظمه، باشقا افاده‌ ایله دئسک، شعره منسوب اولان آدام دئمکدیر. نظامی‌نین لقبینی بعضی قایناقلار نظام­ الدین، یاخود جمال­ الدین کیمی یازیرلار، آنجاق شاعرین اثرلرینده بو لقبی تصدیقله‌یه‌جک علامتلر یوخدور.

نظامی داییسی‌نین آدینی خواجه عمر کیمی خاطرلاییر، اونون اؤلومونو اؤزو اوچون بؤیوک ایتکی ساییر، “لیلی و مجنون” منظومه­سینده­کی سلیم عامری صورتی ایله داییسینا اولان محبتینی عکس ائتدیریر. خواجه عمر آدینین اوّلینده‌کی خواجه سؤزونو ایسه مختلف شکللرده ایضاح ائدیرلر. آغا معناسیندا ایشله­نن بو سؤز داها چوخ وزیرلرین، تاجرباشی و باشقا یوکسک رتبه‌، موقع صاحبلری‌نین آدینین اوّلینه آرتیریلیردی. بیزه گؤره بو آدام یوکسک رتبه‌لی بیر ضیالی، بلکه گنجه‌ده مدرسه مُدیری و یا بونا بنزر وظیفه‌‌‌ صاحبی اولموشدور.

نظامی‌نین دوغولدوغو، عمرو بویو یاشادیغی و وفات ائتدیگی یئر گنجه شهریدیر. بوتون قدیم و اعتبارلی منبع‌لر ده اونون گنجه‌دن اولدوغونو یازیر. نظامی اثرلری‌نین ۱۴ – ۱۵ عصرلره عاید الیازمالاریندا شاعرین گنجه‌یه گلمه اولدوغو باره‌ده هئچ بیر قید یوخدور. آنجاق نظامی اثرلری‌نین ۱۵ عصرده و سونرالار کؤچورولموش نسخه‌لرینده “اقبالنامه”نین بیر یئرینده شاعر گنجه‌دن دانیشان زمان فکر یاریمچیق کسیله‌رک آشاغیداکی دؤرد مصراع آرتیریلمیشدیر:

گنجه دنیزینده اولسام دا پنهان،

یئریم قوم شهریدیر، یوردوم قوهئستان.

تفریشده تا آدلی بیر کند دایانیب،

نظامی آد – سانی اوردان قازانیب!

بورادا صحبت ایرانین قوم ولایتیندن، اوراداکی تفریش آدلی کندیندن گئدیر. قوهئستان قوم ولایتی‌نین شرقینده بؤیوک بیر اراضی‌نین تاریخی – جغرافی آدیدیر. نظامی ارثی‌نین ان گؤزل بیلیجیلریندن بیری کیمی تانینان و شاعرین اثرلرینی یئددی جلدده شرحلرله بیرلیکده نشر ائدن وحید دستگردی یوخاریداکی مصراعلاری یئرسیز بیر آرتیرما ساییر. و. دستگردی نظامی‌نین عجم عراقیندان اولدوغونو ادعا ائتسه ده، یوخاریداکی مصراعلاردا ایره‌لی سورولن فکری قبول ائتمیر. دستگردی‌نین نظامینی عراقلی حِساب ائتمه‌سی شاعرین تئز- تئز عراقی تعریفله‌مه‌سی، اورا گئتمه ­یی آرزو ائتمه‌سینه اساسلانیر. حال‌ بو کی، خاقانی ده دؤن – دؤنه عراقی وصف ائتمیش، اورا گئتمک آرزوسونو بیلدیرمیشدیر، آنجاق اونون شیروانلی اولدوغو معلومدور.

نظامی عراقا گئتمک آرزوسونو بیلدیررکن مختلف شکللرده گنجه‌نی اؤز وطنی، اؤز اؤلکه‌سی کیمی قید ائتمه­ یی اونوتمور. “لعل اؤز معدنیندن چیخمایینجا اونا قیمت وئریلمز” -دئین شاعر کؤکلو، اصیللی بیر گنجه‌لی اولدوغونو بیر داها نظره چارپدیریر. تأسفلر اولسون کی، ۱۵جی عصردن سونرا یازیلان بیر چوخ تذکره‌لرده نظامی‌نین باباسی‌نین، یاخود آتاسی‌نین ایرانین قوم ولایتی‌نین تفریش ائلینین تا کندیندن اولدوغو باره‌ده و بو کیمی فکرلر یورودولموشدور.

نظامی یارادیجیلیغا چوخ ائرکن باشلامیش، ایلک چاغلاردان سارایلارین دقتینی جلب ائتمیشدیر. دربند حاکمی بَیبارس ابن مظفّره گؤندردیگی هر شعره گؤره قیمتلی هديّه‌‌لره لایق گؤرولموش، ارمغانی اولان “آفاق” آدلی قادینلا ائولنمیش و اوندان دا ۱۱۷۴جو ایلده محمّد آدلی بیر اوغلو اولموشدور.

“خسرو و شیرین” منظومه­سی یازیلارکن بو قادین آرتیق حیاتدا یوخ ایدی. سونرالار شاعر داها ایکی دفعه‌‌ ائولنسه ده، آفاقی عمرو بویو بؤیوک سئوگی ایله خاطرلامیش، طالعی‌نین اوغورسوزلوغوندان گیلئیلنمیشدیر.

نظامی ۱۲۰۹جو ایل مارتین ۱۲سیده دوغما شهری گنجه‌ده وفات ائتمیشدیر. ایندی اونون مزاری اوزه­رینده محتشم بیر مقبره اوجالماقدادیر. داهی شاعر و متفکّرین آدی دوغما وطنی آذربایجاندا ابدی‌لشدیریلمیش، اثرلری دفعه‌‌لرله کوتله­وی تیراژلا نشر اولونموشدور. نظامی گنجوی‌نین آنادان اولماسی‌نین ۸۰۰ و ۸۴۰ ایللیک عزیزله­مه­لری گئنیش قید ائدیلمیشدیر.

* * *

نظامی‌نین ایلک ایری حجملی اثری “سرلر خزینه‌سی” منظومه­سیدیر. یاخین و اورتا شرق ادبيّاتیندا دیداکتیک شعر ژانری‌نین ان قیمتلی نمونه‌سی اولان بو اثر، داهی شاعرین یارادیجیلیغیندا ائپیک شعر ساحه‌‌‌سینده ایلک قلم تجربه‌سی ایدی. اثر هجری تاریخیله ۵۷۰جی ایلده یازیلمیشدیر کی، میلادی تقویمیله ۱۱۷۴-۱۱۷۵جی ایللره اویغون گلیر. “آذربایجان ادبيّاتی تاریخی”نین بیرنجی جلدینده (باکی، ۱۹۶۰) مکانیکی سهو نتیجه‌سینده اثرین ۱۱۷۰جی ایلین اوّللرینده یازیلدیغی گؤسته­ریلمیشدیر. تأسف کی، بو مکانیکی سهو سونرا یازیلمیش بوتون اثرلرده، او جمله‌‌‌دن درسلیکلرده تکرار اولونموشدور. اثرده­ کی:

بئش یوز ایله یئتمیش اولوب، قالخ، اویان،

گون قالخیب، مجلسه گل دورمادان

-بیتی و بیر سیرا باشقا فاکتلار اثرین ۱۱۷۴جو ایلین آوقوستوندان ۱۱۷۵-جی ایلین اییول آیینا قدر اولان دورده یازیلدیغینی تصدیق ائتمکده‌دیر. اثرین بعضی الیازمالاریندا اولان آرتیرما مصراعلارا گؤره، اثر ۱۱۷۶جی ایل سئنتیابر آیینین ۳۰وندا تماملانمیشدیر. بو، یقین کی، اثر یازیلاندان بیر قدر سونرا کؤچورولن نسخه‌لردن بیری‌نین تاریخیدیر.

