غریب نامه و عاشق پاشا

 چکیده:

تصوف در آذربایجان برخلاف آنچه شایع است بسیار پر بار و گسترده بوده، ولی به دلایل فراوان در ایران ناشناخته مانده است. تصوف در ادبیات آذربایجان به سده­های پنجم و ششم هجری مربوط می­گردد و شاید پیش از طریقت یسویه که بسیاری از طریقت­های اهل تصوف از آن منشعب گشته اند بتوان طریقت اخی گری را پیش از آن نام برد که رهبران این اندیشه­ی متصوفانه تنها در میان ترکان – از خراسان تا آناتولی گسترده شده است. جالب آنکه صاحبان اندیشه­های متصوفانه در آذربایجان، اکثر آثار خود را به زبان ترکی سروده­اند. جالب آنکه بسیاری از اصطلاحات تصوف در اشعار ترکی، حتی در ادبیات فارسی را نیز شاعران آذربایجان تشریح کرده­اند (از جمله محمود شبستری در گلشن راز). از ترمینولوژی عباراتی چون فقر، هجر و غربت از موضوعات بسیار مهم تصوف شناخته شده­اند و شاعران آذربایجان این موضوعات را کاویده­اند که موضوع این مقاله، غربت و فقر است که شاعر سده­ی هفتم آذربایجان – عاشق پاشا بدان پرداخته و غریب نامه را در ۱۲۰۰۰ بیت، فقرنامه را در مثنوی کوچک ۱۲۰ بیتی سروده است. عاشق پاشا اصالتا خراسانی است که همراه پدر بزرگ خود به آذربایجان آمده و سپس راه آناتولی را در پیش گرفته و بخاطر تساهل و تسامحی که سلاطین سلجوقی در حال اضمحلال و فرمانروایان تازه به میدان آمده مبذول داشته­اند فرصت خوبی برای خلاقیت ادبی خویش بهره برده است. خانواده­ی عاشق پاشا علاقه­ی وافری به آذربایجان داشته بطوری که حتی فرزند و نوادگان وی بعدها به تبریز آمده و مزارشان در خسروشاه تبریز موجود است. این مقاله به اثر غریب نامه بر اساس نسخه­ی دست نویس می­پردازد، اثری که هنوز در ایران چاپ و منتشر نشده ولی اینک آماده ی نشر است.

واژگان کلیدی: تصوف در آذربایجان، ادبیات صوفیانه، عاشق پاشا، غریب­نامه، فقرنامه، از خراسان تا آذربایجان.

Goroob-16

ارسال دیدگاه