گنجه لی نظامی / خلیل یوسفلی

(لیلی و مجنون اثری نین اؤن سؤزو)

انسان دوهاسی‌نین ال‌چاتمازلیق نمونه‌سی بؤیوک شاعر و متفکّری نظامی گنجوی دنیا ادبيّاتی‌نین نادر ادبی سیمالاریندان بیریدیر. اونون ادبیاتیندا هر بیر موضوع و حادثه‌‌‌ متفکّر شاعر قلبیندن کئچه‌رک، درین اجتماعی و فلسفی مضمون آلمیشدیر. “سیرلر خزینه‌سی”، “خسرو و شیرین” پوئمالاریندان سونرا “لیلی و مجنون” موضوعسوندا اثر یازان شاعر بو موضوعدان استفاده‌ ائده‌رک، انسان و زامان، طبیعت و جمعيّت حادثه‌‌‌لری اطرافیندا رنگارنگ دوشونجه‌لرینی عکس ائتدیرمیشدیر. بئله بیر موضوعدا اثر یازماغی اوندان شیروان شاهی آخسیتان خواهش ائتمیشسه ده، نظامی هئچ ده آنجاق دورون شاهلارینی تأمین ائده‌جک اثر یاراتمامیش، داها چوخ اؤز ناراحات دوشونجه‌لرینی قلمه آلمیشدیر. . .

نظامی گنجوی ۱۱۸۸-جی ایلده دؤرد آی مدتینه یازیب باشا چاتدیردیغی “لیلی و مجنون” پوئماسینی ایشله‌یرکن بو موضوع اطرافیندا جدّی آختاریشلار آپارمیش، منبع‌لرله تانیش اولموشدور. آخسیتان اوندان بو “گلینی” فارس و عرب بزه­یی ایله بزه‌مه­یی طلب ائدرکن ده محض لیلی و مجنون موضوعسو ایله علاقه دار فارسلار، عربلر آراسیندا گئنیش یاییلان افسانه و روایتلری نظرده توتموشدور. افسانه‌لر، روایتلر ایسه هر هانسی بیر حادثه‌‌‌، فاکت اساسیندا یارادیلمیش بدیعی سؤزدور.

نظامی آخسیتانی دوزگون باشا دوشه‌رک، منبع‌لری دقتله اؤیره‌نیر.

اؤیرندیکلرینی صداقتله عمومی پوئتیک آخینا یؤنلدیر، یئنی قالیبه، یئنی فورمایا سالیر. شاعر “او فارسدان دوغولان افسانه یارادان عربین حالیندان بئله خبر وئریر” و باشقا بو کیمی قیدلرله آخسیتانین “عرب و فارس بزه­یی” طلبینه رعایت ائتدیگینی نظره چاتدیریر. بورادا عربلره و فارسلارا مخصوص باخیشلار، گؤروشلر، پوئتیک ذوق، شاعرانه دئییملر ده نظره آلینا بیلردی.

نظامی‌نین “فارس و عرب بزه­یی” آنلاییشینی محض گؤستریلن معنادا آنلادیغینی اونون پوئماسی و عرب منبع‌لری‌نین بو افسانه ایله علاقه دار قیدلری‌نین مقایسه‌‌سی ده تصدیق ائدیر.

ابن قتیبه، ابولفرج اصفهانی، الوالی­بَی کیمی مولفلرین اثرلری ایله نظامی پوئماسینی مقایسه‌‌ ائدن عالملر بو قناعتده‌دیرلر کی، نظامی بو اؤلمز اثرینی یازارکن همین مولفلرین اثرلریندن فایدالانمیشدیر. شاعر ایران و آذربایجاندا دا گئنیش یاییلان افسانه‌لردن بهره‌لنمه‌میش دئییلدیر.