“سرلر خزینه‌سی” آدیندان دا گؤروندویو کیمی، ظاهراً نظامییه قدر یاخین و اورتا شرق ادبيّاتیندا گئنیش یاییلان دیداکتیک اثرلر سلسله‌سینه داخلدیر. موضوعجا، مقصدجه معيّن درجه‌‌‌ده “کلیله و دمنه”، “قوتادقو بیلیک”، “حدیقه­الحقیقه”، “سیاستنامه”، “قابوسنامه”، “جهار مقاله” و بو کیمی اثرلره یاخین اولان “سرلر خزینه‌سی” هم ده اونلاردان فرقله‌نیر. داهی شاعر سانکی اؤزونه قَدَرکی دیداکتیک ادبيّاتی یئکونلاشدیریب اونا داها یوکسک هومانیست، دِموکراتیک استقامت وئرمیشدیر.

سنائی غزنوی آرتیق ۱۱ عصرین اوّللرینده “حدیقه­ الحقیقه” (“حقیقت باغچاسی”) اثری ایله دیداکتیک پوئما ژانرینی یئنی بیر یوکسکلییه قالدیرمیشدی.

“حدیقه­الحقیقه”دن علاوه‌‌ بیر سیرا کیچیک منظومه، چوخلو قصیده‌‌‌، غزل و رباعیلر مولفی اولان سنائی‌نین یارادیجیلیغی فارس­دیللی ادبیاتدا هومانیست فکرلرین تصدیقی باخیمیندان خصوصی مرحله‌‌‌ تشکیل ائدیر. ۱۲ عصرین بیر چوخ شاعرلری، او جمله‌‌‌دن ابولعلا گنجوی، خاقانی شیروانی هومانیست ادبیات ساحه‌‌‌سینده اونون وارثی اولمالاری ایله فخر ائتمیشلر.

داهی آذربایجان شاعری نظامی گنجوی‌نین ده اؤز ایلک پوئماسینی سنائی غزنوی‌نین “حدیقه­الحقیقه” اثرینه نظیره‌ کیمی یازماسی تصادفی دئییلدیر. بو، نظامی‌نین، اؤزوندن اوّلکی هومانیست شعرین نائلیّتلری ایله حِسابلاشماسی، اونا بیگانه قالماماسی ایله ایضاح ائدیلمه‌لیدیر. شاعر سلفی‌نین اثری‌نین آدینا اویغون آد سئچمکله برابر، اونون بعضی فکرلرینه ده شریک اولدوغونو بیلدیرمیش، حتی بیر چوخ حِکایه‌‌لرینی اونون حِکایه‌‌لری ایله مباحثه‌ شکلینده یازمیشدیر. “سلطان محمود و قاری” حِکایه‌‌سی ایله “سلطان سنجر و قاری” حِکایه‌‌لری دئدیکلریمیزه مثال اولا بیلر.

بیر حقیقتدیر کی، نظامی‌نین “سرلر خزینه‌سی” مضمونو، مندرجه‌سی، هومانیزمی، آشیلادیغی فکرلر و صنعتکارلیق باخیمیندان سنائی‌نین پوئماسیندان قات – قات یوکسکده دورور. “سرلر خزینه‌سی”نین اؤزونده ده بو حقیقت مولف طرفیندن آیدین شکلده گؤستریلیر:

گلدی ایکی نامه ایکی اؤلکه‌دن،

هر بیری بیر بهرامی تعریف ائدن.

کهنه‌جه کاندان او تؤکوبدور زری،

تاپدی تزه بحرده بو گوهری.

غزنه‌ده قالدیردی او، یئردن الم،

ووردو بو روم سکه‌‌‌سینه بیر رقم.

اولسا دا اول سکه‌‌‌ده سؤز زر کیمی،

یاخشی بیل اوندان زریمی، سکه‌‌‌می.

آزسا دا اوندان یوکوموز، واریمیز،

یاخشیدیر اوندان کی، خریداریمیز.[۱]

نظامی اؤزو آیدین شکلده سنائی‌نین دیداکتیک پوئما ژانریندا دفعه‌‌لرله ایشلنمیش وزن و فورمادان استفاده‌ ائتدیگینی (سنائی‌نین اثری خفیف بحرینده یازیلمیش، حِکایه‌‌لر معيّن اصول گؤزلنمه‌دن وئریلمیشدیر) گؤسترمکله اونون اثرینی قیزیلا بنزه‌دیر. باشقا سؤزله، سنائی‌نین پوئماسی‌نین یوکسک ادبی قیمتینی اعتراف ائدیر.

“سرلر خزینه‌سی”نی، سؤزون حقیقی معناسیندا، نظامی‌نین یارادیجیلیق مانیفئستی آدلاندیرماق اولار. “خزینه” آدینی شاعر اثره تصادفاً وئرمه‌میشدیر؛ “سیرلر خزینه‌سی”، دوغرودان دا، حیاتین آیری- آیری ساحه‌‌‌لرینی احاطه‌‌‌ ائدن، جمعيّتین مختلف طبقه‌‌‌لری‌نین رنگارنگ صورتلر سلسله‌سینی یارادان، یئنی فکرلر، ایدئیا و قناعتلر افاده‌ ائدن بیر اثردیر. بؤیوک شاعر دیداکتیک پوئما ژانری‌نین امکانلاریندان باجاریقلا استفاده‌ ائدیب، اوخوجو ایله لیریک مونولوقلار شکلینده صحبت ائدیر، اونو دوشوندورن، ناراحت ائدن مساله­ لره توخونور، بوتون حاللاردا اورتا عصرلرین قاتی ظلمتی ایچه­ ریسیندن ایشیغا، حقیقته، خیره سسله‌ییر.

منظومه مختلف مسئله‌‌لره حصر ائدیلمیش مقدّمه‌، ۲۰ صحبت و بو صحبت‌لری حماسی لوحه‌‌‌لرله عکس ائتدیرن ۲۰ کیچیک حِکایه‌‌دن عبارتدیر. کتابین تماملانماسی حقینده کیچیک بحثله اثره یئکون وورولور. باشلانغیجدا شاعر توحید، مناجات، نعت آدلی باشلیقلار آلتیندا الله ­دان، پیغمبردن صحبت آچیر، اسلام دینی احکاملاری چرچیوه‌سینده اونلاری تعریفله‌ییر.

