تاریخ گؤگ تورک / م. کریمی

   گؤگ تورکها، سلسله­ای از هونها هستند که در قرن پنجم با نام تورک وارد صحنه­ ی جهانی شده و فرهنگ و تمدنی را پایه گذاری کردند که امروز بخشی از فرهنگ و ادبیات آذربایجان نیز شمرده می­ شود، زیرا این امپراتوری تا آذربایجان کشیده شده بود. در اين امپراتوري بزرگ صنايعي چون معدنكاوي و آهنگري رشد كرده بود و آهنگران براي ارتش خود اسلحه مي‌ساختند و از آن در مقابل دشمنان براي دفاع از سرزمين خود استفاده مي‌كردند. همچنین دارای فرهنگ و مدنیتی قابل توجه بودند و در نظم جهانی تاثیر شگرفی نهادند، همچنین رونق اقتصادی و صنایع و هنرها را در آسیای میانه رشد دادند.

   تورکها در تاریخ پیش از میلاد بارها با نام توروخ و توروک ظاهر شده ­اند، اما با روی کار آمدن امپراتوری گؤگ تورک، نام تورک با وضوح تمام ورد زبانها شد و زبان ترکی نیز به مجموعه­ ی زبانهای التصاقی رایج در میان ملل آسیای میانه تا بالکان اطلاق گردید. وقتی سخن از زبانهای التصاقی می­رود نخست زبان ترکی به ذهن متبادر می­ شود و به عنوان زبانی قانونمند و گسترده مطرح می­ گردد. اما ترکان در تاریخ کهنتر با نام هون شناخته شده اند. هونها از سده های قبل از میلاد تا قرن پنجم میلادی امپراتوری­های بزرگی را تشکیل دادند و تا قلب اروپا هم نفوذ کردند. منابع چینی از آنان با عنوان “هسیونگ نو” و یونانیان با نام “هون” یاد کرده­اند و وقتی نام ترک عمومیت می یابد چینیان بدانان “تو چیو” می گویند. در سده های پیش از میلاد امپراتوران بزرگی چون مته خان ۱۷۶ ق.م و تومن ۲۳۰ ق.م و در نخستین سده های میلادی، امپراتورهای بزرگی  چون چائو در بین سالهای ۳۲۹ الی ۳۵۱ میلادی، هسیا در ۴۰۷ الی ۴۳۱ میلادی، لیانگ بین سالهای ۴۰۱ الی ۴۳۹ از امپراتورهای برجسته ی هونها هستند که فرهنگ هونها را حفظ کرده اند و نامدارترین آنان آتیلا بود که تا قلب اروپا پیش رفت. در همین حین، چندین دولت مقتدر در گوشه و کنار آسیای میانه مقتدرانه حکومت کرده اند که از آن جمله دولت “لوو لان” در جوار تورفان و دیگری دولت “لیانگ” است که این دولت را منشا اصلی گؤگ تورکان شمرده اند.

پس از امپراتوري معظم هون از آسيا تا قلب اروپا، دومين امپراتوري بزرگ تركان را مي‌توان گؤگ تورك به شمار آورد. اين امپراتوري به لحاظ ساختار اداري، همچنين سازماندهي لشكري و ديگر جنبه‌هاي اقتصادي – فرهنگي تأثير عميقي در روند تاريخ آن دوره‌ي جهان و مناسبات سياسي بين شرق و غرب چين و روم و جاده‌ي ابريشم داشته است. گؤگ توركان در سده‌هاي چهارم و پنجم ميلادي تحت سلطه‌ي آوارها مي‌زيستند. مسقط الرأس اصلي آنان ديار ارگنه قون بود و طبق اساطير، جد كبير آنان در كودكي توسط گرگي ماده، شير داده شده و از اين لحاظ گرگ، توتم آنان به شمار مي‌آمد. جد بزرگ گؤگ تورك، بنا به اسطوره‌ي ارگنه قون در سال ۴۳۹ ميلادي از يك قتل عام جان سالم به در برد و در سال ۵۳۵ ميلادي از آن ديار خارج شد[۱] و به مرور نيرو گرفت و حكومت گؤگ تورك را بنا نهاد.