۱۱ عصر آذربایجان شاعری قطران تبریزی‌نین تئز-تئز صادق، ناکام سئوگیلیلر کیمی لیلی و مجنونو خاطیرلاماسی گؤستریر کی، لیلی و مجنون حاقینداکی افسانه ادبی دائره‌لرده نظامی اثری یازیلاندان چوخ-چوخ اوّل معلوم و مشهور ایمیش. قطرانین اؤزونون ده مجنون حاقیندا عرب منبع‌لریندن معلومات آلماسی مومکوندور. اونون بو مسئله‌‌ده سربست حرکت ائتمه‌سی، اوخوجویا معلوم، مشهور حادثه‌‌‌ کیمی لیلی و مجنونو خاطیرلاماسی ایسه افسانه‌نین عرب منبع‌لریندن علاوه‌‌ ادبی اجتماعیّت آراسیندا دا گئنیش یاییلدیغینی تصدیق ائدیر. ۱۱ عصر ایران شاعر و ناصری ناصر خسرو دا بو افسانه‌نین ماراقلی اولدوغونو قید ائدیر، لاکن اونو داها چوخ بدوی عربلرین محیطی ایله علاقه‌‌‌لندیریر، طائفده لیلی‌نین یاشادیغی قصرین خرابه‌لرینی گؤستردیکلرینی، ماراقلی حِکایه‌‌لر دانیشدیقلارینی یازیر.

نظامی‌نین پوئماسیندا موضوعنون بللی، مشهور اولماسی دقیق گؤستریلیر.

اونو آخسیتان دا، نظامی‌نین اوغلو محمّد ده یاخشی بیلیر، آنلاییرلار.

آخسیتان مجنونون بؤیوک عشقینی، بو موضوعنون بوتون سؤزلرین شاهی اولدوغونو یازیر. شاعرین اوغلو ۱۴ یاشلی محمّدین قیدی داها ماراقلیدیر. اونون فکرینجه، “بو گؤزل موضوعدا بؤیوک صنعت وار”. نظامی اؤزو ایسه اونو “عالمه بللی بیر آیه” ساییر، باشقا سؤزله، افسانه‌نین یازیلی و شفاهی شکلده چوخ گئنیش یاییلدیغینی اعتراف ائدیر. نظامی گاه اوغلو محمّدین دیلیله، گاه اؤز سؤزلری ایله بو مشهور افسانه‌نین بدیعی اثر کیمی ایشلنمه‌دیگینی، چیلپاق قالدیغینی دا یازیر:

هاردا کی عشق الی بیر سوفره آچار،

بو گؤزل حِکایه‌‌ اونا دوز ساچار.

بو قدر نازنده، اینجه بیر دلبر،

نه‌دن چیلپاق قالسین بو واختا قدر؟

اونو بزه‌مه‌میش عارف اللری،

اودور کی، چیلپاقدیر او گؤزل پری.

ماراقلیدیر کی، هم آخسیتان، هم ده شاعرین اوغلو محمّد بو موضوعنو نظامی‌نین هنرینه لاییق، اونا محرم حِساب ائدیرلر. بئله چیخیر کی، آخسیتانین بو موضوعدا نظامیدن اثر خواهش ائتمه‌سی اؤزو ده نظامی یارادیجیلیغینا بلد اولماغیندان، داهی شاعرین روحاً بو موضوعیا یاخینلیغیندان ایره‌لی گلیر. سؤزون صرّافی اولان آخسیتان نظامی ارثی ایله “لیلی و مجنون” موضوعسو آراسیندا یاخینلیق، دوغمالیق حسّ ائتدیگیندن اوندان محض بو موضوعدا اثر یازماغی ایسته‌ییر. آنلاشیلیر کی، پوئما سفارشله یازیلسا دا، اونون مشهورلوغو و محض نظامی دوهاسینا یاخینلیغی بئله بیر اثرین میدانا چیخماسینا سبب اولموشدور.

نظامی‌نین بو موضوعنو ایشلرکن یئرلی فولکلور منبع‌لردن باشقا، یازیلی قایناقلاردان دا گئنیش استفاده‌ ائتمه‌سی اثر بویو اؤزونو آیدین حسّ ائتدیریر.