زمانین طلبینه اویغون حرکت ائدن شاعر بو بحثلرین اؤزونده بئله عنعنه‌‌وی دینی افاده‌لرله اولسا دا، چوخ جدّی اجتماعی مساله­ لره توخونور. نظامی‌نین صنعتکار موقعیتی بو حادثه‌‌‌لره مناسبتده ده آچیق – آیدین دقتی جلب ائدیر؛ شاعر اوخوجونو هیجانلاندیریر، شاعرین احوال – روحیّه‌‌سی، اورک تلاطملری اوخوجویا دا سرایت ائدیر. معلوم اولور کی، بوتون بو تعریفلر، مراجعتلر اصیل مطلبه کئچمک اوچون بیر بهانه‌دیر. زمانه‌سیندن سون درجه‌‌‌ ناراضی اولان شاعر الله ­ا و پیغمبره ده بؤیوک ایدئاللار نامینه مراجعت ائدیر، قدیم دوزلوک و دوغرولوق، تمیزلیک دورونون، اسلامین ایلک ایللری‌نین حیاتینی قایتارماغا چاغیریر:

پرده‌نی آت، تکجه اؤزون چیخ چؤله،

پرده من اولسام دا، اونو محو ائله.

چرخه اؤز عاجزلیگینی ائت بَیان،

آچ دخی دنیا دویونون دورمادان.

نقشینی پوز، دورما تئز اول روزگارین،

صورتینی محو ائله اولدوزلارین…

کیم کی سئویر ظلمتی، نوردان سن ائت،

کیم کی سئویر جوهر، عرضدن گئن گئت…

ظلم اودونا تئزجه سو تؤک بیر گؤرک،

تورپاغین آلتیندا قوی ایتسین کولک…

سون مصراعلار شاعرین هیجانینی داها آیدین افاده‌ ائدیر. شعرده دؤرد عنصر (اود، سو، تورپاق، هوا) آنجاق ظاهری پوئتیک گؤزللیک خاطرینه یوخ، بؤیوک فکرلرین اوبرازلی افاده‌سی اوچون خاطرلانیر. ظلم و عدالتسیزلیک آلوولاری اوزه ­رینه سو تؤکولسون، عدالت برپا ائدیلسین، منم – منم ­لیک، غرّه‌، باشقا سؤزله، اؤزباشینالیق، حقسیزلیق یئلی تورپاغا گؤمولوب یوخ اولسون – دئیَن شاعری ناراحت ائدن اونون زمانه‌سی، انسانلارین طالعیدیر. عینی هیجانلی، ناراحت چاغیریش پیغمبره مراجعت حصّه‌‌‌سینده ده اؤزونو آیدین گؤسته­ریر.

پوئمانین مقدّمه‌سینده شعر و صنعت مسئله‌‌لرینه ده خصوصی دقت یئتیرَن شاعر سؤزون میدانا چیخماسی، انسان حیاتیندا رولو، اونون قیمتی و س. حقینده صحبت آچیر. سؤزو خلقتین بیرنجی گؤزه‌لی آدلاندیران نظامی دوغرو گؤسته­ ریر کی، قلم حرکته باشلایان زماندان دنیانین گؤزونو سؤزله آچیبدیر. سؤز انسانین جانی، بدن ایسه اونون منزلیدیر. بایراقلار سؤز قدر غلبه‌ چالا بیلمز، سؤز هر شئیدن قیمتلیدیر:

کیمسه آلیب سؤز و زری بیر صاباح

صرّافا گؤستردی، دئدی: – ای قوچاق،

کهنه‌ قیزیل، یا تزه سؤز یاخشیدیر؟

سؤیله‌دی اوستا: – تزه سؤز یاخشیدیر.

قاصد اولوب سؤز هارایا گئتمه‌دی؟

سؤز کیمی کیمسه بیر ایشی ائتمه‌دی.

گؤروندویو کیمی، نظامی سؤزه گئنیش معنادا یاناشیر، دیلین، بدیعی سؤزون، نطقین، یازی‌نین بشریّتین انکشاف تاریخینده‌کی مثلسیز رولوندان، اونون معاصر حیاتدا اهميّتیندن دانیشیب، سؤزو انسانین جانی و اؤزو حِساب ائدیر. نظامی عمومیّتله سؤزدن دانیشدیقدان سونرا شعر حقینده صحبت آچیر، عرشین اؤتن بلبلو سایدیغی شاعرین زحمتینه یوکسک قیمت وئریر، اونو پیغمبرلره یاخین توتور. شاعر و شعر قارشیسیندا جدّی اجتماعی وظیفه‌‌‌لر قویان نظامی‌نین فکرینجه، شعر انسانلاری تربیه‌‌ ائتمک واسطه‌‌‌سیدیر.

کیم کی سؤزه وئردی سیغال، ساهمانی،

سؤزله بیشیردی چیی اولان انسانی.

نظامی شعرین آسان یازیلمادیغینی، درین دوشونجه‌لر، یارادیجیلیق اضطرابلاری نتیجه‌سینده یاراندیغینی قید ائدیر. اونون یاراتدیغی هر سؤز جانین بیر پارچاسیدیر، قلبین دیشی ایله یونولموش هیکلدیر؛ او، یئنی سؤز اوچون آختاریشا باشلایاندا گاه اؤلور، گاه دیریلیر. شاعر یارادیجیلیق پروسئسینه چوخ جدّی بیر ایش کیمی یاناشیر، اونون آغیرلیغیندان دانیشیر:

معدن آچیب تاپماق اوچون بیر گؤهر،

یئددی گؤیه فکری سالار رخنه‌لر.

یاخشی سؤزو اولادینا تای توتار،

سعی ائدیب الهام آتایا اوخشادار.

خوش نفسی جانلارا دینجلیک وئرَر،

هر سؤزو دیللرده گزر سربسر.

نقاشیسا کیم بو گؤزل دلبرین،

بیل کی، او، شاعردیر، اوخو سؤزلرین.

اصیل صنعتکار، حقیقی شاعر حقینده نظامی‌نین قناعتی بئله‌دیر. داهی شاعر سؤزو حرمتدن سالان آلچاق آداملارا، وار- دولت و شهرت خاطرینه اونا – بونا مدحيّه‌‌ یازانلارا دا بیگانه قالمیر، اونلاری نفرتله خاطرلاییر. نظامی دنیا انتباهی‌نین ان قدرتلی شاعرلریندن بیری کیمی پوئزییا صنعتینه اونون انسانا، حیات حقیقتینه خدمتی باخیمیندان قیمت وئریر. شاعرین فکرینجه، هر شعر قارالایانی، قافیه‌‌ قوشانلاری شاعر آدلاندیرماق اولماز:

چوخلو چاپارلار بو یولو گئتدیلر،

آلچاق اولانلار اونو خوار ائتدیلر.

دیددی بو سؤز، پارچالادی باغریمی،

سؤز بزه‌ین تؤکدو سؤزون آبریمی.

جاندیر اورک میوه‌‌سی‌نین قیمتی،

اونلار اوچون یوخ سو قدر حرمتی.

