آلتون یاروق / م. کریمی

   آلتون یاروق تورک ادبیاتیندا ایلکین کتابلاردان ساییلیر. بو کتاب اصلینده “بودا” دینی اوچون ان مقدس بیر کتاب­دیر. اوندا  بودا دینی­نین اصول­لاری، عنعنه­ لری و دوعالاری یازیلمیشدیر. آلتون یارون اونونجو یوزایلین (میلادی) ایلک یاریسیندا تورکجه یه چئوریلمیشدیر. بو کتابین اصلی سانسکریت اولاراق ۸جی یوزایلده چینجه یه چئوریلدی و اونونجو یوزایلده تورک عالیمی “شینگو شئلی توتونگ” الیله تورکجه یه چئوریلدی. آنجاق بو چئویری، ائله گؤزل و ادبی اولموشدور کی بیر چوخلو عالیم و ادیب لر اونون تالیفی اثر اولدوغونا داها آرتیق اینانیرلار. بو یازیلی اثر تانینمامیش قالمیشدیر، آنجاق کئچن یوزایلده شهرتلی روس عالیمی “سرگئی مالوف” چین اؤلکه­ سی­نین “کانسو” بؤلگه­ سینده “وُن فی قو” یا و”فون شی قو” کندی نین یاخینلیغیندا بیر بودایا باغلی معبددن تاپدی. بونو آرتیرمالی­ییق کی “موللر” – آلمانیا بیلگینی، ایلک دؤنه آلمانین برلن موزه­ سینده اویغور دیلینده تاپینتیلار آراسیندا آلتون یاروق نسخه­ سینی گؤروب و آراشدیرماسینا باشلایاراق دونیایا تانیتدیرماغا چالیشیر. او، ۱۹۰۸جی ایلده بو اثری چاپ ائدیب و اؤز آدینی قالارقی ائدیر.

   شینگو شئلی توتونگ تورک عالیم و یازاری دیر کی بوندان اؤنجه باشقا اثرلرین ده شاعیری و یازاری و حتا دیلمانجی کیمی تانینیردی. اونون اثرلری تورک دونیاسی­ نین ایلکین شعر کتابلاری ساییلیر.[۱]شاعیر بوندان اؤنجه باشقا کتابلاری  دا چینجه­دن تورکجه­ یه چئویرمیشدیر، او جمله­ دن

بو اثری ائله گؤزل ترجمه ائتمیشدیر کی بیر سیرا آراشدیریجیلار او جمله­ دن “هامیلتون” و “پ. زیمه” بو ترجمه حاققیندا نظر وئره ­رک، اونو بیر یازما اثری کیمی ده ­یرلندیرمیشلر. بو باره ده سونونجو نظر اویغور آراشدیریجی “قاهار بالاد” اوچوندور کی ۱۹۹۰ ایلینده بو کتابی آراشدیریب و توتونگ حاققیندا یازیر.

   یئنه آرتیرماق گره­کیر بو اثر تورکجه­دن علاوه تبت و موغول دیللرینه ده چئوریلمیش، بوگون بو کتاب دونیانین جانلی دیللر اولان انگیلیسجه، آلمانجا، فرانسیزجا، روسجا و باشقا دیللره چئوریلمیش و دونیادا تانینمیش بیر اثردیر. آلتون یاروق – بوگونکو دیلیمیزده قیزیل ایشیق شرق تانما علمینده یوکسک بیر یئر قازاناراق بیلیم یوردلاریندا مباحثه­لر و اینجه­له­مه­لره یول تاپمیشدیر. بو کتاب بؤیوک حجملی تورک کتابی دیر. عینی حالدا ان اسکی اثرلردن تانینیر. سونراکی یوزایللرده دیوان لغات التورک و قوتادغو بیلیک یازیلمیشدیر. بونو دا آرتیرماق گره ­ک آلتون یاروق دان اؤنجه یازیلان اثرلر حجم باخیمیندا بوندان آزدیرلار و هر بیری ۵۰ – ۶۰ صفحه­ دن آرتیق دئییلدیر.

   بو اثر اصلینده سانسکریت دیلینده اولموش و تورکجه آدی  چینی دیلیندن «سوورنپ بهسه» و مكمل ترجمه ­سی «آلتون اونگلوگ یروق یلتیریكلیه قاپده كوته­ ریلمیش نام ایلیگی» (آلتین رنگلی نور تاولنه­دیگن، همه­دن بویوك بولگن كتاب تاجداری» و «سوورنپ ربه­ سه» (آلتین جلا= جلای زرین)  بودا دین کتابی سوتره آدلی­دیر.

   بو ترجمه­نی سینگو شئلی توتونگ اونونجو عصرده “بئش بالیق” شهرینده باشا چاتدیرمیشدیر. اونون بیر الیازماسی آلمان جمهوروسونون فرهنگستانی انستیتوسونون اسکی تاریخ مرکزینده ساخلانیلیر و بیر الیازماسی دا ۱۶۸۷ ایلینده استنساخ اولاراق لنینگراد – روس علوم انستیتوسوندا ساخلانیلیر. مالوف بو الیازمانی ۱۹۰۹دن ۱۹۱۱ ایللرینده اویغورلارین یاشادیغی “سوچجاو” شهرینین یاخینلیغی “وونگشیگو” قیشلاغیندان تاپمیشدیر.

   آلتون یاروقون ایکینجی مرحله­ده اینجه ­له­ مه­ سی بیر اورتاق آراشدیرمایا باغلی اولور و بورادا “مالوف” ایله “رادلوف” بیرگه چالیشیرلار. بونلارین اورتاق چالیشمالاری سونوجوندا آلتون یاروق ۴ جیلدده ۱۹۱۳، ۱۹۱۴، ۱۰۱۵ و ۱۹۱۷جی ایللرده چاپ اولور. بورادا مالوف و رادلوف ایکی مقاله­ ده کتابی آراشدیریب، ده یرلی قونولار یازیرلار. سونرا کتابین متنی ۷۰۷ صفحه­ ده چاپ اولور.  رادلوف بو چالیشمادا باشا یئتیره ­مه­ میش، آنجاق مالوف بو اثری مکمل صورتده ۱۹۳۰ ایلینده سونا چاتدیریر. بو ایکی ادیبین چکدیگی زحمتلر اساسیندا، آلتون یاروق دونیایا تانینیر و نهایت چوخلو آراشدیرمالار اورتایا گلیر و سون آراشدیرما، عینی حالدا ان مکمل آراشدیرما ۱۹۸۴ ایلینده بو اثرین بوتون بوجاقلارینی آچیقلایا بیلیر.