    همچنین بؤز قورد با راهنمايي گؤگ­توركان، آنان را از خطر نابودی رهانیده و به همين دليل، بوز قورد (گرگ خاكستري) در بين آنان مقدس شمرده شده است. بومين خاقان سردار رشيد آوارها بود كه به دليل خواستگاري از دختر شاهزاده‌ي آوارها، مورد غضب قرار گرفت و چون احترامي نديد به فكر تأسيس حكومت افتاد و در اندك زماني با يك شاهزاده‌ي تابغاچ ازدواج كرد و يك سال بعد سلسله‌ي گؤگ تورك را بنياد نهاد ( ۵۵۲ ميلادي). به سرعت امپراتوري خود را گسترش داد بطوريكه از شرق با چين و از غرب با روم همسايه شد. او توانست تمامي ملتهاي ترك را زير يك پرچم گرد آورد.

   در سال ۵۵۲ میلادی گؤگ تورکها با اعلام استقلال خود سلسله ی گؤگ تورک را بنا نهادند. آنان برای نابودی دشمن اصلی خود ژوان – ژوان ها (آوارهای دوران بعدی)، طی دهه­ها جنگ و گریز موفق شدند آنان از صحنه ی آسیا رانده و در دهه­های بعدی در اروپا با نام آوارها موقعیتی کسب کنند. گؤگ تورکها دو دولت موجود در جنوب چین را در عرصه ی سیاسی مغلوب کرده و به باجگزاری سالانه مجبور کردند. دولت هفتالیت را در جنوب غربی از میان برداشته و جاده ی ابریشم را بدست گرفتند و در صحنه ی جهانی تجارت بین المللی امن و سالمی را با توان و قدرت کافی برقرار کردند و از این طریق درآمدهای مطمئنی را صاحب گشته و رضایت تاجران بین شرق و غرب جهان را کسب کردند. توسعه ی آنان ادامه یافت و در غرب با ساسانیان همسایه شدند. روابط نه چندان حسنه ای باهم داشته و فراریان هر یک در دیگری پناه داده می­شد تا اینکه زمینه برای نفوذ گؤگ تورکها مهیا شد و از طریق قفقاز تمام کرانه­های دریای کاسپین را بدست گرفتند و خزرها را نماینده ی خود در این مناطق گذاشتند. به عبارت دیگر گؤگ تورکها به آذربایجان آمدند و بعدها جای خود را بکل به خزرها دادند. دولت بیزانس هم با توجه به دوری از امپراتوری گؤگ تورک خواستار برقراری روابط حسنه بود. هر چند گؤگ تورکان ابتدا با بیزانس از درِ دوستی وارد شدند اما در دوره های بعدی قلعه های بیزانس را در کریمه – کرچ – فتح کرده و از این طریق بر آذربایجان و قفقاز دست یافتند.

   در سال ۵۸۲م در نتیجه ی شورشهای و دخالتهای چین، گؤگ تورک به دو بخش تقسیم شد و تا سال ۶۳۰ دو قسمت شرقی و غربی بطور مستقل حکومت کردند. دولت بخش غربی بخاطر توانمندی خود توانست قلعه یئن مئن را در سال ۶۱۵ از دست چین آزاد سازد. اما دولت شرقی علیرغم اوج قدرتش تا سال ۶۳۰ بخاطر قحطی ناشی از سرمای شدید ضعیف شد و در سال ۶۳۰ میلادی شکست خورد. اما دولت غربی با فراز و نشیبهائی به حکومت خود ادامه داد. در سال ۶۸۲ دومین دوره از امپراتوری گؤگ تورک (بخش غربی) با گردآوری مجدد نیروهای توانمند تشکیل شد و با تجمیع نیروهای قبلی توانست امپراتوری نیرومندتری را بوجود آورد و قوی ترین امپراتوری سرزمینهای مجاور گردید. در سالهای ۷۲۷ تونیوکوک و از سال ۷۳۲ الی ۷۳۵ بیلگه خاقان کتیبه های اورخون را نوشتند. از این به بعد دولت گؤگ تورک دوم تداوم آورد تا در سال ۷۵۸ مغلوب اویغورها شد.