تاپدی الیندن نئجه ای چرخ، آمان،

یالتاق اولوب شعره دویونلر سالان…

قیزیل اوچون سارالیب – سولان، قیزیللا سؤزو قیمتدن سالان، سؤز لعلینی قیمتی اولمایان داش­قاشا ديَیشن بو شاعرجیکلری نظامی آلچاق آدلاندیریر. ظاهراً، سارایلاردا یوکسک موقع توتان بو آداملارین اؤزلرینی آلچالتدیغینی نظامی هم نفرت و غضب، هم ده اورک‌آغریسی ایله قید ائدیر. او، سارای شاعری وظیفه‌‌‌سی‌نین عاقبتیندن سؤز آچیر، سارایلاردا بیر مدت زرلی دون گئینلرین آخردا قورغوشون یئدیگینی، جیوه کیمی زردن اؤترو اؤلنلرین آخردا سلطان سنجرین دمیری ایله محو اولدوقلارینی خاطرلادیر. نظامی شعری اوجوز توتماغی روا گؤرمور، شاعردن آغیر زحمت، بؤیوک اراده‌ طلب ائدیر.

خالق و حکمدار مساله­ سی نظامی پوئزییاسی‌نین، او جمله‌‌‌دن “سرلر خزینه‌سی”نین اساسینی تشکیل ائدیر. چوخ وقت بو مساله ­نی عدالتلی حکمدار ایدئیاسی شکلینده افاده‌ ائدیرلر. گویا نظامی‌نین مقصدی عدالتلی حکمدار صورتی یاراتماق­ایمیش کی، شاعر سونراکی اثرلرینده بونا چالیشمیش، لاکن آرزولادیغی ایدئال حکمدار صورتینی اسکندرین سیماسیندا، سون اثرینده یارادا بیلمیشدیر. نظامی یارادیجیلیغیندا خالق و حکمدار مساله­سی‌نین حلّینه، انعکاسینا بو جور یاناشماق بیرطرفلی و یانلیشدیر. نظامی‌نین مقصدی ایدئال شاه اوبرازی یاراتماق اولسایدی، ایلک اثریندن باشلایاراق سون اثرینه‌جن ایسته‌نیلن قدر عدالتلی شاه صورتلری یارادا بیلر، اونلاردا هئچ بیر نقصان دا گؤرمزدی.

نظامی دوهاسی‌نین بؤیوکلویو اوندادیر کی، متفکّر شاعر خالقلا حکمدار، فردله جمعيّت آراسینداکی مناسبتلری و بو مناسبتلرین کؤلگه‌لی جهتلرینی قورخمادان، جسارتله آچیب گؤسته­ره بیلمیش، اونلارین سهولرینی، جنایتلرینی اوزلرینه دئمکدن چکینمه‌میش، عبرتلندیرمک، قورخوتماق، اؤیرتمک، خبردارلیق ائتمک یولو ایله اونلاری عدالته، انسانلیغا، صلحه استقامتلندیرمیشدیر. اثرلرینده شاهلارین عدالتینی تصویر ائتمک نظامی اوچون آز اهميّتلیدیر، دورون حکمدارلارینی ایسه خجالتلندیرمک، اوتاندیرماق، هوسلندیرمک، عاغیللاندیرماق یولو ایله عدالته یؤنلتمک، اونلارین عدالتلی اولماسینا نائل اولماق شاعرین زنگین ادبی ارثی‌نین اساس غایه‌لریندن بیرینی تشکیل ائدیر.

“سرلر خزینه‌سی” اثرینده‌کی بیر چوخ مقالت و حِکایه‌‌لرینی ده شاعر اونو چوخ ناراحت ائدن، دوشوندورن مساله­یه حصر ائتمیشدیر. “انسانین مرتبه‌سی حقینده” بیرینجی مقالتی، “عدالت و انصافی گؤز‌له‌مک حقینده” ایکینجی مقالتی، “پادشاهین رعیّته قایغی گؤسترمه‌سی حقینده” اوچونجو مقالتی، حِکایه‌‌لردن “اؤزوندن نا امید اولوب باغیشلانان پادشاهین حِکایه‌‌سی”،  “نوشیروان و بایقوشلارین صحبتی”، “سلطان سنجر و قاری”، “ظالم پادشاهلا زاهدین داستانی”، “بیر شاهزاده‌نین حِکایه‌‌سی” و باشقالارینی خاطرلاماق

کفایتدیر. همین حِکایه‌‌ و مقالتلرده هامینی دوشوندورن آکتوال بیر مسئله‌‌ – حکمدارین خالقلا رفتاری مسئله‌‌سی قویولوب حلّ ائدیلیر. داهی شاعر دورونون ظالم حکمدارلارینی گاه آخرتله قورخودور، گاه ظلمون بو دنیادا اونلارا ضرر، زیان یئتیره‌جه‌یینی خاطرلادیر، اونلاری خالقین غضبی ایله هده‌له‌ییر:

عالمی کیم فتح ائله‌یر ظلم ایله،

مُلکو عدالتله آلارلار اله.

مملکت عدلیله اولار پایدار،

ایشلرین عقل ایله اولار برقرار.

دورون حکمدارلاری‌نین جیلیزلیغینی، بیر هئچ اولدوغونو نظامی مختلف بویالارلا منظومه­‌نین بیر چوخ یئرلرینده نظره چارپدیریر. دهشتلیسی اودور کی، قیز کیمی اؤزونه سیغال وئریب اَیلنجه‌لرله گون کئچیرن بو آداملار خالقی اولمازین مصیبتلره دُچار ائدیر، ناحق قانلار تؤکور، کندلری، شهرلری خرابه­ لیغا چئویریر، اؤلکه‌نین آبادلیغی، خلقین رفاهی قیدینه قالمیرلار. بونلاری گؤردوکجه، دوشوندوکجه شاعرین غضبی طغیان ائدیر، سؤز قیلینجینی چکیب بو قورخونج دشمنه قارشی هجوما کئچیر:

ظلم ائله‌مک یاخشی دئییل هئچ زمان،

تؤکمه ناحق قان، گئدر آبرین – حیان.

همّتی خالقین پیس اولار، قورخ آمان،

مظلوم آهیندان چکین، ای حکمران.

همت او یئردن کی، سالار بیر نظر،

باخما حقارتله، اثر گؤسته­رر.

بیر نئچه همتلی کیشی، سال یادا،

نئیله‌دی همتله بؤیوک محمودا…

ائیله ظلم خنجرینی سن کنار،

اوخلارینا اولمایاسان تا دُچار.

شاهلیق اوچون شرطدیر عدالت فقط،

عالمه ظلم اولدو، یئتر، بیر صنعت.

داهی نظامی‌نین ظالم حکمدارلارا قارشی بو غضبلی هایقیرتیسی، هده‌له ­ییجی نعره‌سی اونون خالقین اوغلو اولدوغونو، خالقین دردینی اؤز دردی کیمی یاشادیغینی بوتون آیدینلیغی ایله ثبوت ائتمکده‌دیر. بو، خالق غضبی و ناراضیلیغی‌نین ان پارلاق پوئتیک انعکاسی­ایدی. دورون الی قیلینجلی آغالاری حقینده بو شکلده جسارتله دانیشماق هم ده زمانین، اجتماعی – سیاسی حیاتدا باش وئرَن بؤیوک ایره‌لیله­ ییشین، خالق شعورونون اویانماسی‌نین نتیجه‌سی ایدی.