   آلتون یاروق مختلف بوجاقلاردان مختلف مؤلف لر طرفیندن آراشدیریلیب و علمی ایشلر گؤرولوب. آنجاق بورادا “بانگ” و “گابین” اثرلرینه تاکید ائده رک قیده آلمالی ییق. اونلارین اثرلری ۱۹۴۱ و ۱۹۷۴ ایللرینده گون اوزو گؤرموشدور و آلتون یاروقو بؤلوم – بؤلوم چاپ ائتدیرمیشلر. گابین ین اثری داها گؤرکملی و گؤزل دیر. او بو اثرین سونونا بیر لغت بؤلومو ده آرتیرمیش و ان گؤزل چئویرینی ده وئرمیشدیر.

   اوچونجو مرحله­ده، تورک عالیمی “جغتای سعادت”دن آد آپارماق گره ک. او، “آلتون یاروقدان ایکی پارچا” آدیلا اثرینی  چاپ ائتدیرمیشدیر.  بوندان علاوه تورک عالیملری او جمله دن “پروفسور فؤاد کؤپرولو” و “پروفسور رحمتی آرات” دا ده یرلی ایشلر گؤرموشلر و راحاتجاسینا اونلاردان کئچمک دوزگون دئییلدیر. باشقا تورک عالیم لریندن آد آپاراراق، “محمد اؤلمز”، “جمال کایا” و “اردم اوچار”ی اونوتماق مومکون دئییلدیر. بو عالیملر ۱۹۳۶ ایلده آلتون یاروق اؤزل دقتله توخونوب و ادبی – علمی آراشدیرمالار ایره لی سورموشلر. دوکتور “اؤزلم آیازلی” بو کتابین بیر نئچه بؤلومونو اله آلاراق ۲۰۱۲ ایلینده اؤز آراشدیرمالارینی سونا چاتدیردی. او، بودا دینی­نین ائتکیسینی تورک ادبیاتیندا اینجه ­له ­ییب گؤزل سونوجلار آلدی. اوندان سونرا دا بیر نئچه دوکترا تئزی آلتون یاروق اوزه­رینده یازیلمیشدیر و بوگون بو اثر باره سینده هئچ بیر سورغو قالمامیشدیر.

   بو اثر بو جمله لرله باشلاییر:

نامو بوت، نامو دارت، نامو سانگ         بوکونون دیلی ایله:   بودایا سایغی، اؤیره­تیمه سایغی، توپلولوغا سایغی

آلتون اؤنقلوق یاروق یالتریق لیق                                  آلتون رنگلی، پارلاق پاریلتی­لی

کوپدا کوترولموش نوم ایلیگی                                      هر شئیدن چوخ یوکلتیلمیش، اؤیره­تی حکمداری

آلتیغ نوم بیتیگده قیلینچ                                          آدلی اؤیره­تی کتابیندا داورانیش

آدارتماکین اؤچورمک آتلیغ                                        انگلله­مه­سینی یوخ ائتمک آدلی

بیشینج بؤلوک اوچونج تئز گینچ                                  بئشینجی بؤلوم اوچونجو تومار.

آمتی بو نوم بوشلاغین                                              ایندی بو اؤیره­تی باشلانغیجینی

قولوق کی دارا قوت تاغدا                                           قوتلو گردهرا قوتا داغیندا

اوقموش کره ک: آتنا اؤترو اولوغ . . .                              اونلامیش گره­کیر: اوندان سونرا اولو . . .

آلتون یاروق تورک ادبیاتیندا ان اسکی اثرلردن ساییلیر. بونونلا بئله، بو کتابدان اؤنجه ده بیر نئچه کتابی آد آپارماق مومکوندور و بونلار عبارتدیر:

خواستوانیفت (« مانوی­لرین توبه نامه­ سی»)

“قَلیاَنم قره” و “په­پم قره” شاهزاده­ لری داستانی

سكیز یوكمك

اته وكه دئوی­نین افسانه­سی

 بودا افسانه­لریندن پارچالار

 ایرق (فالنامه)

   آلتون یاروق بودائیزمین مقدس کتابی، تورک ادبیاتی­نین اسلامدان اؤنجه اثرلریندن ساییلیر و اویغور ادبیاتی­ نین زنگین­لیگینی گؤسته­ریر. بو اثر چئویرمه اولورسا دا، زنگین و غنا باخیمیندان چوخ ده ­یرلی بیر اثر تانینیر. کتابین تاپیلماسی ۱۷جی عصره مربوط اولور، آنجاق او زمان بو کتابین ده­ یه ­ری بللنمه ­میش و ییرمنجی عصرده بو اؤنملی کتابی تانیماغا جان آتیرلار. کتابین چوخ بؤلومو نثر اولورسا دا، بیر سیرا بؤلوملری نظم ایله دیر، او جمله­ دن شاهزاده و آشلان داستانی نظم ایله یازیلنمیشدیر.بو داستانا قیسسا بیر باخیشیمیز اولاجاق:

   شاهزاده و آسلان داستانی: بو داستاندا اساس قونو بیر شاهزاده ­نین فداکارلیغی­ دیر کی آجلیقدان اؤلن بیر آسلانی اؤزونو اونا یئم ائتمکله قورتاریر. بو داستان جانلی و ساده، عینی حالدا هیجانلی بیر روایته صاحب­دیر. شاهزاده نین اؤلومو حاققیندا سؤیله­نن شعرلر، مرثیه و آغی کیمی یاندیریجی و اوره­ک داغلایان­دیر. شاهزاده – ماهاساتوی آسلان طرفیندن یئییلدیگی زمان یئر ایله گؤی تیتره ییر و اونون قارداشی بئله سؤیلور:

یاغیز یئر بوترور تپره یور         یالقیز یئر بوتون سارسیلیر

اوغوزلار تاغلار بیرله قالیسیز     چایلار داغلار ایله بیرلیکده

بولونگ یینغاق قاراریب           گوشه – بوجاق قاراریب

اؤله ­ز بولتی گون تانگری.         سؤنوب گئتدی گون تانری.

گؤیدن دوشور الهی

گوللر و چیچکلر دال – دالا

عجبا بونلار قارداشیمیزین

وجودونو فدا اشارتلریدیر می؟

قارداشی بو سؤزلری ائشیده­ رک، بئله جواب وئریر:

ائشیتدیم من ماهاساتوی نین

سؤیله ­دیگی گرچک سؤزلرینی

داها دئمه­ یین گؤرونجه

ضعیف گوجسوز آج پارسی.