پوئمانی عرب منبع‌لری ایله مقایسه‌‌ ائتدیکده گؤروروک کی، نظامی لیلی و مجنون حاقینداکی خیردا و پراکنده، قورو و بدیعی جهتدن سؤنوک اولان مختلف روایتلری بؤیوک اوستالیقلا بیر‌لشدیرمیش، دئمک اولار کی، هئچ نَیی آتمامیش، لاکن صنعتین سرت قانونو اساسیندا اونو سیستمه سالیب، کدرلی و عظمتلی بیر سؤز عابده‌سی یاراتمیشدیر. بؤیوک سؤز اوستاسی

موضوعنون امکانلاریندان استفاده‌ ائده‌رک حیات، انسانلار، اونلارین اخلاقی، رفتاری، عمللری باره‌ده ناراحات دوشونجه‌لرینی قله‌مه آلمیشدیر.

نظامی انسان و زامان موشکولونه، بو مشکولون آیری-آیری جهتلرینه پوئمادا دؤنه-دؤنه توخونور. داهی شاعر دوغرو قید ائدیر کی، انساندا هله نقصانلار واردیر. بونونلا برابر، او، انسانی یاخشیلیغا، گؤزللییه سسله‌ییر.

یاخشی سؤزو یامان سؤزدن اوستون توتان شاعر زامانین عییبلرینی ده چکینمه‌دن رومانتیک بیر فورمودا دیله گتیریر.

بیر چوخ صفتلر وار انساندا هله،

آلماسان یاخشیدیر اونلاری دیله.

پیس سؤزو آغزینا آلینجا انسان،

قارنیندا اؤلدورسه یاخشیدیر، اینان.

بو دنیا دولانیب دؤندوکجه روزگار،

قوی سندن یاخشی سؤز قالسین یادگار.

نظامی‌نین پوئماسی بو حقیقتی ثبوت ائدیر کی، زامان انسانا ضدیر. لاکن انسان زامانا غالب گله‌جک. قربانلار، فاجعه‌‌‌لر حِسابینا اولسا دا، انسان دنیانی انسانی‌لشدیره‌جک، زامانی ديَیشدیره‌جک، زامان اؤزو ده ديَیشه‌جکدیر.

حیاتین و طبیعتین اؤز دیالئکتیکاسی وار؛ خرابه اولان آباد اولاجاق، پیس اولان یاخشیلاشاجاق.

دائم خارابا دا اولسا بیر دیار،

بیل کی، آبادلیقدان اوندا نشان وار.

ایستر خاراب اولسون، ایسترسه آباد،

دائمی بینؤوره قویمامیش حیات.

بو دیالئکتیک دوشونجه‌لر گؤستریر کی، نظامی انسانین زامان اوزرینده غلبه‌سینه، ایندی آغا اولانین صاباح محو اولاجاغینا، بو گون فاجعه‌‌‌ قربانی اولانین صاباح وصالا و سئوینجه یئتیشه‌جه‌یینه اینانمیشدیر.

“لیلی و مجنون” پوئماسی انسان و زامان موضوعسو اطرافیندا شاعرین دوشونجه‌لریندن عبارت محتشم بیر ادبیات عمّانیدیر. نظامی‌نین “لیلی و مجنون” پوئماسی آنجاق ناکام بیر عشق ماجراسی‌نین نظمه چکیلمه‌سی دئییل، بلکه داها چوخ بو موضوعدان استفاده‌ ائده‌رک دنیا و انسان حاقیندا یارادیلمیش بدیعی- فلسفی بیر اثردیر. انسان دوشونه بیلر کی، بوتون بو صحبتلرین “لیلی و مجنون” موضوعسو ایله نه علاقه‌‌‌سی وار.