“نوشیروان و بایقوشلارین صحبتی” حِکایه‌‌سی رومانتیک پلاندا ایشلنسه ده، رئال حیاتین عیبه‌جرلیکلرینی چوخ دوغرو عکس ائتدیریر. اثرین قهرمانی اولان نوشیروان اسلامدان خیلی اوّل یاشامیش ساسانی حکمداریدیر. لاکن بورادا تصویر ائدیلن حیات نظامی دورونون حیاتیدیر. نوشیروانین اوو زمانی قارشیلاشدیغی منظره ۱۲جی عصرین منظره‌سی، نظامی‌نین گؤردویو، یاندیغی فاجعه‌‌‌نین تصویریدیر. شاعر عدالتسیزلیگین، قتل و غارتین حدّینی آشدیغینی گؤسترمک اوچون ماراقلی بیر اصول ایشلتمیشدیر؛ همیشه خارابالیق­سئون بایقوشلار شاهی یاخشی تانییرلار. اونلار امیندیرلر کی، اگر شاهلاری بودورسا، آز بیر واختا مین – مین کند خرابه­ یه چئوریله‌جکدیر. قوش دیلی بیلن وزیرین کؤمَگی ایله بایقوشلارین صحبتینی دینله‌ین نوشیروان خجالت چکیر، عمللرینی یادینا سالیب پئشمان اولور.

بوردا نظامی نوشیروانین داخلی مونولوقونو وئریر. بو دوشونجه­ مونولوق حِکایه‌‌نین ان گوجلو حصّه‌‌‌سیدیر. شاهین بوتون بد عمللری اؤز دیلی ایله ساده ­له ­نیر، خجل، پئشمان اولدوغو اونون اؤز دیلیندن سؤیله‌نیر:

بارماغینی دیشله‌دی شاه: ظلمه باخ.

قوشلارا چاتمیش ستمیمدن سوراق.

گؤر نئجه ظلم ائیله‌دیم انسانلارا،

بایقوش اوتورتدوم ائوه، ایوانلارا.

اؤزگه مالین ظلم ایله آلدیم، یئتر،

قالدیم اؤلومدن نه قدر بی‌خبر.

اولدو بو گون ظلم تماشا منه،

وای اولا محشر گونو رسوا منه.

بلی، قیامتده تمام بونلاری،

هئی سوراجاقلار تؤکولن قانلاری.

آه! نه قدر یئتدی ملامت منه،

بسدیر عمرلوک بو خجالت منه.

سؤیله، بو واردان کی بیلینمیر سایی،

سام نه گؤتوردو، یا سلیمان نَه­یی؟

شاهین دیلی ایله دئییلن بو سؤزلر نظامی عصری‌نین عدالتسیز شاهلاری اوچون جدّی اتهام ایدی. بو اتهام جانیلرین یاشاماغا حقی اولمادیغینی، اونلاری محو ائتمک، ائتدیکلری گناهلارین، غارت ائله‌دیکلری ماللارین، تؤکدوکلری قانلارین حِسابینی بیر – بیر سوروشوب جزالارینی وئرمک لازم اولدوغونو گؤسته­ ریر. بو حصّه‌‌‌ده گوجلو بیر انکار دا وار. لاکن نظامی رومانتیک صنعتکار کیمی قهرمانی ديَیشدیریر؛ نوشیروان عدالتلی ایشلر گؤرمه‌یه باشلاییر، تاریخده عادل نوشیروان آدی ایله تانینیر. بو، شاعرین آرزوسو ایدی. او ایسته‌ییردی کی، دورونون ظالم حاکملری نوشیروان کیمی حرکت ائتسینلر. آنجاق بونلار سؤز ایدی. نظامی ده حسّ ائدیردی کی، سؤزلره اهميّت وئره ­ن آزدیر. بونونلا بئله، شاعر صنعتین تأثیر گوجونه اینانیر، سؤز، صنعت واسطه‌‌‌سیله عمل، ایش طلب ائدیردی. “بهانه گتیرمه، بونلار سؤزدور، سندن ایسه ایش طلب اولونور. اگر ایشلر سؤزله دوزَلسئیدی، نظامی‌نین ایشلری گؤیلره اوجالاردی”. بو اعترافدا، بو اینامدا مدرک، مبارز،

ناراحت بیر قلبین آغریلاری گیزلنمیشدیر. شاهین دارغاسی سرخوش حالدا گله‌رک کیمسه‌سیز قانین تحقیر ائدیر، فلان گئجه‌یاریسی فلانی فلان کوچه‌ده کیم اؤلدوروب دئیه سورغو – سؤالا توتور، جانینی اونون ائوینده آختاریر. قاری بو جنایتین نئجه، نه اوچون باش وئردیگینی دقیق باشا دوشور. اگر شاهین دارغاسی سرخوش اولارسا، جانیلر قان تؤکه‌جکلر. جماعت تحقیر اولوناجاق، شاهین عدالتی یوخ اولاجاقدیر.

دخلینی ملکون تالاییر اوغرولار،

دول قاریلاردان چکیلیر سورغولار.

شاهین اوزونه، حرکتلرینه دقتله باخان قاری اونو یاخشیجا اؤیره‌نیر، حکمدارین بو ظلمده اشتراک ائتدیگینی، اؤزباشینالیق و جنایتلره شرائط یاراتدیغینی باشا دوشور. بو یئردن حِکایه‌‌نین ایکینجی حصّه‌‌‌سی باشلاییر. اگر بیرنجی حصّه‌‌‌ده قاری شکایتچیدیرسه، ایکینجی حصّه‌‌‌ده بیر اتهامچی – خلق اتهامچیسیدیر. قاری اونو شاهلیغا لایق اولمایان قول، غارتچی، اوتانماز، هنرسیز، اوغرو آدلاندیریر. قاری‌نین بو سؤزلری ایلدیریم تک چاخیر، آلوو کیمی ساچیلیر.

حِکایه‌‌نین آخریندا نظامی لیریک رجعته کئچیر، اثرده تصویر ائدیلن حادثه‌‌‌لری اؤز دورو ایله علاقه‌‌‌لندیره‌رک یازیر:

ایندی عدالتدن، آمان، یوخ سوراق،

قاچمیش او، سیمرغه آپارمیش پناه.

ماوی بو چارداقدا آبیر یوخ داها،

اصلا بو تورپاقدا گؤرونمور حیا.

قالخ، نظامی، یاش آخیت سن یئنه،

قان یاشی سپ قانلار اولان قلبینه.

بؤیوک صنعتکارین خالقین حالینا نه قدر اورکدن یاندیغینی، ائلین فاجعه‌‌‌سینه نئجه آجی گؤزیاشلاری تؤکدویونو، ساده‌ آداملارین دردیندن آیری بیر درد – غمی اولمادیغینی گؤسته­رن و شرحه – ایضاحا احتیاجی اولمایان بو آلوولو، هم ده فریاد دولو مصراعلاری یاخین و اورتا شرق انتباهیندا هومانیزم ایدئیالاری‌نین ان یوکسک، مثلسیز بیر افاده‌سی کیمی قیمتلندیرسک، سهو ائتمه­ ریک.