 

Aç emgekke egirtip

Enükin yigeli kılmışın

Anın sizindim inimke

Et’özin titdi erki mü

آجلیق آجیسی ایله قیورانیب

انیکلرینی یئمه یه قالخیشدیغیم

بو یوزدان شوبهه ­لندیم قارداشیمدان:

وجودونو فدا ائتدیمی؟

بونا گؤره آغابی قارداش، آج شیری گؤردوکلری یئره گئدرلر. اورادا ماهاساتوی نین پارس طرفیندن پارچالانیب یئنیلدیگینی گؤرونجه جسدینی آرتان پارچالاری و سوموکلری باشیندا یوکسک سسله آغلاییب فریاد ائدرلر و بونلاری سؤیلرلر:

 

 Körkle kövşek tokılıg

İnimiz erding küvez a

Ögke kangka sevitmiş

[İnimiz] erding kadaş a

 

گؤزل، نازک یاپیلی

کیچیگیمیزدن ای ایگید!

آنایا بابایا سئودیرمیش

 کیچیگیمیزدن ای قارداش!

 

Neçükin yana birgerü

Birlekiye ünüp üçegü

Negülüg titding özüngin

Bizni birle barmadıng

 

نه اوچون تمام برابر

بیرلیکده بؤیوموشکن

نه دئیه فدا ائتدین اؤزونو

بیزیم ایله گلمه دین؟

 

Ögümüz kangımız bizinge

Utru körüp ayıtsar

Biz ikegü negü tip

Ötünelim sözlelim

 

آنامیز بابامیز بیزه

قارشی چیخیب سورارسا

بیز ایکیمیز نه دئییب

عرض ائده لیم سؤیله یه لیم؟

Ol yig bolgay üçegü

Birlekiye ölser biz

Neng bizinge kergeksiz

Bu et’özümüz tirigi

 یئگ اولوردو اوچوموز

بوتون برابر اؤلسک بیز

ایندی بیزه گره کسیز

بو وجودون دیرلیگی!

***

   آلتون یاروقدان علاوه، باشقا ایکی داستان دا بورادا واردیر:

چستانی بی حیکایه سی

دانتی پالی بی داستانی.

بیرینجی داستاندا چستانی­بَی اؤلکه­ سینه دوشن ناخوشلوق و مصیبت­له ساواش اصیل قونو ساییلیر. بو داستاندا شیطاندان یارانان تصویرلر چوخ گؤزل، ایناندیریجی و جانلی­دیر. بو داستانی “شیلازین” آدلی بیر دیلمانج تخاری دیلینده چئویرمیشدیر.

   ایکینجی داستان بیر گئییک یا جیران حاققیندادیر کی باشقا جیرانلاری قورتارماق اوچون اؤزونو فدا ائدیر. دانتا پالی­بَی بو جیرانی اؤلدورمه ­یی قورخولودور. عینی حالدا چوخ هیجانلی ، چکیجی و گؤزل­دیر.

اویغور امپراتورلوغو گؤگ تورک سلسله ­سی­ نین ییخیلماسی ایله قورولدو. اونلار گئنیش بیر ساحه­نی اؤز حکومتلری آلتینا آلدیلار و ۳۰۰ ایلدن آرتیق حکومت سوردولر. بو اؤلکه چین دیواریندان آمودریایا ساری اوزانمیش بیر بؤیوک اؤلکه ایدی. بورادا اویغور ادبیاتی و کولتورو یاراندی. بو ادبیات ایلک اؤنجه باشقا دیللردن چئویرمه یولو ایله زنگینلشدی. هند و چین دیللریندن اثرلر اویغور تورکجه­ سینه چئوریلیب، تورک ادبیاتی دینی قونولار ایله آیاق دوتدو. بو چئوریلر آراسیندا آلتون یاروق اؤزل بیر ده­یه­ره مالیک­دیر. مالوف و رادلوف اوندان ۷۰۷ صفحه­ لیک حجمده بیر اثر وئردیلر. بو اثر ۱۰ کتاب و ۳۱ بؤلومدن عبارت ایدی.

   بو کتابین اصلی آدی سانسکریتده Suvarnaprabhasa دور و تورکجه بئله ترجمه اولموشدور است “آلتون اونقلغ یاروق یالتریقلیغ کوپدا کوتورموش نوم ایلیغی”؛ بوگونکو دیلیمیزده “آلتون رنگلی، پارلاق ایشیقلی، ان اوستون سوترا حکمداری” و قیسسالمیش صورتده آلتون یاروق دئمک اولور. بو اثر ایلک دؤنه ۳۹۷ صفحه ده تاپیلدی. اوندان سونرا ۱۹۲۷ دن ۱۹۳۵ ایللری آراسیندا سوئدلی بیلگین ف. برگمن  F.Bergman چین اؤلکه سی نین قوزئی باتیسیندا باشقا بؤلوم لر تاپدی. بو یازیلار بوگون استکهلم موزه ­سی­ نین مردم شناسی بؤلومونده ساخلانیلیر. یئنه ده بیر سیرا باشقا بؤلوملر آلمان باستان شناسلاری گروپو طرفیندن سینجان Xinjiang بؤلگه سیندن الده ائدیلدی. بونلار دا برلن موزه سینده ساخلانیر.

   اویغور دیلی و ادبیاتی حاققیندا: چین تاریخینه آرخالاناراق تورک ادبیاتی میلاددان ۳ یوز ایل اؤنجه باشلانیر. چین متن لرینده اویغور سؤزجویو چئشیدلی فورملاردا یازیلیب و دؤردونجو یوزایله قدر بالخاش دریاسی نین اطریفیندا و بایکال دریاسی نین دوقو طرفینده یاشاییردیلار. اوغوزنامه لره گؤره اویغوز آدینی اوغوز خاقان وئرمیشدیر و معناسی بیر – بیرینه اویوشماق و بیرلشمک اولموشدور. بو اوغوزنامه لره آرخالاناراق آرابا دوزلتمک ده اونلارا باغلانمیشدیر. اویغورلار، گؤگ تورک لرده(۵۵۲ – ۷۴۵) سونرا ۷۴۵ دن ۸۴۰ ایللری آراسیندا اؤز امپراتورلوقلارینی یارتدیلار. آنجاق خط و ادبیاتلاری بوگونه قدر داوام تاپدی.