آنجاق شاعرین اثرینی دقتله اوخوساق، آنلایاریق کی، بو رنگارنگ دوشونجه‌لر بیرباشا “لیلی و مجنون” موضوعسو ایله باغلیدیر. شاعر اثرین هم اوّلینده، هم ده اثر بویو مختلف یئرلرده مختلف اصوللارلا حیات، دنیا، دورون انسانلاری، اونلارین آماللاری، سويّه‌‌لری، عمللری حاقیندا صحبت آچیر، بو صحبتلری ده موضوعیا یاد، کنار بیلمیر.

ای وارلیق نقشی‌نین ناظری اولان،

قالدیر انگللری ادراک یولوندان.

بوش طبلی دؤیرک های-هارای سالما،

هئچ کسین سسینه بیگانه قالما.

بیر توز گؤرونسه ده هر ذرّه‌‌‌ اگر،

دنیا پرده‌سینده او دا ایش گؤرر.

ادراک یولونداکی انگللر دئییلمی لیلی‌نین، مجنونون فاجعه‌‌‌سی‌نین سببی؟

دنیا پرده‌سینده هر ذرّه‌‌‌نین بیر ایش گؤردویونه بیگانه‌لیک دئییلمی بو فاجعه‌‌‌نی تؤره‌دن؟ شاعر بو فکرده‌دیر کی، غفلت، نادانلیق، بیگانه‌لیک، انسانین اؤز وظیفه‌‌‌سینی بیلمه‌مه‌سی اونون حیاتینی زهرله‌ییر، اونو دوزگون حرکت ائتمه‌یه قویمور. نظامییه گؤره، انسان دنیایا دنیانین ماهیّتینی آنلاماق، اؤیرنمک اوچون گلمیشدیر.

قیسا سؤز؛ دنیادا نه سن، نه ده من

اویونجاق دئییلیک خلقتیمیزدن.

نه شهوت، نه یوخو، نه ده کی یئمئک

حیاتین معناسی اولماسین گرک.

یاتماغی، یئمه­یی بو عالمده سن

ائششک، اؤکوزده ده گؤره بیلرسن.

طبیعت قوراندا خلقتیمیزی، باشقا صحیفه‌‌‌ده یازمیشدیر بیزی.

نظامی انساندان آییق اولماغی، اؤز انسانلیق وظیفه‌‌‌سینی یاخشی باشا دوشمه­یی، یئرلرین، گؤیلرین سیرلرینی اؤیرنمه­یی طلب ائدیر؛ انسان دنیایا نه اوچون گلمیشدیر؟ اونون بورادا وظیفه‌‌‌سی نه‌دن عبارتدیر؟ پیغمبره مراجعتله دئییلن آشاغیداکی ایکی میصراع بلکه ده پوئمادا قالدیریلان مطلبلرین آنا خطّینی تشکیل ائدیر:

بیز کیمیک، نه­چییک، آچ گؤستر آرتیق،

بوت قاییرانمییق، بوت قیرانمیییق.

اللها یالواریشلاریندا دا شاعر دنیا و انسان حاقینداکی دوشونجه‌لریندن آیریلا بیلمیر. دوروندن، بو دورون مطلبلریندن دانیشان زامان آلوو پوسکورور.

ایلاهی، دار گونده سن اول همدمیم،

ایسته‌دیگین یئره چاتسین قدمیم،

سؤیله نه واختادک بیر تیکه اوچون

شاها و گدایا یالواریم هر گون…

وفاسیز یارانمیش بوتون قاپیلار،

بیر سنین قاپیندا وفا تاپیلار.

بو سطرلر تکجه اللها محبتین افاده‌سی دئییل، همچینین ده شاعرین دورو، اونو احاطه‌‌‌ ائدن محیط، انسانلار حاقیندا ناراضیلیق دولو ناراحات دوشونجه‌لریدیر.. مجنونو، لیلی­نی، اونلاری احاطه‌‌‌ ائدن آداملاری دا بدبخت ائدن، کدر و گؤز یاشلاری ایله اوز‌لشدیرن محض همین محیط و انسانلاردیر.