   منابع موجود برای بررسی تاریخ این امپراتوری بین سالهای ۵۴۲ الی ۶۳۰ و تقسیم آن بدو امپراتوری در دست است. این منابع به زبان چینی با نامهای “تونگ تیئن، تسه یونان کوئی” و “تسو چیه تونگ چیئن” هستند. این منابع در باره ی بخش نخست امپراتوری (۵۴۲ – ۶۳۰) اطلاعات بیشتری ارائه می دهند و در باره بخش دوم تاریخ (۶۸۲ الی ۷۴۴) اطلاعات خوبی از منابع دیگر در اختیار داریم. همچنین منابع مربوط به دوره ی دوم امپراتوری توسط “ر. گراود” تهیه شده است. “چانگ یئن تانگ” نیز با ترجمه ی مطالبی در باره ی “تسو چیه” بین سالهای ۶۱۸ الی ۷۴۴ کار ارزشمندی انجام داده است. “لیو” نیز مطالب مربوط به تقویم سالانه ی حوادث را ترجمه کرده و در واقع هر یک از این محققان گوشه ای از تاریخ را گشوده اند.

   نامی که برای این سلسله برگزیده شده است در حقیقت نام قبیله بوده است. آنان خود را در کتیبه های اورخون و یئنی سئی (گول تیگن، سمت شرق، سطر سوم؛ و کتیبه ی بیلگه خاقان، سمت شرق، سطر سوم) گؤگ تورک خوانده اند. بنابراین از سال ۱۸۹۶ که “و. بانگ” این کتیبه ها را ترجمه کرد نام گؤگ تورک بر زبانها افتاد.

   آنچه تا ۲۰۰ سال پیش، از تاریخ گؤگ ترکان بر دنیا معلوم بود تنها متون موجود در کتیبه های آنان بوده است. این متون نیز همگی به دوره ی دوم حکو مت گؤگ ترکان منسوبند. اطلاعات در باره ی تاریخ این سلسله یعنی بین سالهای ۵۴۲ الی ۷۳۰ چند جمله بیشتر نبود. بنابراین اطلاعات کامل از تاریخ ترکان در آسیای میانه از دوران باستان تا دوران جدید را تنها در منابع چینی می شد یافت.

   پژوهش در غرب در باره ی گؤگ تورکان از روی منابع چینی (تسو چوئه) حدود ۲۵۰ سال پیش آغاز شد. جالب آنکه این پژوهشها در کشورهای ترک زبان از سالهای بعد شروع گشته است. در ترکیه در سال ۱۹۵۷ بود که پروفسور ت. اوگال مطلبی در این مورد نوشت. در سال ۱۹۶۷ هم چنین موضوعی را برای یکی از دانشجویان دوره ی دکتری خود انتخاب کرد.

   اما نمی توان تحمل کرد که تعداد زیادی از منابع چینی در باره ی ترکان هنوز ترجمه نشده و بررسی نشده باقی بماند. بنابراین دانشمندان ترک تصمیم گرفتند از منابع درجه اول چینی در این باره بهره گیرند. این امر موجب شد حرکتی برای بررسی و جمع بندی این منابع نیز شدت بگیرد. بنابراین این علم نیز در نهایت بدست خود ترکان صورت گرفت و امروز مستشرقین به منابع ترکی دسترسی دارند. دانشمندان ترکیه توانستند تمام آنچه هنوز ترجمه نشده و برای بررسی دقیق تاریخ لازم بود ترجمه کنند و کار بررسی را نیز تا حد زیادی پیش برند.

خاستگاه گؤگ تورک

منشاء و خاستگاه گؤگ تورکان همچنان با داستانها و اسطوره­ها درآمیخته است. این مساله همواره سبب اختلاف در تئوریها و نظریه­های دانشمندان در این باب بوده و هست. بنابراین یافتن قطعی منشا گؤگ تورک همچون منشاء اکثر اقوام و ملل مشرق زمین با خطاهائی همراه است و قطعیت لازم را ندارد. هنوز هم نام مناطق و سرزمینهائی که در منابع مختلف با اسامی مختلفی ذکر شده اند مساله را گاهی حتی واژگون می نماید و راه علمی نیست که با توجه به چند منبع موجود در دست نظر قاطع داد و بقیه نظرات را منتفی دانست. اما آنچه قطعا می توان گفت اینست که آنان تا سال ۵۴۲ در دامنه های جنوبی کوههای آلتای می زیسته اند. از نظر منشاء همه ی منابع چینی آنان را از هونها دانسته اند و اتفاق اکثری را در این زمینه تشکیل می دهند. هر چند که بعضی از مستشرقین به راههای انحرافی خود رفته اند. نتیجه یکی بیش نیست و ارتباط قوی بین گؤگ تورکان و هونها را تائید می کنند.  و اختلاف در تعیین سرزمین آنان حدود ۲۰۰ الی ۳۰۰ کیلومتر فرق دارد و آن همان دامنه های کوههای آلتای را در بر می گیرد و لاغیر.