   اویغورلار حاققیندا باشقا بیر سؤز اونلارین دین لری اولموشدور. اویغورلار مانی، بودائی، زرتشتی و مسیحی اولدوقلاری اوچون مختلف خطلری ده اؤزلرینه سئچمیشلر. اسلامدان اؤنجه بودایا یاپیشان اویغورلار سغدی و اویغوری خطینی ایشله دیب، مانی و مسیحی اویغورلار سریانی خطینی ایشلتمیشلر و دین متنلرینی بو خطلرده یازمیشلار. آنجاق بو خطلرین گئنیشلیگی هئچ بیر زمان اورخون و اویغور خطی قدر گئنیش اولمامیشدیر. بوگون بو خطلرده یازیلان اثرلر الده دیر، حتا گالیک یا موغول خطی ایله ده اویغور ادبیاتی یازیلمیشدیر. اسلامدان سونرا عربی خطی اویغور خطینی دالا آتدی و ۱۵جی یوزایلده بو خط داها ایشلنمه دی. اورغور خطی سغدی خطیندن آلینیرسا دا ۱۲ حرف اونا آرتیریلیب و نقطه قویماقلا تورک دیلی نین یازیلماسینا یاردیمچی اولدو. بونا گؤره بیر سیرا ادیبلر اویغور خطینی سغدی خطیندن آلینما بیلیرلر. بو خط اسکی زمانلاردان ۷جی میلادی عصره قدر ایشله نیب و اورخون خطی نین یئرینده اوتوردو. محمود کاشغری اویغور خطیندن دانیشاراق تورکی خطی آدلاندیریر. ابن عربشاه تیمور عهدی نین بیلگینی ده اویغور خطی حاققیندا یاخشی معلومات وئریر. بو خط عثمان امپراتورلوغو زمانی دا ایشله نیرمیش و بیر چوخلو اثرلر بوگون بو خط ایله الده دیر او جمله دن آشاغیداکی اثرلری سایماق اولار:

۱-قوتادغوبیلیك ۲- عتبه الحقایق (هبه الحقایق) ۳- داستان اوغوزخان ۴- بختیارنامه (۱۴۳۵ایل) ۵- معراجنامه ۶- تذكره اولیا ۷- مخزن الاسرار یا مخزن حیدری ۸- محبت نامة خوارزمی ۹- سراج القلوب (۱۴۳۲ ایلینده یزدده یازیلمیش) ۱۰- كتاب مسئله و . . . اویغور خطی موغوللار زمانی دا اؤنم قازاندیو جوینی جهانگشا کتابیندا یازیر کی چنگیزخان اویغور خطینی اؤیرنمه گه امر ائدیر. تیمور زمانی دا اویغور خطی حرمت قازانمیشدیر.

 

قایناقلار:

طلعت تگین، اسلام اؤنجه سی تورک شعری، استانبول، ۱۹۹۱٫

محمد اؤلمز، آلتون یاروق سودور- ۳ کتاب- ۵ بؤلوم، آنکارا، ۱۹۹۱٫

جوال کایا، اویغورجا آلتون یاروق، سردکایا، ۱۹۹۴٫

محمد فؤاد کؤپرولو، تورک ادبیاتی تاریخی، استانبول، ۱۹۲۶٫

جغتای سعادت، اسکی تورک دیلی و ادبیاتی، آنکارا، ۱۹۴۵٫

عثمان فکری، اسکی تورک شعری نین قایناقلارینا توپلوم بیر باخیش، ۱۹۸۶٫

آلتون یاروق

   آلتون یاروق اثری است که در اواخر قرن ۱۰ یا اوایل قرن ۱۱ میلادی در کانسوی چین به تورکی نوشته شده است. یا به عبارت صحیح تر این اثر در باره ی دین بودایی در آن قرن از زبان چینی به اویغوری ترجمه شده است و مترجم آن کسی نیست جز “شینگو شئلی توتونگ”. این اثر را نخستین بار پژوهشگر مشهور روس “سرگئی مالوف” در منطقه ی “کانسو”ی چین نزدیک شهر “سوکا” در روستای “وُن فی قو” یا “وُن شی قو” در معبدی مربوط به بودائی ها کشف کرد.

   ترجمه یا تالیف کتاب بزرگ آلتون یاروق به معنی نور طلائی توسط دانشمند بزرگ اویغوری در یازده سده پیش، به نام شینقو شئلی توتونگ انجام یافته است. پژوهشگران معتقدند که این اثر ترجمه ای است که از زبان چینی به اویغوری صورت گرفته، اما چنان توانمندی در ترجمه نشان داده شده است که می توان آنرا تالیف بشمار آورد. این دانشمند توانسته است علاوه بر آلتون یاروق آثاری دیگری نیز به زبان اویغوری ترجمه و تالیف نماید که از آن میان می توان به داستان زندگی سیاح بودائی چینی به نام “سیاک هسوآن تسانگ” اشاره کرد. ترجمه ی شینقو شئلی چنان زیبا و اصیل انجام گرفته است که دانشمندانی چون پروفسور طلعت تگین، شینقو را در زمره ی نویسندگان ترک قرار داده است. همچنین پژوهشگران دیگری چون هامیلتون و پ. زیمه در هنر ترجمه ی این نویسنده ابراز عقیده کرده و آنرا ستوده اند. آخرین مورد از این گونه نظرات را نویسنده و محقق اویغوری – قاهار بالاد در سال ۱۹۹۰ اظهار نموده است.

   گفتنی است که در ۱۱ قرن پیش وقتی این اثر نوشته شد ترجمه های دیگری از آن به زبانهای تبتی و مغولی نیز صورت گرفت. ضروری است که به ترجمه های این اثر به زبانهای زنده ی امروز جهان مانند چینی، انگلیسی، روسی، آلمانی و فرانسوی اشاره کرد. آلتون یاروق جزو آن آثاری است که در علم شرقشناسی جایگاه خاصی کسب کرده و این متن در دانشگاهها مورد بحث و تحقیق بوده و خواهدبود؛ زیرا اولین اثر پر حجم و بزرگ و در عین حال قدینی ترین اثری است که تا امروز به زبان ترکی بدست آمده است. در سده ها و دهه های بعدی آثاری چون قوتادغو بیلیک و دیوان لغات التورک نوشته شده اند. باید یادآوری کرد که آثار ترکی پیش از این زمان فراوان است اما حجم اندکی دارند و نهایتا هر یک از آنها بیش از ۵۰ صفحه نیستند.