حیات ائله قورولموشدور کی، انسانلارین ایچی دردله، کدرله دولودور. بوردا ایسه هم ده بیر اختیارسیزلیق واردیر. مجنونون آتاسینا وئردیگی جاوابلاردان آشاغیداکی میصراعلارا دقت ائدک:

داشلاری اریدر چکدیگیم کدر،

کیم اؤز اورگینه سیخینتی ایستر؟!.

منی پیس طالعییم تعقیب ائدیر، بیل،

هئچ کس بدبختلیکدن قورتاران دئییل.

یاخود:

مظلوم من دئییلم یالنیز بو یئرده،

یوزلری دوشموشدور من دوشن درده.

فیلین وجودوندان میلچه‌یه قدر،

بو ظلمو چکمه‌ین وارمیدیر مگر؟

“لیلی و مجنون” پوئماسیندا نظامی اثرده‌کی حادثه‌‌‌لرله باغلی ایکی مستقل حِکایه‌‌ ده وئرمیشدیر کی، بو حِکایه‌‌لر پوئمانین اساس ادئیاسی ایله بیرباشا باغلیدیر. بونلاردان ان مشهورو “ایت ساخلایان پادشاه” حِکایه‌‌سیدیر.

چوخ واخت بو حِکایه‌‌ اثرین اساس موضوعسو ایله او قدر ده باغلی اولمایان بیر علاوه‌‌ کیمی شرح اولونور. اصلینده ایسه همین حِکایه‌‌ اثرین ادئیاسی ایله بیرباشا علاقه‌‌‌لیدیر و آنجاق دورون شاهلاری‌نین ظلمکارلیغینی تنقید ائتمک اوچون قله‌مه آلینمیش بیر حِکایه‌‌ دئییل؛ اون ایل شاها صداقتله خدمت ائله‌ین، آنجاق سونرا شاه طرفیندن قودوز و ییرتیجی ایتلره آتدیریلان گنج اصلینده مجنوندور. چؤلده مجنونلا دوست اولان، اونا توخونمایان، عکسینه، اونو قورویان وحشیلر ایسه همین قودوز ایتلردیر.

نظامی بو فکرده‌دیر کی، موجود جمعيّت، اونون انسانلاری همین ییرتیجی ایتلر ساخلایان و خوشو گلمه‌ین آداملاری او ایتلره آتیب پارچالادان پادشاها بنزه‌ییر، نینکی بنزه‌ییر، ائله اونون اؤزودور. بو باخیمدان حِکایه‌‌نین سونوندا نظامی‌نین دئدیگی آشاغیداکی سؤزلر تصادفی دئییلدیر:

بونو سؤیله‌مکده بیر مقصدیم وار،

سخاوت قله‌دیر، او، جان قورویار.

مجنون بسله‌دیکجه او حیوانلاری،

چکدی دوره‌سینه بیر جان حصاری.

حصار اطرافیندا گزن هر حیوان

مجنونون ایشینه یارادی هر آن.

مجنونا بنزه‌سن انسانلیقدا سن،

دنیادا نه غصّه‌‌، نه غم چکرسن.

نظامی‌نین تصویرینده ظلمکار شاهین ییرتیجی ایتلره آتدیغی گنجه نسبتاً مجنون داها یوکسک انسانی صفتلره مالک اولدوغو کیمی اونو دلی، مجنون آدلاندیریب چؤللره سالان، محوینه سبب اولان جمعيّت ده همین ظالم پادشاهدان داها ظالم، داها عیبه‌جردیر. قودوز ایتلر ساخلایان پادشاه

طرفیندن ایتلره آتیلان گنج شاهین خاصيّتینی بیلدیگینه گؤره ایتلره باخانلا دوست اولور، چونکی شاهین بیر گون اونو دا ایتلره آتاجاغینا شبهه‌ ائلمیر.