درین افشا ائدیجی مضمونو اعتباریله “ظالم پادشاهلا زاهدین داستانی” و “سلطان سنجر و قاری” حِکایه‌‌لری بیر – بیرینه چوخ یاخیندیر. اگر “سلطان سنجر و قاری”دا شاه مأمورلاری‌نین جنایتلری و شاهین بو جنایتلره لاقیدلیگی عکس اولونموشسا، “ظالم پادشاهلا زاهدین داستانی”ندا فئودال گئرچکلیگی‌نین باشقا بیر کؤلگه‌لی جهتی آچیلیب گؤسته­ریلمیشدیر. سلطان سنجر شکایتلری ائشیتمیر، اهميّت وئرمیر، جنایتکارلاری جزالاندیرمیر، اونلارا شرائط یارادیرسا، بو حِکایه‌‌ده تصویر ائدیلن ظالم پادشاه داها غدّاردیر. او، هر طرفی جاسوسلارلا دولدورموشدور، حق دئین دیللری کسدیریر، شاهین ظلموندن شکایت ائله‌ینلری محو ائتدیریر. اونون اؤلکه‌سینده شاهین علیهینه دانیشماق ان قورخولو جنایت ساییلیر. بو ایسه نظامی دورونون منظره‌سیدیر.

اونا گؤره ده ی. ا. برتلس بو حِکایه‌‌نی “سرلر خزینه‌سی”نین آچاری و پوئمانین ان یاخشی حِکایه‌‌سی آدلاندیریر. دوغرودان دا، نظامی “سیرلر خزینه‌سی” ایله زمانه‌سی‌نین عیبه‌جرلیکلرینه گوزگو توتموش، هر شئیی اولدوغو کیمی گؤسته­رن بیر پوئزییا آیناسی یاراتمیشدیر.

“ظالم پادشاهلا زاهدین داستانی”ندا، آدیندان گؤروندویو کیمی، ایکی اساس صورت واردیر: ظالم پادشاه و دوغروچو قوجا. ظالم پادشاه اوردوسونا، خزینه‌سینه، جاسوسلارینا گووه‌نیر، دوغروچو قوجا ایسه دوزلویه. ظالم پادشاه هامینی قانلا قورخودوب سوسدورماق، اؤزونه تابع ائتمک، قول وضعيّتینه سالماق ایسته‌ییر. دوغروچو قوجا ایسه دوزلویوندن دؤنمور، ظالمین عنادینی سیندیریر، اونو اؤزونه تسلیم ائدیر. دوزلویون قارشیسیندا جلّادین قیلینجی الیندن دوشور، غضبدن بوزارمیش اوزو گولومسونمه‌یه مجبور اولور. دوغرودور، بو بیر رومانتیکادیر، لاکن اوندا گوجلو، انکار ائدیلمز بیر حیات حقیقتی وار. دوزلوک عیبه‌جرلیگین، ظالملیغین، غدّارلیغین اوزونه گوزگو توتوب اونو اؤزونه باخماغا، اوتانماغا، اؤز – اؤزونو انکارا مجبور ائدیر. ظالم ظالم­لیغینی دانیر، حقینده ظالم دئین قوجانی قتله یئتیرمه‌یه حاضرلاشدیغی حالدا فکرینی ديَیشیر، اونو افشا و انکار ائدن، هئچلیگینی قورخمادان اوزونه دئین گوجسوز، ضعیف، اونسوز دا اؤلدوروله‌جه‌یینی دوشونوب شاهین یانینا کفن گئیینیب گلن، جسارتلی، افشا ائدیجی سؤزلریندن دؤنمه‌ین دوغروچو قوجایا جزا وئره بیلمیر، عکسینه، اونو مکافاتلاندیریر. دوزلوک ایریلییه، عدالت ظالملیغا، انتباه اورتا عصرلره غالب گلیر. ایریلر چوخ اولدوغو کیمی دوزلر ده چوخدور. ظالم پادشاهین جاسوسو وارسا، دوغروچو قوجانین دا سئونلری، چتینه دوشنده کؤمَگینه گلن­لری، گؤزله‌نیلن تهلکه‌‌‌نی خبر وئرنلری وار. شرّین جاسوسلوق ائدن نؤکرلری وارسا، خِیرین ده مژده‌ گتیرَن­لری وار. نظامی بو ایکی جبهه‌نی، قوّه‌لرین تناسبونو دوغرو گؤرور و عکس ائتدیریر.

نظامی پوئزییاسیندا اجتماعی صنفلرین، حاکم طبقه‌‌‌لرله خالقین بو شکلده قارشی – قارشییا قویولماسی، خالقین بؤیوک گوجونه اینام، حکمدار و خالق مساله­سی­نین تمامیله دِموکراتیک باخیمدان دوزگون حلّی یاخین و اورتا شرق انتباهی‌نین ان بؤیوک نائلیّتلریندن بیری ایدی.

نظامی بونونلا دا کفایتلنمیر، یئنیلیگین کهنه‌لیکله مبارزه‌سی، کهنه‌لییه قارشی آمانسیز دؤیوشکن موقع توتماسی فکرینی ایره‌لی سورور. او، عصرلرین دومانی آرخاسیندان گله‌جه‌یه باخاراق، یئنی ایدئیالارین غلبه‌سی اوچون یوللار گؤسته­ریر. بو مسئله‌‌ده اونا اخی­لیگین مبارز هومانیست باخیشلاری استقامت وئریر. خالق ایچه­ریسینده بؤیویوب یاشاییب مُدرکله­شن، شهر صنعتکارلاری ایله دائم تماسدا اولان، قلبی خالقین آزادلیغی و خوشبختلیگی اوچون دؤیونن، قلمی ایله “کیچیک” آداملارین حقوقونو مدافعه‌یه قالخان قدرتلی صنعتکاری ۱۲جی عصرین ان خلقی فکر جریانلاریندان اولان، آیریجا بیرلیک فورماسینا چئوریلن اخی­لیکدن کناردا تصوّر ائتمک اولارمی؟ اونا گؤره ده شاعرین اثرینده­کی بیر چوخ فکرلر اخیلری شهر صنعتکارلاری‌نین بو مبارز بیرلیگینی یادا سالیر. نظامی یئنیلیگین کهنه‌لیکله مبارزه‌سیندن دانیشاندا اخیلر کیمی دوشونه‌رک کهنه‌ عقیده‌‌‌لری، کهنه‌ بوداقلاری جسارتله دوغراییب تؤکمه ­یی مصلحت بیلیر. فعاللیغا، حرکته اوستونلوک وئریر.

نظامی دنیانین زنگینلیگی، دائمی انکشافی، گئت-گئده داها دا گؤزللشمه‌سی حقینده سون درجه‌‌‌ حیرانلیقلا دانیشیر. شاعره گؤره، حیات دائم ایره‌لییه دوغرو انکشافدان عبارتدیر؛ فکرلرده، باخیشلاردا دائم بیر حرکت و ایره‌لیلییش واردیر:

گونده بو باغدان یئنی بیر بار گلر،

هر شیرین­یندن ده شیرین میوه‌‌لر.