   در بررسی نخستین پژوهندگان این اثر، ابتدا باید به موللر آلمانی اشاره کرد که در میان آثار کشف شده­ی ترکی در موزه­ی برلن آلمان به نسخه­ای از آلتون یاروق برخورد کرد و ترجمه ی آنرا در سال ۱۹۰۸ منتشر کرد و نام خود را به عنوان نخستین محقق این اثر بزرگ ثبت نمود. در مرحله­ی دوم این تحقیق باید از تحقیق و نشر مشترک مالوف و رادلوف نام برد که آثار این دو در چهار جلد به ترتیب در سالهای ۱۹۱۳، ۱۹۱۴، ۱۹۱۵ و ۱۹۱۷ منتشر گردید. در این اثر بررسی مفصلی به قلم مالوف و آنگاه نتیجه گیری عالمانه ای توسط رادلوف نوشته شده و متن آلتون یاروق در ۷۰۷ صفحه چاپ گردید. رادلوف نتوانست ترجمه ی این اثر را به پایان رساند، در حالی که مالوف کار نیمه ی دوستش را در ۱۹۳۰ به پایان رساند و منتشر نمود. یادآوری می شود آثار این دو بزرگوار در سالهای مختلف منتشر شده و توجه جهانیان را نیز جلب کرده است که در نهایت در سال ۱۹۸۴ توجه و ارزش بسیاری بدین کار داده شد.

   بزرگان و دانشمندان بسیاری از کشورهای مختلف روی این اثر به کنکاش و بررسی های علمی دست یازیده و هر کدام از منظری بدان نگریسته و جوانب مختلف آنرا کاویده­اند که از آن میان می­توان به تحقیقات بانگ و گابین  در میان سالهای ۱۹۴۱ الی ۱۹۷۴ اشاره کرد که مقالات بسیاری در این زمینه منتشر کرده و آلتون یاروق را به صورت بخش – بخش به چاپ رسانده­اند. اثر گابین از این لحاظ نیز حائز اهمیت است که واژگان این اثر را نیز به صورت فرهنگ لغات گردآوری و منتشر نموده است و ترجمه ی درستی نیز از آن ارائه کرده است.

   سومین مرحله از این گونه تحقیقات را باید با نام پروفسور سعادت جغتای ثبت نمود که با اثر آلتون یاروقدان ایکی پارچا را منتشر نمود. اما نمی­توان از پژوهشها و مقالات بزرگانی چون پروفسور فؤاد کؤپرولو و پروفسور احمد رحمتی آرات به سادگی گذشت. چون این بزرگان نیز از سال ۱۹۳۶ روی این اثر ماندگار تاریخی کار پژوهشی را پیش برده و نتایج زیبایی بدست آورده و ارائه کرده اند.

   نخستین جمله های این اثر چنین آغاز می گردد:

نامو بوت، نامو دارت، نامو سانگ                                   بودایا سایغی، اؤیره­تیمه سایغی، توپلولوغا سایغی

آلتون اؤنقلوق یاروق یالتریق لیق                                  آلتون رنگلی، پارلاق پاریلتی­لی

کوپدا کوترولموش نوم ایلیگی                                      هر شئیدن چوخ یوکلتیلمیش، اؤیره­تی حکمداری

آلتیغ نوم بیتیگده قیلینچ                                          آدلی اؤیره­تی کتابیندا داورانیش

آدارتماکین اؤچورمک آتلیغ                                        انگلله­مه­سینی یوخ ائتمک آدلی

بیشینج بؤلوک اوچونج تئز گینچ                                  بئشینجی بؤلوم اوچونجو تومار.

آمتی بو نوم بوشلاغین                                              ایندی بو اؤیره­تی باشلانغیجینی

قولوق کی دارا قوت تاغدا                                           قوتلو گردهرا قوتا داغیندا

اوقموش کره ک: آتنا اؤترو اولوغ . . .                              اونلامیش گره­کیر: اوندان سونرا اولو . . .

   آلتون یاروق یکی از کتابهای مقدس بودائیزم، همچنین یکی از آثار پیش از اسلام در ادبیات ترکی است که اعتقادات مذهبی و غنای زبان و ادبیات اویغوری و سیمای بین المللی این ادبیات را نشان می­دهد. علیرغم ترجمه بودن این اثر، نشان از غنا و محتوای غنی این زبان و ادبیات است. آلتون یاروق به معنی نور طلائی می باشد. نگارشی که اینک در دست است به نیمه­ی نخست سده دهم میلادی مربوط می­گردد و کشف این نسخه نیز در سده ی ۱۷ میسر گشته و به زبانهای مختلف دنیا به جهانیان معرفی شده است. این کتاب پُر حجم و بزرگ اصول و پایه های بودائیزم را به روانی و در عین حال بطور کامل معرفی می کند.

آلتون یاروق که در اصل به نثر می باشد حاوی قطعات فراوان منظوم نیز می باشد. از آن جمله داستان شاهزاده و شیر دارای بخشهای منظوم هم هست. اشاره ای کوتاه به این بخش داریم:

   داستان شاهزاده و شیر: در این داستان شاهزاده ای نشان می دهد  که با فداکاری شیری را از مرگ بخاطر گرسنگی رهائی می­بخشد. در اینجا برای نجات شیر از گرسنگی خود را هدف خوراک وی می­سازد. این داستان دارای روایتی روان و زنده است. در اشعاری هم که در مرثیه­ی مرگ شاهزاده سروده می­شود بسیار تاثّربرانگیز و زیباست: ماهاساتوی از خورده شدن خویش بدست شیر زمین و آسمان به لرزه درمی آید. بدین خاطر برادر متوسط وی چنین می­گوید:

یاغیز یئر بوترور تپره یور         یالقیز یئر بوتون سارسیلیر

اوغوزلار تاغلار بیرله قالیسیز     چایلار داغلار ایله بیرلیکده

بولونگ یینغاق قاراریب           گوشه – بوجاق قاراریب

اؤله­ز بولتی گون تانگری.         سؤنوب گئتدی گون تانری.

گؤیدن دوشور الهی

گوللر و چیچکلر دال – دالا

عجبا بونلار قارداشیمیزین

وجودونو فدا اشارتلریدیر می؟

قارداشی بو سؤزلری ائشیده رک، بئله جواب وئریر:

ائشیتدیم من ماهاساتوی نین

سؤیله دیگی گرچک سؤزلرینی

داها دئمه یین گؤرونجه

ضعیف گوجسوز آج پارسی.

 

Aç emgekke egirtip

Enükin yigeli kılmışın

Anın sizindim inimke

Et’özin titdi erki mü

آجلیق آجیسی ایله قیورانیب

انیکلرینی یئمه یه قالخیشدیغیم

بو یوزدان شوبهه لندیم قارداشیمدان:

وجودونو فدا ائتدیمی؟

بونا گؤره آغابی قارداش، آج شیری گؤردوکلری یئره گئدرلر. اورادا ماهاساتوی نین پارس طرفیندن پارچالانیب یئنیلدیگینی گؤرونجه جسدینی آرتان پارچالاری و سوموکلری باشیندا یوکسک سسله آغلاییب فریاد ائدرلر و بونلاری سؤیلرلر:

 

 Körkle kövşek tokılıg

İnimiz erding küvez a

Ögke kangka sevitmiş

[İnimiz] erding kadaş a

 

گؤزل، نازک یاپیلی

کیچیگیمیزدن ای ایگید!