   با پذیرفتن دامنه های جنوبی کوههای آلتای، اگر تعبیر افسانه ی “سو او” را اندکی بگشائیم بر اساس منابع چینی این سرزمین واقع در شمال سرزمین هونها بوده است. “ب. اوگال” رابطه ی کشور “سو او” را با قبائل “سو تو او” -اجداد تابقاچها- ذکر می کند. به نظر می رسد شمال آلتای تا کنار رود یئنی سئی سرزمین آنان بوده است. البته همه ی اینها به دوران پیش از تشکیل امپراتوری مربوط می شود.

اوضاع تاریخی ظهور گؤگ تورک

   سلسله ی ژوان ژوانها در قرن ششم میلادی تمام سرزمینهای مغولستان تا شرق مغولستان را در دست گرفته بود و قویترین حکومت دوران و منطقه بود و بازمانده های هونها و قبیله ی “هسین پی” جزو این امپراتوری بودند. این حکومت رقیب اصلی ترکان تابقاچ بود که بتازگی تشکیل حکومت داده بود و تا سال ۵۵۱ خصوصیات اصلی یک دولت بزرگ را داشت.

   سلسله ی تابقاچ با اصالت ترکی در سال ۳۸۶ در چین تاسیس شد. در نیمه ی دوم قرن پنجم دین بودیزم را از دست داده و فرهنگ چینی را پذیرفت و نام وئی Wei گرفت. اما در سال ۵۳۴ نیز به دو قسمت غربی و شرقی تقسیم شدند. بخش شرقی دو سال قبل از گؤگ تورک یعنی در سال ۵۵۰ از بین رفت و بجای آن، دولت چئی تاسیس گردید. دولت وئی غربی هم در سال ۵۵۷ جای خود را با دولت چواو عوض کرد.

  آخون ها که در سال ۳۵۰ از ژوان ژوانها جدا گشته بودند در اطراف ماوراءالنهر و سمرقند دولتی تشکیل داده، در سرزمین های وسیعی از افغانستان، ایران و کریمه در هجومها شرکت داشتند. وقتی گؤگ تورکها دولت خود را مستقر کردند همسایه ی جنوب غربی آنان شدند. با گسترش گؤگ تورک به سمت غرب، ابتدا باهم درگیر شدند. اما در عمل مشترک گؤگ تورکها با ساسانی ها مضمحل شدند.

ورود گؤگ تورکها در صحنه ی تاریخ

   از منابع تاریخی می توان موقعیت گؤگ تورکها قبل از تشکیل حکومت را دریافت. ظهور قطعی گؤگ تورکها به سال ۵۴۲ اتفاق افتاده است. این سال را باید نقطه عطف آنان شمرد. از این به بعد همه چیز روشن است. بنا به نوشته ی تمامی منابع، رئیس گؤگ تورکها کسی جز بومین نیست. طبق منابع از این به بعد بومین بطور مرتب مرزهای غربی چین و دولت وئی را مورد حمله قرار می دهد. با این اطلاعات می توان سال ۵۴۲ را سال تاسیس گؤگ تورکها دانست.

   منابع در سال ۵۴۲ یکباره لب از سخن می بندند و دوباره در سال ۵۴۵ آغاز می کنند. در این چند سال جای حمله به همسایه ها و ایذای آنان را، شرکت در تجارت ابریشم گرفته است و گؤگ تورکها توانستند امنیت راه ابریشم را در دست بگیرند و سودهای کلان بدست آورند. منابع درآمد چینی از این امر به زحمت افتاده و منابع اصلی خود را از دست داده تلقی می کنند.