چوخلو حمایلدیر اورکلر تمام،

هر بیری خوشدور او بیریندن مدام.

هم بو یولون یولچولاری باخ کی سن،

زیرک اولور دسته اؤتن دسته‌دن.

بو ایره‌لیله­ییش و انکشاف زمانی کهنه‌لیکله یئنیلیک قارشی – قارشییا گلیر. کهنه‌لیک اؤز یئرینی آسانلیقلا گذشته‌‌ گئتمیر، یئنیلیکسه اونونلا ووروشماق، اونا غالب گلمکله اؤزونو تصدیق ائده بیلر. داهی شاعر اخیلر کیمی مبارز، دؤیوشن بیر موقعده دوراراق کهنه‌لیگی رد ائدیر.

نظامی‌نین یئنیلیکله کهنه‌لیگین قارشیلیقلی مناسبتی حقینده­ کی فکرلرینی “بیر شاهزاده‌نین حِکایه‌‌سی” یئکونلاشدیریر. حِکایه‌‌ده گؤسته­ ریلیر کی، مروده یاشایان گنج بیر شاهزاده اؤلکه‌نی یئنی قایدا ایله اداره‌ ائتمک ایسترکن اطرافینداکی محافظه‌کار، دولتلی آداملارین جدّی مقاومتینه راست گلیر، اؤلکه اونا عاصی اولور. کهنه‌لر تزه‌یه قارشی عصیان ائدیب اونو اؤلومله هده‌له‌ییرلر. اومیدینی ایتیرن، بدبینلشن گنج شاهزاده فکرلی – فکرلی یوخویا گئدیر. یوخوسوندا بیر قوجا اونا بو وضعيّتدن قورتولماغین یولونو اؤیره‌ده‌رک دئییر:

ای تزه آی، کهنه‌ اولان برجو سؤک،

ای تزه گول، کهنه بوداقلاری تؤک.

اؤلکه سنینله اولا تا برقرار،

شادلیق ائله، سن ده یاشا بختیار.

دئمه‌لی، یئنیلیگین غلبه‌سینی تأمین ائتمک اوچون اونون قارشیسینی آلان مانعه‌لر آرادان گؤتورولمه‌لی، محو ائدیلمه‌لیدیر. نظامی‌نین یئنیلیک طرفداری اولان شاهزاده قهرمانی دا محض بئله ائدیر. یوخودان اویانان کیمی ایکی – اوچ دشمنی آرادان گؤتورور، کهنه‌ قایدا – قانونو پوزاراق یئنی قایدا – قانون یارادیر، اؤلکه یئنیله­ شیر، آبادلاشیر. بو، نظامی دورو اوچون سون درجه‌‌‌ جسارتلی بیر ایدئیا ایدی. قهرمانین قطعی حرکتی ایله راضی اولان شاعر حِکایه‌‌یه علاوه‌‌ ائتدیگی لیریک رجعتده بو ایدئیانی داها دا درین‌لشدیریر، قطعیّت و ایناملا بئله یازیر:

اؤلمه‌لیدیر ملکه پوزوقلوق سالان،

قوومالیدیر اولسا قوشون بدگمان،

قول – بوداق آتماز تزه شاخ، بیل کی، سن.

کهنه‌ بوداقلاری اگر کسمه‌سن.

کسمه‌سن آرخین اؤنونو آشکار،

گؤیلره قالدیرماز الی گؤی چینار.

سن بولاغین گؤزلرینی آچماسان،

گؤزدن آخیتماز سو بو یئر هئچ زمان.

شاعرین قناعتی بودور کی، کهنه‌لیک اؤزباشینا تسلیم اولماز، اونو گوج،له، سلاح یولو ایله تسلیم ائتمک لازمدیر.

“اووچو، ایت و تولکو” حِکایه‌‌سینده بیز ایناملی بیر شخصین طنطنه‌سی ایله قارشیلاشیریق. اووچونون صداقتلی، قوچاق ایتی بیردن یوخا چیخیر. اووچو چوخ کدرله‌نیر، لاکن جانینی دیشینه توتوب گؤزله‌ییر، اینامینی ایتیرمیر، گوجوندن آرتیق بیر صبرله دؤزور. بیر تولکو گلیب اووچویا استهزا ائدیر، ایتینه قارشی وفاسیز اولدوغونا، اوندان اؤترو غم چکمه‌دیگینه گؤره اونا طعنه ائدیر. اووچو تولکویه ایناملا بئله جواب وئریر:

– حامله‌دیر زیل گئجه،

بیر گون اولار غم کئچه‌جک گؤر نئجه،

من بو دار اوولاقدا اونونچون شادام،

شادلیق ایله غم قالا بیلمز مدام…

قاچدیسا بیر دم ایتیم، ای حیله‌‌‌گر،

سن کیمی بیر اوولا گئری تئز دؤنر.

اووچو بو سؤزلری دئییب قورتارمامیش توز – دومانی قالخیر، ایت دومان ایچیندن چیخیب تولکونو توتور. ان اومیدسیز حالدا بئله اینام انسانی مکافاتلاندیریر. داهی شاعر بو درین فلسفی مضمونلو حِکایه‌‌نی اینام حقینده هیمنله بیتیریر:

کیمده اینام اولسا ارادتله یار،

دائم اولار سوندا سعادتله یار.

گئتسه ایناملا آیاق اولمازمی باش؟!

بؤیله فکرله زره دؤنمزمی داش؟!

اولسا ایناملا قدمین استوار،

دائما اوددان سو، سودان اود چیخار.

باشقا اولورلار اینام اهلی تمام،

بیزلر آیاق، اولدو باش اونلار مدام.

امه‌یه و امک آدامینا درین محبت نظامی یارادیجیلیغینی سجّیه‌‌لندیرن اساس کیفيّتلردندیر. شاعر باشقا اثرلرینده اولدوغو کیمی “سیرلر خزینه‌سی”نده ده بو موضوعا خصوصی دقت یئتیریر، امه­ یی انسانین زینتی، یاراشیغی، اونو هر جور بلالاردان قورویان بیر واسطه‌‌‌ ساییر. نظامی بئله حِساب ائدیر کی، هر بیر آدام ایشله‌مه‌لی، زحمتی ایله دولانمالیدیر. ایستر مقالتلرده، ایسترسه ده آیری – آیری حِکایه‌‌لرده اونون انسانی ایشله‌مه‌یه چاغیران حرارتلی چاغیریشلارینی ائشیدیریک:

ای اخی، نفس ایتدیر، اونو چک دارا،

روزی اوچون آچما ال آلچاقلارا.

دادینا پاخیل رزقینی، یئ تورپاغی،

تورپاق اولوب، اولما رذیل تاپداغی.

قوی الینه، قلبینه باتسین تیکان،

ایشله، چالیش دورما بیکار بیرجه آن.