آنایا بابایا سئودیرمیش

 کیچیگیمیزدن ای قارداش!

 

Neçükin yana birgerü

Birlekiye ünüp üçegü

Negülüg titding özüngin

Bizni birle barmadıng

 

نه اوچون تمام برابر

بیرلیکده بؤیوموشکن

نه دئیه فدا ائتدین اؤزونو

بیزیم ایله گلمه دین؟

 

Ögümüz kangımız bizinge

Utru körüp ayıtsar

Biz ikegü negü tip

Ötünelim sözlelim

 

آنامیز بابامیز بیزه

قارشی چیخیب سورارسا

بیز ایکیمیز نه دئییب

عرض ائده لیم سؤیله یه لیم؟

 

Ol yig bolgay üçegü

Birlekiye ölser biz

Neng bizinge kergeksiz

Bu et’özümüz tirigi

 یئگ اولوردو اوچوموز

بوتون برابر اؤلسک بیز

ایندی بیزه گره کسیز

بو وجودون دیرلیگی!

علاوه بر آلتون یاروق دو داستان دیگر نیز وجود دارد که عبارتند از:

چستانی بی حیکایه سی

دانتی پالی بَی داستانی.

   در داستان نخست مبارزه با بیماری، بلاها و مصیبتهایی را که بر کشور چستانی بی نازل شده است بیان می کند. در این داستان تصاویر ارائه شده از شیاطین بسیار زیبا و جاندار است. این داستان را مترجمی به نام “شیلازین” از زبان تخاری به ترکی ترجمه کرده است.

داستان دوم در باره ی آهویی است که برای نجات آهوان دیگر خود را فدا می­کند. دانتا پالی بیگ که آهو را کشته است وحشتی هراس انگیز فرا می­گیرد. این داستان نیز بسیار جذاب و جاندار نوشته شده است.

   اویغورها با سرنگون کردن سلسله­ی گؤگ تورک خاقانی خود را برپا ساختند. قلمرو گسترده ای را تحت حکومت خود درآورده و بیش از سیصد سال امپراتوری خود را توسعه دادند. این قلمرو از جوار چین تا آمودریا گسترده بود و بنای فرهنگ و ادبیاتی غنی را برپا کردند که دیگر زبانهای ترکی تا سده­ها بعد زیر سیطره ی ادبیات اویغوری قرار داشت. این ادبیات از طریق ترجمه­ی آثار هندی و چینی نضج گرفت و ادبیاتی استوار و غنی ملهم از آموزشهای دینی را فراهم نمود. در میان این ترجمه­ها آلتون یاروق با توجه به حجم و محتوای خود دارای ارزش علیحده­ای می­باشد. بویژه زبانی استوار و زیبا نیز دارد. حجم ۷۰۷ صفحه­ای که سرگئی مالوف و رادلوف از این اثر ارائه دادند بر اهمیت موضوع افزود و کتاب شامل ۱۰ کتاب و ۳۱ بخش گردید.

   از سال ۱۰۱۰ که آلتون یاروق را در میان آثار بودائیستی یافت توجه جهانیان بدان معطوف گردید و نشان داد که این اثر ابتدا از هندی در سده هشتم میلادی به چینی ترجمه شده و در نیمه­ی نخست قرن دهم هم به زبان اویغوری ترجمه گشته است. این متن در برلن در میان آثار طبقه بندی شده­ی کشفیات تورفان جای گرفته بود که با کار ارزشمند مالوف غبار از روی آن زدوده شد و در سالهای بعدی تعداد بیشتری از محققان برای بررسی و شناخت این اثر بزرگ به میدان آمدند که از آن جمله سعادت جغتای، شناسی تگین، رشید رحمتی آرات، ا. فون گابین و ویلهلم رادلف را می­توان نام برد که همراه با اینان پژوهشگران ترک مانند محمد اؤلمز، جمال کایا و اردم اوچار نیز وارد عرصه شدند.

   دکتر اؤزلم آیازلی ۶ کتاب یعنی ۱۲ بخش را برای بررسی در دست گرفت و کار تحقیقی خود را در سال ۲۰۱۲ سامان داد. در این اثر اطلاعات ارائه شده در قسمت مقدمه­ی آن به همراه ۶ موضوع دیگر متن اثر او را ترتیب داد که شامل بررسی نسخه­ی برلن، متن اثر، ترجمه­ی متن، نتیجه می­باشد. در بخش نخست ادبیات اویغوری را با ادبیات بودائیزم شروع کرده و نقش این دین در ادبیات ترک را بررسی می­کند.

   در این باره صدها مقاله علاوه بر دهها تز دکتری نیز نوشته شده است و در سالهای اخیر یک بار دیگر توجه جهانیان بدان جلب شده است. نام اصلی این کتاب در زبان سانسکریت به صورت زیر است:

Suvarnaprabhasa و به ترکی شده است “آلتون اونقلغ یاروق یالتریقلیغ کوپدا کوتورموش نوم ایلیغی” به زبان ما “آلتون رنگلی ، پارلاق ایشیقلی، ان اوستون سوترا حکمداری” گه بصورت خلاصه آلتون یاروق نامیده می شود که شامل ۱۱ کتاب و ۳۱ بخش می­باشد. در هر بخش یک موضوع مورد بررسی قرار می­گیرد. کشف نخست کتاب در ۳۹۷ ورق بدست آمد در ایالت کانسو و منطقه وینشوگو. این نسخه هم اینک در زبانهای آسیایی دانشگاه علوم سن پترزبورگ محافظت می­شود. علاوه بر این نسخه برخی قسمتهای نوشته شده در باره­ی آلتون یاروق توسط باستان­شناس سوئدی ف. برگمن  F.Bergman در ضمن گشت در سالهای بین ۱۹۲۷ تا ۱۹۳۵  در شمال غرب چین بدست آورد. این نوشته­ها هم اینک در موزه­ی مردم شناسی استکهلم نگهداری می­شود. دیگر نسخه ی مربوط به همین اثر توسط گروه باستان­شناسان آلمانی در منطقه ی سینجان Xinjiang کشف گردید. این یافته­ها اینک در آکادمی علوم برلن نگهداری می­شوند.