آنجاق مجنونون حیوانلارا قایغی گؤسترمه‌سینده، اونلارا یئم وئرمه‌سینده، یا دا آهو و مارالی اووچولارین توروندان خلاص ائتمه‌سینده هئچ بیر تمنّا و مقصد یوخدور. اونون بو حرکتلری بؤیوک سئوگی‌نین، انسانلیغین تظاهرودور. نوفلین لیلینی آلماق اوچون آپاردیغی محاربه‌‌‌ اوغورسوزلوقلا قورتاراندان سونرا یئنه چؤللره اوز توتان مجنون اووچولارین تورونا دوشن آهو

و مارالی آزاد ائله‌ییر، اونلارلا دردلشیر:

آتا اؤز اوغلونو عزیزله‌ین تک

مجنون دا مارالی عزیزله‌یرک،

توتوب سیغاللادی او دلدارینی،

باغلادی حیوانین یارالارینی…

دئدی: “حسرت چکن داغلار مارالی،

سن ده می یاریندان دوشدون آرالی؟

ای چؤل قوشونونون گؤزل ساربانی،

داغلار دؤشونده‌کی چادیرین هانی؟

خوش عطرین جاناندان گتیریر خبر،

گؤزون سئوگیلیمین گؤزونه بنزر.

نظامی مجنونداکی انسانلیغین، ادراکین، سئوگی‌نین نه قدر گوجلو، فداکار، تمنّاسیز اولدوغونو، اونون “ادراک یولونداکی انگللری” نئجه قطعیّت و جسارتله قالدیریب کنارا آتدیغینی اؤز اعجازکار صنعتی‌نین الوان بویالارییلا آچیب گؤستریر.

اورتا عصرلر شرائطینده قادینلارین اویانماسی، انسانلیغینی درک ائتمه‌سی و فاجعه‌‌‌سی لیلی صورتینده عکس ائتدیریلمیشدیر. مجنون کیمی سئون، یانان، دویان، اونون کیمی شهید اولان لیلی مجنونون قادین تاییدیر. لیلی‌نین ده فاجعه‌‌‌سی کهنه‌لیگین اؤز یئرینی یئنیلییه کؤنوللو وئرمک ایسته‌مه‌مه‌سی اوزوندن، اونون یئنیلییه قارشی غدّار و آمانسیز اولماسیندان یارانیر. اورتا عصر فئودالی‌نین مطلق حاکميّتی‌نین هله گوجلو اولدوغو، لاکن سارسیلماغا باشلادیغی بیر دورده لیلی‌نین فاجعه‌‌‌سی طبیعی ایدی. زامان اونون انسانلیغینی، حسّلرینی، معنوی سربستلیگینی هله قبول ائتمیر، بو باره‌ده ائشیتمک بئله ایستمیردی: هله اونا اشیا کیمی باخیر، اونو بازارا چیخاریر، کیم چوخ قیزیل وئرسه، اونا دا ساتیردی. زامان بئله قانون قویموشدو کی، قادی‌نین دوشونمه‌یه، دویماغا، سئومه‌یه، سئچمه‌یه اختیاری یوخدور، اگر او، مستقل دوشونجه‌یه مالک اولسا، ناموسسوز حِساب ائدیلر، باشی کسیلیب ایته آتیلاردی، آنجاق قانوندان کنار ایسته‌یینه چاتماغا امکان

وئریلمزدی. او، ابدی دوستاق – ابدی زنداندا کدر و گؤز یاشلاری ایچینده بوغولان، دردلریندن دانیشماغا، حسّلرینی سؤیله‌مه‌یه اختیاری اولمایان بیر کؤله ایدی. لیلی ظاهراً زمانه‌سی‌نین طلبلرینه باش این، اصلینده ایسه اونا مغرور بیر سکوتلا میدان اوخویان، اونون ایسته‌دیگی، دئدیگی کیمی اولمایان، شرّین ظلمت گئجه‌سینده گونش کیمی پارلایان، ایچینده انسانلیغین ابدی مشعلینی گزدیرن بیر انسان کیمی یاشاییر. هامیدان، هر کسدن عشقینی گیزلتمه‌یه

چالیشان لیلی حسّلرین گوجلو طوفانینی اؤزوندن گیزلتمه‌یه، اونو تمام سوسدورماغا، اؤلدورمه‌یه قادر دئییلدی و بونو لیلی اؤزو ده ایستمیردی. لیلی ایستمیردی کی، کؤله وضعيّتی ایله باریشان باشقا قادینلار کیمی اولسون، دشمن دنیانین اویونجاغینا چئوریلسین. او، ظاهراً بئله یوللا گئتسه ده، حقیقتده عصری‌نین قادینلاریندان سئچیلیر.