   در همین سال می بینیم که بومین خان با ارسال ایلچی به چین خواستار روابط حسنه با آنان می گردد. این خواستن، نشانگر ظهور قدرتی قوی و تازه در آسیای میانه  است. قبول این خواهش توسط دولت غربی وئی هم نشانگر پذیرش این دولت است. ابتدا ایلچی سغدی با نام “چی ئو چوآن” به قلمرو گؤگ تورک فرستاده می شود. نقطه ی جالب توجهی هم اینست که این ایلچی نه از طرف امپراتور چین، بلکه از طرف صدراعظم “آن نواو پان تو” بوده است که در سالهای بعدی دولت چوئو را بنیاد نهاد. در عین حال باید در نظر داشت که اینان رابطه ی نزدیکی با ژوان ژوانها داشته اند. بنابراین تماس و ارتباط با دولت گؤگ تورک از چند جنبه به نفع دولت وئی بوده است. آنان همچنین می خواستند هنگام تشکیل دولت جدید از طرف دولت قدرتمند گؤگ تورک نیز مورد حمایت قرار گیرند.

سال بعد یعنی در سال ۵۴۶ بومین خاقان ایلچی فرستاده و هدایای قابل توجهی را فرستاد. با این توصیف بومین خاقان زمینه را برای ایجاد دوستی بین ملتها فراهم آورده بود. این عمل نه برای نابودی ژوان ژوانها بلکه اعلام اینست که یکی از شاد یا یبغوهای ایالتهای فدرال ژوان ژوانها است. دولت چین می دانست که حداقل ۵۰ هزار خانوار غربی کشور او وابسته به گؤگ تورکها هستند. اما همان سال هجوم قشون فراوان ژوان ژوانها سرکوب شد. ۵۰ هزار خانواده اسیر شدند. با این حرکت جمعیت ترکان یکباره افزایش چشمگیری یافت. و لذا دولت گؤگ تورک نیرویی قابل توجه گردید.

امپراتوران گؤگ تورک:

   بومین خاقان

   همانگونه که گفته شد از سال ۵۴۲ گؤگ تورکها بتدریج و با برنامه شروع به نیرومند شدن و افزایش جمعیت کردند. مرزهای غربی چین که پیشتر با حمله های مکرر درهم کوبیده می شد اینک با تجارت آزاد در جاده ابریشم محدود شده بود. در سال ۵۴۵ روابط حسنه و احترام متقابل بین دو دولت گؤگ تورک و دولت چینی پدید آمد. در عین حال با استقلال تمام، دست ژوان ژوانها را از همدستی با تولسی ها کوتاه کرده و حدف نمود و ژوان ژوانها فرار را بر قرار در مرزهای دولت گؤگ تورک ترجیح دادند. تولس با قطع امید از ژوان ژوانها و پیوستن به گؤگ تورکها به آرامشی دست یافته و دولت تازه را نیرومندتر کرد. قدرت بومین با اتخاذ تصمیمات تازه قویتر و قویتر گردید. منابع در ذکر ۵۰ هزار یکزبانند اما برخی از ۵۰ هزار قبیله، برخی ۵۰ هزار خانوار و برخی نیز از ۵۰ هزار انسان سخن می رانند. البته این همه قبیله امکان پذیر به نظر نمی رسد، حتی ۵۰ هزار خانوار هم مبالغه آمیز می باشد. ولی با توجه به یکسانی نظرات منابع می توان جمعیت عظیمی را قبول کرد.

   با توجه به این امر، بومین خود را اگر قویتر از ژوان ژوانها نمی دید حداقل در حد و اندازه های آنان قبول داشت. به همین دلیل ایلچی پیش آنان فرستاد و دختر امپراتور را به زنی خواستگاری کرد. اما رئیس ژوان ژوانها (آنا کوئی) که خود را تنها امپراتور آسیای میانه می دانست درخواست بومین را که قبلا سردار او بود با سردی پاسخ داد. حتی قشون بسوی بومین به حرکت درآورد. معلوم می گردد هنوز واقعیت بومین را درک نکرده بود. لذا برخورد بومین با او نیز سخت و تیره بود. او هم ایلچی آنا کوئی را کشت و تمام روابطش را با او قطع کرد.