“سلیمان و اکینچی”، “کرپیج‌کسن قوجانین داستانی” حِکایه‌‌لرینده نظامی اؤز فداکار زحمتی ایله روزی قازانان، زحمت چکمه­یی اؤزونه بورج بیلن ساده‌ آداملارین حئیران‌ائدیجی صورتینی یارادیر. نظامی امک آداملاریندان همیشه درین محبت، یوکسک حرمت حسّ ایله دانیشیر، اونلاری هر جهتدن باشقا آداملارا، خصوصاً امه‌یه خور باخان طفیلی حاکم طبقه‌‌‌یه قارشی قویور. قورو بیر چؤلده دیرناغینی بئل، آلین ترینی سو ائدیب محصول بئجه­رن اکینچینی گؤرَن سلیمان پیغمبر اونون زحمتینی معناسیز ساییر، قوجانی تخمو زای ائتمه‌مه‌یه چاغیریر. لاکن اکینچی اؤز عاغیللی جوابی، سونسوز اینامی، انسانین حیاتدا وظیفه‌‌‌سی حقینده ساغلام تصوّرو ایله مدرک پیغمبر سلیمانی اوتاندیریر. اوتدان – علفدن اؤزونه پالتار توخویوب، کرپیج کسمکله الده ائله‌دیگی قازانجلا دولانان قوجا بیر کیشی قیزغین ایشله‌دیگی وقت یانینا طفیلی بیر گنج گلیر. نظامی‌نین تصویریندن گؤرونور کی، بو گنج وارلی طبقه­یه منسوبدور. او، قوجایا مصلحت گؤرور کی، یاشی اؤتموشدور، داها ایشله‌مه‌سین، هئچ کس اوندان بیر پارچا چؤرک اسیرگه‌مز. قوجا عاغیللی، مردانه جوابی ایله همین آوارا گنجی اوتاندیریر، اونو اؤز نادانلیغی، طفیلیلیگی اوچون گؤز یاشی تؤکمه‌یه مجبور ائدیر. قوجانین سؤزلرینده ساغلام، آییق بیر حیات فلسفه‌سی گولومسه‌ییر، هر کسی اؤز حیاتینا نظر سالماغا، کیم اولدوغونو آنلاماغا یؤنلدیر. نظامی اثرلرینده امک و امک آداملارینا بئله ساغلام مناسبت شاعرین یارادیجیلیغینداکی دِموکراتیزمین، هومانیزمین ان پارلاق افاده‌سیدیر.

عیسی پیغمبرله علاقه­دار وئردیگی بیر حِکایه‌‌ده نظامی مدرک بیر انسانین صورتینی یارادیر. بازارین باشیندا بیر دسته آدام قارغا – قوزغون کیمی بیر ایت جمده‌یینی دوره‌یه آلیب، اونون عفونت، خسته‌لیک منبعی اولماغیندان دانیشیر، دوداق بوزورلر. نوبه‌‌ عیسی پیغمبره چاتاندا، او سؤیله‌ییر کی، هئچ اینجی ده بو ایتین دیشلری قدر آغ اولا بیلمز. بو سؤزلر هر کسی حیران ائدیر، هامی باشینی آشاغی دیکیب گئدیر، چونکی دوشوندوکلرینه، دانیشدیقلارینا گؤره خجالت چکیرلر.

نظامی اؤزو کاراکتئری اعتباریله همیشه، هر یئرده هنر و گؤزللیک آختارمیش، توووز قوشونون الوان رنگینه باخمیش، هئچ کسده عیب آختارمامیشدیر. داهی شاعرین مثلسیز اثری، حِکایه‌‌ده اولدوغو کیمی، اورتا عصرلر جمعيّتی‌نین عیبه‌جرلیکلرینی گؤسترمکله برابر، اونون ایشیقلی و تقدیرلایق جهتلرینی ده گؤرموش و عکس ائتدیرمیشدیر. نظامی یارادیجیلیغی‌نین بؤیوک ادراکی اهميّتی ده محض بوندا، حیاتی ضديّتلی شکلده گؤسترمه‌سینده‌دیر. شاعر “سیرلر خزینه‌سی”نده دورون گئنیش بدیعی منظره‌سینی یاراتمیش، ان مختلف مسئله‌‌لردن دانیشمیش، مختلف طبقه‌‌‌لرین حیاتیندان صحبت آچمیشدیر. افسانه‌وی، تاریخی شخصیّتلردن توتموش معاصر دورون عادی آداملارینا قدر هامی بورادا عکس اولونموشدور.

پیغمبرلر، شاهلار، خلیفه‌لر، روحانیلر، کندلیلر، کرپیج‌کسنلر، السیز – ایاقسیز قاریلار، آوارا، طفیلی شهر گنجلری، یئنی­یئتمه اوشاقلار، دارغالار، اوغرولار، زوّارلار، سارای اعیانلاری، یهودی، آتش‌پرست، مسلمان، خریستیانلار، سارای خدمتچیلری، صوفیلر، وارلی شهرلیلر – نظامی پوئماسینداکی آداملارین عمومی و قیسا سییاهیسی بئله‌دیر. آنجاق داهی شاعر ایلک پوئماسیندا بونونلا دا کفایتلنمیر. آدمدن باشلامیش معاصرلرینه قدر انسانلیغی بوتون کئچمیشی، بو گونو و صاباحی ایله عکس ائتدیرمه‌یه چالیشان شاعر انسانی یاشادیغی طبیعتدن، جانلی و جانسیز عالمدن تجرید اولونموش شکلده دئییل، اونونلا بیرلیکده تصویر ائدیر. شاعر نه‌دن دانیشیرسا دانیشسین، اونو معاصر حیات، معاصر انسانلار دوشوندورور، حقسیزلیق، عدالتسیزلیک، ظلم و اؤزباشینالیق حکم سورن بو دورونسه آداملاری اساساً محدود گؤروشلو،  تاماه، شهرت و شهوت اسیری اولان انسانلاردیر. نظامینی داها چوخ کدرلندیرن ده اودور کی، محض بئله‌لری باشقالارینا آغالیق ائله‌ییر، اؤزلرینی یوکسک توتورلار:

عالمه باخ، باشچیلاری کیمدیلر،

آدلیلارین آدلیلاری کیمدیلر.

“سیرلر خزینه‌سی” زنگین و مرکّب مضمونلو، یوکسک صنعتکارلیقلا یازیلمیش بیر اثردیر. آذربایجان انتباهی‌نین قیمتلی بیر آبده‌سی کیمی بو اثرین اهميّتی اوندادیر کی، انسانلیغین نورلو صاباحینا، ساده‌ آداملارا محبتله دولودور.

نظامی‌نین “سیرلر خزینه‌سی” اثری‌نین بیر نئچه ترجمه‌سی موجوددور. همین ترجمه‌لرین هر بیرینده اوغورلو جهتلرله یاناشی نقصانلار دا وار. بیز بو نشر اوچون خلیل رضا اولوتورکون ترجمه‌سینی داها مقصده‌اویغون سایدیق. پوئما خلیل رضانین یازدیغی شرحلرله بیرلیکده اوخوجولارا تقدیم اولونور.

                                                                             خلیل یوسفلی

[۱] “سیرلر خزینه‌سی”ندن گؤتیریلن شعر پارچالاری‌نین ترجمه‌سی بیزیمدیر. اوریژینالین وزنینی ساخلایان بو ترجمه‌ اثرده‌کی فکر گرگینلیگینی داها آیدین نظره چارپدیریر.

ارسال دیدگاه