اگر مجنون محیطله باریشمادیغینی بیلدیره‌رک چؤللره دوشور، حیوانلار آراسیندا یاشاییرسا، دشمندن مجنون، دیوانه آدی آلماقدان چکینمیرسه، لیلی ده ابن سلاما حقیقی آرواد اولماماقلا، اؤز عشقینه صداقتینی قوروماقلا اؤزونو تصدیق ائدیر. پوئمانین ایلک صحیفه‌‌‌لریندن باشلامیش اؤلومونه قدر لیلی سونسوز بیر حسرتله مجنونو آختاریر، اونو گؤرمک، اونون شعرلرینی ائشیتمک

ایسته‌ییر. دریا-دریا غملی گؤز یاشلاری تؤکن لیلی‌نین دائم گؤزو یوللاردا، قولاغی سسده‌دیر. دام اوسته چیخیب اوغرون-اوغرون یوللارا باخماسی، دشمن طعنه‌سیندن قورخوب گئجه‌لر اودلو آهلار چکمه‌سی، شام کیمی یانماسی، آجی-آجی آغلاماسی، توستوسوز اوجاق کیمی آلوولانماسی اونون محبتی‌نین گوجلو اولماسیندان خبر وئریر. مجنونلا برابر لیلی‌نین ده آدی دیللره دوشور، بازاردان گلن اوشاقلار بئله لیلی ایله مجنونون محبت غزللرینی اوخویور، اونلارین شعرلرینی بیربیرینه چاتدیریرلار.

لیلی شعر یازماقدا، اودلو، صمیمی دویغولارینی صنعتکارلیقلا افاده‌ ائتمکده ده مجنوندان گئری قالمیر. لیلی مجنونو اؤلنه قدر بیر آن بئله اونوتمور. یاز واختی قیزلارلا گزمه‌یه چیخان لیلی بیر کونجه چکیلیب مجنون اوچون گؤز یاشی تؤکور. لیلی مجنونا نسبتاً عشقینی دلیجه‌سینه، جوشغون

بروزه وئرمیر، او بعضاً اؤزونو مجنوندان داها آرتیق مجنون آدلاندیرسا، قادین اولدوغونو دا اعتراف ائدیر. او، دردلرینی اورکده چکمیی، ظاهرده ایسه اؤزونو باشقا قادینلار کیمی آپارماغی باجاریر.

مجنون باشقا قیزلا ائولنمک تکلیفینی قبول ائلمیر، بو تکلیفی ائدنلره آجیغی، غضبی توتور. لاکن لیلی بئله دئییل. او اؤزونو او درجه‌‌‌ده توختاق، تمکینلی آپاریر کی، باشقاسینی سئودیگینی آتا-آناسینا دئمیر، اونو ابن سلاما اره وئرنده اعتراض ائتمیر. لیلی‌نین آرخاسینجا بیر چوخ آداملار دوشوب وار-دولت حِسابینا اونو ساتین آلماغا جان آتیردیلار. نظامی لیلی­نی بو شکلده آلماغا

چالیشانلاری دلّال آدلاندیریر. بئله دلّاللاردان بیری ده قیزیلی قوم کیمی سپن ابن سلام ایدی. لیلی ابن سلاما گئتمه‌یه اونا گؤره اعتراض ائتمیر کی، قادین عصمتینی، آدینی قورویا بیلسین. قادینا مناسبت اورتا عصرلرده او قدر جدّی، سرت، او قدر آغیر ایدی کی، مجنونا لاییق بیر قیز اولماق اوچون ده لیلی‌نین اساس چیخیش یولو بو ایدی. لیلی اؤزونو مجنوندان آرتیق دیوانه سایسا دا، زامان اونون قانادلارینی داها قیسا کسمیشدیر:

بختی‌نین اولدوزو باتان عاشقدن

مین دفعه‌‌ شدّتلی دیوانه‌یم من.