   در همین زمان امپراتور دولت وئی با پیشنهاد ازدواج دخترش با بومین وارد روابط حسنه با بومین شد و علیه ژوان ژوانها موضع گرفت. در همین سال امپراتور وئی فوت کرد. بومین با توجه به دوستی و ارتباط نزدیکی که در این رابطه کسب کرده بود ایلچی فرستاد و به مناسبت فوت امپراتور تسلیت گفت و ۲۰۰ راس اسب هم هدیه فرستاد. بومین در بهار سال ۵۵۲ در حمله ای ناگهانی ژوان ژوانها را درهم کوبید؛ لذا امپراتور ژوان ژوانها – آنا کوئی – خود را در معرکه ی میدان جنگ کشت. با پيروزي بومين آوازه ي تركان در سراسر آسيا پيچيد. ژوان ژوان‌ها بسوي باختر گريختند و از پشت كوههاي اورال خود را به اروپا رساندند و با نام آوارها[۲] در دشتهاي مجارستان سكني گزيدند. بومين در ميان مردم خود از احترامي خاص برخوردار بود و فرمانروايي مردمي بحساب مي‌آمد.

   بومین با کسب این موفقیت ها عنوان ائل خاقان را از طرف ملت قبول کرد. بدین ترتیب در سال ۵۵۲ امپراتوری مستقل گؤگ تورک به رهبری بومین خاقان تاسیس گردید. ائل به معنی ملت و دولت به کار می رفت و در پی آن در سده های بعدی واژه ی ائلیک نیز توسط قاراخانیان مورد قبول واقع شد. لقب همسر بومین خاقان نیز خاتون (کو خو تون) عنوان شد.

   با توسعه ی کشور بزرگ گؤگ تورک، بومین خاقان برادرش ایستمی را با عنوان یبغو بسوی غرب فرستاد و اداره ی این مناطق را بر عهده ی او گذاشت. ایستمی مردی با تدبیر و بزرگ منش بود و کشور را با عدل و مدارا اداره می کرد و بعد از مرگ برادرش نیز همچنان در خدمت امپراتوری گؤگ تورک باقی ماند و زیاده طلبی هم نکرد. لذا بخش غربی امپراتوری توانست در سایه ی تدبیر و درایت وی به رونق اقتصادی و امنیت بهتری دست یابد و دوران حکومت وی نیز طولانی و پر رونق بوده است.

   در منابع از مرگ نابهنگام بومین سخن می رود و از عزای مردم و دولت در مرگ وی سخن رانده می شود. اما امپراتوری باقی می ماند و محبوبیت بومین سبب افسانه سازی های دیگری می گردد. محققان حتی داستان کوراوغلو را برگرفته از قهرمانی های بومین می دانند و چهره ی تاریخی او را بدینسان اسطوره وی کرده اند.

   دوران قارا قاغان

   بعد از بومین فرزندش قارا (کو لو) بر مسند حکومت نشست. اما بر اساس برخی منابع برادر بومین یعنی “آی” به حکومت رسید. اما منابع اصلی قارا فرزند بومین را ترجیح داده اند و بیشترین منابع بر نام او تاکید دارند. حتی برخی نام آی را همان نام دیگر قارا دانسته اند. لذا می توان پذیرفت که قارا جانشین بومین قاآن شده و عنوان قاآنی را داشته است. همچنین گویند که برادر بومین یعنی آی، ایلچی دولت شده و از قارا حمایت کرده است. همو بود که به عنوان ایلچی پیش ژوان ژوانها رفته و در نهایت آنان را به شکست سوق داده است. قارا نیز در سال ۵۵۳ فوت کرد.

   موکان قاآن

   قارا قاآن در بستر بیماری با مرگ دست به گریبان بود که برادرش موکان را به تخت امپراتوری نشاند. منابع گویند که قارا فرزندی با نام شی تو داشته است، اما قارا قاآن قبل از مرگش جانشینی برادرش را وصیت کرده بود. بنابراین مرگ دو امپراتور و بر تخت نشستن امپراتور سوم در سالهائی نه چندان طولانی، در زمانی که گؤگ تورکها روزبروز توان و قدرت می گرفتند تاثیر منفی ننهاد. بلکه بر توان آن و محبوبیت دولت نیز افزود. تمامی منابع چینی بر استعداد فراوان موکان، شخصیت والا، رفتار انسانی و هوش بالای او نظر داده اند که توانست کشور را رهبری کرده و قشون را بخوبی فرماندهی نماید. با توجه به این مشخصات، ۲۰ سال بر تخت نشست و دوران حکومت او دوران امنیت و آرامش آسیای میانه و ملتهای آن بوده است. همین دوران را اعتلای امپراتوری گؤگ تورکها دانسته اند.