     کل اثر در پترزبورک نگهداری می­شود. این نسخه تازه­ترین نسخه­ی آلتون یاروق به زبان اویغوری است. این نسخه در سال ۱۶۸۷ با صادق ماندن به نسخه­ی اصلی استنساخ گشته است. چاپ آن نیز صورت گرفته است. تمامی نوشته­های سن پترزبورگ در سال های ۱۹۱۳ – ۱۹۱۷ چاپ گردید.

   در تاریخ چینیان زبان و تاریخ ادبیات اویغوری از سده سوم قبل از میلاد آغاز می­گردد. در متون چینی نام اویغور به صورتهای مختلفی ثبت شده است. اویغورها در متون چینی در حوزه­های گسترده­ای ساکن بوده­اند که تا قرن چهارم میلادی آنها بیشتر در اطراف دریاچه­ی بالخاش و غرب آن، در شرق دریاچه ی بایکال تصویر شده­اند. اویغورها در کتب ترکی نیز دارای تاریخی کهن هستند. به نوشته­ی اوغوزنامه ها، نام اویغور را اوغوزخان به آنان داده و به معنی پیوستن یا اویوشماق، بیرلشمک می باشد. همچنین بر اساس همین اوغوزنامه­ها اویغورها نخستین ارابه­ها را در تاریخ ساخته­اند. اویغورها بعد از گؤگ ترکان(۵۵۲ – ۷۴۵م) بین سالهای ۷۴۵ الی ۸۴۰ امپراتوری بزرگی را بوجود آوردند. مورخین سالهای تاثیر اویغورها در بین ترکان را بسیار قوی و طولانی مدت دانسته­اند.

    نكتة درخور ذكر دیگر در این مورد آن است كه با راهیابی ادیان مختلف مانند بودایی، مانوی، زرتشتی و تا حدودی مسیحی در پیش از اسلام در میان اویغورها و توركان دیگر، خطوط و الفباهای مختلفی هم رواج می­یابد. چنانكه توركان بودایی خط سغدی و اویغوری، توركان مانوی خط مانوی و توركان مسیحی خط سریانی را می­پذیرند و بویژه متون دینی و ادبی خویش را به آن خط می نویسند. ولی گسترة جغرافی و زمانی كاربرد این خطوط هیچگاه به اندازة گسترة جغرافی و زمانی خط اورخون و خط اویغور نبوده و چنانكه گفته شد، بیشتر محدود به متون دینی و مذهبی و بعضاً ادبی بوده است.

   نمونة آثار زبان توركی قدیم به خط مانوی در كتابهای دوم، سوم و نهم سلسلة «متنهای توركی تورفان» و نمونه­های آن به خط برهمایی در كتاب هشتم همین سلسله چاپ شده است.۱۱ همچنان، تعدادی آثار توركی به خط «گالیك» (خط مغولی) نیز نوشته شده كه در دست است.

   با پذیرفته شدن دین اسلام از سوی توركان، خط عربی به تدریج جای خط اویغوری و سایر خطها را گرفت و تا سدة پانزدهم میلادی خط اویغوری بكلی متروك شد.

     نمونه­های بزرگترین آثار زبان توركی قدیم نوشته شده به خط اویغوری مربوط به سده­های۵ – ۱۰  میلادی از این قرار است:

  1. خواستوانیفت («توبه نامة مانویها»): از این اثر سه نسخة خطی در دست است. نسخة لنینگراد، كه از منطقة «آستانه» واقع در نزدیكی «تورفان» آورده شده است. نسخة برلین، كه آن نیز از «تورفان» به دست آمده و نسخة لندن، كه از «غار هزار بودا» پیدا شده است. از این میان نسخة لندن به خط مانوی است.

  2. قصة شهزاده های قَلی اَنم قره و په پم قره: نسخة دستنویس آن در كتابخانة ملی پاریس موجود است. «پ. پیلّا» به سال ۱۹۱۴م. ترجمة فرانسوی آن را همراه با متن توركی آن به حروف فرانسوی چاپ كرد.

  3. آلتون یاروق: این اثر در اصل به زبان سانسكریت بوده، ترجمة توركی وریانت چینی «سوورنپ بهسه» است. نام مكمل آن «آلتون اونگلوگ یروق یلتیریكلیغ قاپده كوته ریلمیش نام ایلیگی» (آلتین رنگلی نور تاولنه­دیگن، همه دن بویوك بولگن كتاب تاجداری» كه معادل فارسی آن (كتابی باعظمت ترین، تابانندة انوار زرین) است. «سوورنپ ربهسه» (آلتین جلا= جلای زرین) از شمار یكی از كتاب های دین بودایی به نام سوتره است.

ترجمة توركی سوتره (نور زرین) به قلم سینگقو سیلی توتونگ منسوب بوده، موصوف در سدة دهم میلادی در شهر «بئش بالیق» می­زیسته است. در حال حاضر در حدود ده نسخة خطی «نور زرین» موجود است كه بیشتر آنها در بخش نسخ خطی انستیتوت مركزی تاریخ قدیم و باستان شناسی فرهمگستان جمهوری فدرال آلمان نگهداری می­شود. یك نسخه از این اثر كه در سال ۱۶۸۷ كتابت شده، در بخش نسخ خطی لنینگرادِ (سانكت پتربورگ فعلی) انستیتوت شرق شناسی اكادمی علوم روسیه نگهداری می شود. این نسخه را س. ای. مالوف در جریان سفرش در سالهای ۱۹۰۹-۱۹۱۱ به توركستان شرقی و هان سو (هان- سو) از قیشلاق وونگشیگو محل زیست اویغوران زرد واقع در نزدیكی شهر سوچجاو یافته بود. همین نسخة وونگشیگو را س. مالوف با همكاری و. د. رادلوف در سالهای ۱۹۱۳-۱۹۱۷ به نشر رساند. بعداً ترجمة نامكمل آلمانی آن را رادلوف با یك مقدمه بزبان روسی به سال ۱۹۳۰ به چاپ رسانید. همچنان پارچه­هایی از اثر مزبور را دانشمند روسی مالوف به زبان روسی و دانشمند آلمانی پ. سیم به زبان آلمانی در مقالات خود چاپ نمودند.

  1. سكیز یوكمك: یك نسخة آن از «تورفان» به دست آمده است. متن آن را و. بنگ، ا. فان و دانشمند تورك «گ. ر. رحمتی» در سلسلة «متنهای توركی تورفان» به سال ۱۹۳۴م. در برلین چاپ كردند.

  1. افسانة دیو اته وكه: از دستنویس این افسانه چهار پارچة آن از تورفان به دست آمده و در دهمین كتاب سلسلة «متنهای توركی تورفان» چاپ شده است.