او هدف اولدوسا بو درده، یاسا،

بیر قادین دئییلدیر او هئچ اولماسا.

سئودا یوللاریندا گؤستریر هنر،

کیمسه‌دن نه قورخار، نه ده چکینر.

زاواللی منم کی، اورگیمده غم،

دردیمی هئچ کسه آچا بیلمیرم.

قورخورام احوالیم پریشان اولا،

یاخشی آدیم بئله چوخ یامان اولا.

بو پارچادا لیلی‌نین عشقی ده، فاجعه‌‌‌سی ده چوخ دقیق شرح ائدیلمیشدیر. قادین اولماق، قورخوب چکینمک، یامان آد قیدینه قالماق، دردی هئچ کسه آچا بیلمه‌مک اونو مجنونلا آیاقلاشماغا قویمور.

بعضاً لیلی قادینی مین ایللردیر کؤله‌یه، حقوقسوز اشیایا چئویرن قانونلار زنجیرینی قیریب پارچالاماق، داها آزاد نفس آلماق حاقیندا دوشونورسه، بونلار ایلک دوشونجه‌لر اولاراق قالیر. آتا و ار قورخوسو اونو قاناد آچماغا قویمور.

عشق اورک وئریر کی، سن ده قاناد آچ،

بو قارغا-قوزغوندان ککلیک کیمی قاچ.

آد ایله ناموسسا: “ترپنمه”- دئیر،

تک اوچان ککلیگی قیزیل‌قوش یئیر.

بیر قادین نه قدر جسور اولسا دا،

یئنه ده قادیندیر آدی دنیادا.

لیلی اوچون بو ایلک دوشونجه‌لرین اؤزو ده بؤیوک نائلیّتدیر. لیلی دوشدویو وضعيّتله باریشیب غملره بویون ایسه بئله، دشمنه تسلیم اولمور.

نظامی بو پوئمادا یاراتدیغی صورتلر، تصویر و تحلیل ائتدیگی حادثه‌‌‌لر، مطلبلر واسطه‌‌‌سیله دورونون زنگین معنویّاتلی انسان اوبرازینی، فکر، دوشونجه و اخلاق منظره‌سینی یاراتمیشدیر. حتی هر بیر ذرّه‌‌‌نین معيّن بیر ایش گؤردویونو سؤیله‌ین اؤلمز صنعتکارین بو اثرینده ده ان ائپیزودیک صورت بئله مهم ادئیا یوکو داشییر، دورون انسان خصوصیاتی داها دولغون گؤسترمه‌یه خدمت ائدیر. شاعرین اوّلکی اثرلری کیمی بو پوئما دا حیاتین اؤزوندن گلن زنگین فکر خزینه‌سیدیر.

داهی شاعرین “لیلی و مجنون” پوئماسینی بؤیوک صنعتکاریمیز صمد وورغون ترجمه‌ ائتمیشدیر. بو ترجمه‌ حاقلی اولاراق نظامی اثرلری‌نین ترجمه‌لری آراسیندا ان یاخشیلاریندان بیری، بلکه ده بیرینجیسی ساییلیر.

ترجمه‌نین دیلینده‌کی طبیعیلیک، یوکسک بدیعیلیک و آخیجیلیق اونو اوخوجولارا سئودیرن اساس کیفيّتلردیر. نظامی اثرینده‌کی ان رنگا-رنگ پوئتیک فکرلر وورغون طرفیندن او قدر مهارتله ترجمه‌ اولونموشدور کی، اوخوجو بیر ترجمه‌ اثری اوخودوغونو اصلا حسّ ائتمیر.

خلیل یوسفلی

ارسال دیدگاه