غزنه لی لر ساراییندا تورک دیلی

حکومت غزنویان حکومتی، ایران تاریخینده پارلاق بیر دورانی­دیر. سلطان محمود آتاسی ایله برابر ساواشلاردا اشتراک ائتمیش و ساواش هنرلرینی اؤیرنمیشدیر. سبکتگین بوتون ساواش هنرلرینی اونا اؤیرتمیشدیر. مدرسه اؤیرتیملرینی ده ابونصر حسن – حنفی رهبرلریندن اؤیره­نیر. محمود قرآنی اؤیره ­نیب و اونون مشاوره ­لریندن یارارلانیر.[۱] سلطان محمود عرب دیلینی یاخشی اؤیرنمیشدیر[۲]. فارس دیلیندن ده او قدر بیلیردی کی راحت دانیشیب – اوخویوردو و شاعیرلرین یازدیقلارینی دوشونوردو.

   سلطان مسعود دا مدرسه اؤیره­تیملرینی مکمل اؤیرنمیش و فارسی ایله عربی­نی دا کامل بیلیردی. اونون معلمی ریحان خادم ایدی کی اونا “اتابک” دئییردی[۳]. ایلک دفعه اولاراق اتابک عنوانی بورادا یارانیر و تاریخ بویو ایشله نیلیر. کلیموند یازیر: مسعود فارسی اوخویوب – یازمادا سبک صاحبی ساییلیردی؛ او، دیوانیندا یازیلان فارسیجا و عربجه مطلبلره آرتیریب – اسکیلدیردی. راحتجه دانیشیردی.[۴]مسعود اسلام دونیاسیندا دوشونجه­ لرله تانیش اولاراق همیشه ساراییندا تورکجه دانیشیردی”.[۵]

اگوست مولر، بارتولد، ادوارد براون و یان ریپکا اونون تورک دیلیندن حمایه­ سینی یازیرلر. ابوریحان بیرونی – تورک بیلگینی سلطان محمود و مسعودون حمایه­ سیندن یارارلانیردی و قانون مسعودی اثرینی اولدوز تانیمادا اونون آدینا یازمیشدیر و ماللهند اثرینی یازماق اوچون سلطان مسعود بوتون امکانلاری بیرونیه یاراتمیشدیر و الینی آچیق قویموشدور.

   بو زمان تورک دیلی اول قدر گئنیشلنمیشدیر کی ابوریحان بیرونی (۳۵۲ – ۴۲۷ گونش ایلی) نئچه اثرینده تورک دیلینه بسله­ دیگی حؤرمتدن و علاقه­ دن دانیشیر. بیرونی ۷۰ دیل بیلیرمیش و تورک دیلینی هامیدان عزیز ساییردی. او جمله­دن قانون مسعودی، ماللهند و اؤزه للیکله “الصیدنه فی الطب” اثرینده تورک دیلینی هامیدان آرتیق بگندیگی اوچون تورک دیلیندن یارارلانیر و چوخلو داوالارین و اوتلارین آدینی (تورکه داوالاری) تورکجه یازیر. بو کتابدا عربجه و فارسیجا یازی قایدالارینا تنقید ائدیر و تورک دیلی­نین گؤزه ­للیک­لریندن و اؤزه ­للیک­لریندن، هابئله گئنیشلیگیندن دانیشیر.

   غزنه­لیلره بؤیوک بیر ملی تنقید اولورسا، اؤز آنادیلی­نین قدرینی بیلمه­دیگی­ و بو دیلده یازماغا تشویق ائتمه لری­دیر. بیر حالداکی قاراخانلیلار اؤز آنادیللرینه علاقه ایله توخونوب و تورک دیلینه اؤنم بسله ­ییرلر، ترسینه غزنه­لی­لر فارسیجایا اهمیت وئریب و فارس ادبیاتی­نین گلیشمه­ سی اوغروندا اللریندن گلدیکلرینی اسیرگه­ مه ­میشلر. بو ایشی ده چوخ احتمال کی قاراخانلیلار سارایی ایله رقابت ائتمه اساسیندا گؤرموشلر. بونونلا بئله تمام سارایدا ، خالق ایچینده و قوشون آراسیندا تورک دیلی ایشله­نیر و گلیشیردی؛ حتا یوزلرجه سارای شاعیرلری آراسیندا تورکجه سؤیله­ین شاعیرلر ده واردیرلار. بوگونه قدر ۱۷ تورک – سؤیله­ین شاعیرین آدی گلمیش و نئچه سی نین شعرلری ده الده دیر مثلا آی تکین، ایلاقی، کاتبی و باشقالاریندان تورکجه شعرلر الده واردیر.  تاسوفله فارس ادیب­لری تاریخ بویو مثلا محمدعلی فروغی بو مساله­یه ریاکارلیقلا توخونوب و حقیقتلری باسدیرماغا چالیشمیشلار. آی تکین او بؤیوک شخصیت­دیر کی سلطان محمودون ساراییندا سلطان محمودا دا چوخ یاخین اولاراق نئچه فارس شاعیری او جمله ­دن فردوسی­نی سلطان محمودا تانیتدیرمیش و آیاغینی سارایا آچمیشدیر. آما شاهنامه الیازماسیندا – بهادر بایسونقور شاهنامه ­سینده – ۷جی یوزایلده یازیلان الیازمادا – آی تکین آدی­نین معناسینی فارس اوخوجولارا “ماهک” کیمی معنالاییر. قائم مقام فراهانی همان آدی یعنی ماهک آدینی شاهنامه ­یه یازدیخی مقاله­سینده ایشه آپاریر و محمدعلی فروغی همان الیازما اساسیندا شاهنامه­ نی چاپ ائتدیره ­رک آی تکین آدینین معناسینی یعنی ماهک آدینی یازیر و آی تکین آدینی کلی صورتده اونودماغا چالیشیر؛ بئله ­لیکله آی تکین آدی اونودولور و بوگون ادیبلر ماهک آدینی آی تکین یئرینه ایشه آپاریرلار. آی تکین شعرلریندن نمونه ­لر الده واردیر. ایلاقی و کاتبی­نین ده تورکجه شعر نمونه­لری موجوددور. حتا فارس شاعیرلری – سلطان محمودون ساراییندا یاشایان شاعیرلر تورکجه سؤیله ­ین شاعیرلرین شعرلریندن دانیشیرلار و بو دیونلاردا تورک سؤیله ­ین شعرلرین یوکسک اولدوغون بیلمک چتین دئییلدیر. مثلا منوچهری، عسجدی و باشقالاری تورکجه شعرلره اشاره­ لر ائدیرلر. بورادا دانیشیغیمیز ادبی بحث اولمادیغی اوچون بو شعرلردن اوخویا بیلمه ییرم آنجاق ادبی قونوشمالاردا بونلار نمونه­ لرینی گؤسته ­ره­ جه ­یم.