  2. پارچه هایی از افسانه های بودا: متن این اثر در كتابهای سوم و چهارم سلسلة «اویغوریات» در برلین به چاپ رسیده است.

  3. ایرق (فالنامه): این نسخه را ا. ستیین از نزد یكی از خادمان معبدی به نام «غار هزار بودا» در نزدیك «دون خواَن» چین گرفت و با خود به لندن آورد. متن این دستنویس را بار نخست و.تامسن در شمارة ماه ژانویه ی «مجلة انجمن شاهی آسیا» چاپ كرد.

    همزمان با عمومیت یافتن رسم الخط اورخون در میان توركان، در توركستان شرقی و غربی دو نوع الفبای دیگر وجود داشت كه یكی خط سغدی یا سوغوت بود كه بیشتر در میان توركان حوزة سغد در توركستان غربی به كار می رفت و دیگر خط اویغوری بود كه در توركستان شرقی میان اویغورها معمول بود. الفبای سغدی در اصل دارای چهارده حرف بوده، بعدها تعداد حروف آن به بیست و دو حرف رسیده است. این الفبا در اصل از الفبای آرامی گرفته شده است، پس از آن توسط اویغورها در میان مغولها رواج یافته است. اویغورها خود با استفاده از آن، خط جدیدی به وجود آوردند كه بنام خط اویغوری یاد می­شود. خط اویغوری دارای بیست و شش حرف بوده كه از این شمار، چهارده حرف از خط سغدی گرفته شده و دوازده حرف جدید به آن افزوده شده و مجموعاً بیست و شش حرف را تشكیل داده است. الفبای اویغوری دارای سه حرف صدادار بوده، از این رو برای زبانهای توركی كه نه حرف صدادار دارد، مناسب نبود. برای رفع این نقیصه از نقطه­گذاری استفاده شد. از همین رو برخی از دانشمندان آن را خط سغدی پنداشته­اند.

   خط اویغوری از زمان اویغورهای قدیم تا سدة هفتم میلادی، خط توركستان شرقی بود و پس از متروك شدن خط اورخون در قرن هفتم میلادی به عنوان خط تمام توركان مورد استفاده قرار گرفت. این رسم الخط تا پایان سدة پانزدهم و اوایل سدة شانزدهم (به روایتی تا سدة هیجدهم) مورد استفاده قرار داشت.

   زبان­شناس سدة چهارم هجری، محمود كاشغری در كتاب «دیوان لغات التورك» خود در بارة خط اویغوری نخستین بار بحث نموده، آن را « خط توركی» می­نامد و ویژگیها و كاستیهای آن را شرح می دهد. به نوشتة او خط اویغوری دارای هیجده حرف بوده، كه در آن برای هشت حرف موجود در زبان توركی (پ، ج (انفجاری= پارتلاوچی)، ج (كشدار= سیرغه لاوچی)، ف، غ، گ، نگ) نشانه های ویژه وجود ندارد. همچنان، حروف صدادار به شیوة رسم الخط عربی نه با حركتها، بلكه با حروف افاده می شود. اینگونه، محمود كاشغری شكل نوشتاری مركب و سادة حروف را نیز داده است.

   مورخ و زبان شناس عهد تیموری ابن عربشاه راجع به خط اویغوری معلوماتی داده است، كه خواندن آن خالی از فایده نیست: «… اما چغتائیان خطی بنام اویغور دارند و شمار حروفش چهارده است، سبب كمی آن اینكه حروف حلق را به یك حرف می نویسند و به یك صورت تلفظ می­كنند و همچنین است حروف قریب المخرج چون فا و با، زا و سین و صاد و دال و تا و طا و بدین خط دستورها و فرمان ها و نامه ها و دفترها و نقش خاتم ها و تاریخ ها و شعر و داستان و آنچه به كارهای دنیا و یاسای چنگیز بستگی دارد می نویسند و استاد خط هیچگاه زیان و تنگدستی نمی بیند، زیرا كه همواره كلید روزی خود را در دست دارد.»

   این خط در زمان مغولها به عنوان خط رسمی پذیرفته شد و بعدها تا دربار سلطان محمد فاتح در استانبول نیز راه یافت. مهمترین كتبی كه در دوران پس از اسلام به این خط نوشته شده عبارتند از:

۱- قوتادغوبیلیك ۲- عتبه­الحقایق (هبه الحقایق) ۳- داستان اوغوزخان ۴- بختیارنامه (۱۴۳۵میلادی) ۵- معراجنامه ۶- تذكره اولیا ۷- مخزن الاسرار یا مخزن حیدری ۸- محبتنامة خوارزمی ۹- سراج القلوب (۱۴۳۲ میلادی در یزد نوشته شده) ۱۰- كتاب مسئله ۱۱- مجموعة اشعار قاسم و منصور بخشی وغیره می­باشد.

خط اویغوری در زمان مغولان اهمیت زیادی كسب كرد. به نوشتة جوینی در تاریخ جهانگشا، مغولها، بویژه اصیل زادگان مغول به دستور چنگیزخان به آموختن خط اویغوری مجبور و مكلف شده بودند. خط اویغوری با وجود اینكه برای نوشتن الفاظ توركی مناسب نبود، از سدة نهم تا سدة پانزدهم میلادی (بروایتی تا سدة هیجدهم و در توركستان شرقی بویژه میان اویغورها) در آسیای میانه برقرار ماند و گسترة وسیعی از دریای مدیترانه تا ژاپن را شامل می­گردید. چنانكه توزوك امیر تیمور كورگان و فرامین دولت آلتین اردو به این خط نوشته می­شده­اند.

قایناقلار:

طلعت تگین، اسلام اؤنجه سی تورک شعری، استانبول، ۱۹۹۱٫

محمد اؤلمز، آلتون یاروق سودور- ۳ کتاب- ۵ بؤلوم، آنکارا، ۱۹۹۱٫

جوال کایا، اویغورجا آلتون یاروق، سردکایا، ۱۹۹۴٫

محمد فؤاد کؤپرولو، تورک ادبیاتی تاریخی، استانبول، ۱۹۲۶٫

جغتای سعادت، اسکی تورک دیلی و ادبیاتی، آنکارا، ۱۹۴۵٫

عثمان فکری، اسکی تورک شعری نین قایناقلارینا توپلوم بیر باخیش، ۱۹۸۶٫

[۱]  م. کریمی، تاریخ ادبیات آذربایجان، تهران، ۱۳۹۲، جلد ۱، ص۴۲۱٫

ارسال دیدگاه