   غزنه­ لی­لرین رسمی مکتوبلاری عربجه اولموش و سارایدا تکجه شعر اوخونوردو و هر ایکی دیلده فارسیجا و تورکجه – فارسیجا داها آرتیق علاقه ایله یارانیردی. آما سارایدان ائشیکده تورک دیلی و ادبیاتی خالق آراسیندا، بلکه ده شفاهی صورتده اؤز گلیشمه­ سینه داوام ائدیردی. اوزانلار ساز الینده داستانلار یارادیردی، موسیقی بسله­ ییردی و شعرلر اوخونوردو. فارس شعرلرینده یوزلرجه تورک سؤزجوکلری­نین داخیل اولماسینی همین یارادیلیشلارین تاثیری کیمی گؤرمک اولار. تکجه قوشون و رسمی دئییم­لر یوخ، بلکه یوزلرجه یاشاییشا عایید سؤزجوکلردن دانیشماق اولار.

   غزنه­لی شاهلاری تورک دیلینه اؤنم بسله­میش، آنجاق قاراخانلیلاری کیمی بو ایشه رسمیت وئرمه میشدیرلر. اونلار فارس دیلینی تورک دیلینده داها آرتیق حمایه ائتمیشلردیر. کلیمبورد اعتراف ائدیر کی تورک ادبیاتی نئجه اولمالیدیر خبریمیز یوخدور. آنجاق بونو بیلمه­ دیگیمیز، اونون اولماماسینا دلیل اولماز. استاد محمد تقی بهار سبک شناسی کتابیندا بیر نئچه نمونه لر گتیریر کی تورک ادبیاتی ایراندا واریمیش:” منوچهری­دن بو بیت:

براه ترکی مانا که خوبتر گویی

تو شعر ترکی برخوان مرا و شعر غزی

تورک شعری­نین اولدوغو حتمی­دیر و ادبی محفللرده تورکی شعرلر اوخونوردو”.[۶] غزنه ­لیلر ساراییندا ۴۰۰ شاعردن علاوه، چوخلو صنعتکارلار و موسیقیچیلر ده یاشاییرمیشلارو سلطانین مدیحه یازانلاری ۲۰۰ دن آرتیق ایمیش، او جمله دن منوچهری، فرخی، عنصری، عسجدی، فردوسی و باشقالاریندان آد آپارماق اولار. بونلارین دیوانلاریندا یوزلرجه تورک سؤزجوکلر داخل اولموش و چوخلو فولکلوریک اثرلر تورک دیلینده فارس ادبیاتینا چئوریلمیشدیر. الده ائدیلن یئر قازینتیلاریندان تاپیلان اثرلر، بو زماندا مجسمه دوزلتمه اثرلری اله گلمیشدیر. بو زمان معمارلیق بنالارینی محکم و تورک معمارلیغینی تانیتدیران بنالار چوخدور. آنجاق نئجه اینانماق اولار کی تورکلر کؤچه­ ری اولالار ولی بئله تاریخی بینالار یاردالار؟!

 [۱]  تاریخ بیهقی، ص۴۹۱٫

 [۲]  تاریخ غزنویان، همان، ص۱۲۹٫

[۳] بیهقی، ص۱۱۲ الی ۱۲۱٫

[۴] همان، ص۱۳۰٫

[۵] تاریخ غزنویان، ص۱۳۱٫

 [۶]   ملک الشعرای بهار، سبک شناسی، تهران، ۱۳۳۷، ص۱۳۴٫

دیوان منوچهری، ویرایش دکتر محمد دبیر سیاقی، ص۱۶۸٫

ارسال دیدگاه