   نخستین هدف موکان خاقان بعد از امپراتور شدنش، به نتیجه رساندن اهداف برادر و پدرش یعنی نابودی ژوان ژوانها بوده است. لذا بر سرزمینهای آنان هجوم برد. چین برخی اقوام بازمانده از ژوان ژوانها را در شمال خود پناه داد. حتی برخی حرکتهای ایذائی علیه گؤگ تورکها در شمال نیز انجام داد. در ادامه اقوام ژوان ژوانهای باقی مانده و پراکنده را گرد آورد و سر و سامانشان داد. حتی فرزند آنا کوئی یعنی آن لو چه را قدرت بخشید و رئیس کرد و در مقابل گؤگ تورک به تقویت آنان همت گماشت. ابتدا آنان را در محلی بنام “مائی چوآن” اسکان داد و خورد و خوراکشان را تامین کرد. بدنبال آن مردم ایالت شواو از گؤگ تورکها را آواره کرد. در این زمان گؤگ تورکها با دولت چین شمالی صلح کردند. با این موقعیت بود که دولت وئی ناراحت شد. اما این امر طولی نکشید. بعد ایلچی پیش موکان فرستادند که این ارتباط در سال ۵۵۴ از حوادث بزرگ دوران محسوب می شود. موکان روابط خود با دولتهای کوچک چین را نیز توسعه بخشید. جنگ بین ژوان ژوانها و موکان تداوم یافت و ضربه های موکان بر آنان در برابر حیله گری های چین به ثمر نشست. زیرا موکان با سیاستهای درست توانست دست پلید چینی ها را رو کند و آنان را با تدبیر و سیاست از کرده های خود پشیمان سازد. همین سیاستها موجب تقویت حکومت او و آرامش ملت گردید و در عوض بازنده های اصلی چینیان و ژوان ژوانها بودند.

   در مقابل سازشکاری ها و قدرت همزمان گؤگ تورکها، چین تنها به تعمیر دیوار چین پرداخت و منابع نشان می دهند که یک میلیون و هشتصد هزار انسان را برای تعمیر ۵۱۰ کیلومتر از دیوار معروف چین در برابر هونها تعمیر نمود و هزینه و تلفات فراوان در این راه خرج کرد.

   سال ۵۵۵ را سال فتح و ظفر گؤگ تورکان نوشته اند. در این سال کیتانها مغلوب گؤگ تورکها شدند و قیرقیزهای اطراف دریاچه ی بایکال نیز از درِ اطاعت درآمدند. در این اثنا در غرب نیز هفتالیت ها مغلوب شدند. این پیروزی به احتمال زیاد با همکاری ایستمی خان برادر بومین خاقان بدست آمده است. ایستمی در برقراری روابط حسنه با دولتهای مختلف چین درست عمل کرده و بارها ترفیع مقام یافته است. باز منابع تاریخی از تعمیر ۱۷۰۰ کیلومتر از دیوار چین در سال ۵۵۶ سخن می گویند.

   سال ۵۵۷ هم سال تداوم پیروزی های گؤگ تورک در تبت، همچنین بی ثمر گذاشتن حیله های چینیان بوده است. در این سال نیز از تعمیر ۲۲۶ کیلومتر از دیوار چین و ساختن ۱۶۰ قلعه در منابع چینی سخن رفته است.

   اما در سال ۵۶۳ بین دولتهای کوچک چین نزاع شدت گرفته و هر یک از گؤگ تورکها کمک خواستند. در این میان برخی ایلچی ها به حیله گری وارد سرزمین های گؤگ تورک شدند اما با یکسانی تصمیمها روبرو شدند و در حیرت ماندند. در سالهای مختلف با وجود قحطی ها در چین، در نتیجه ی سیاستهای صحیح گؤگ تورکها مردم در رفاه بودند و حیله گریهای دشمنان فایده ای نبخشید.

   آنچه در این میان دارای اهمیت است اینکه چینیان به همراه ایلچی های خود زنانی را از خاندان خود به عنوان هدیه می فرستادند و امرای گؤگ تورک آنان را نمی پذیرفتند و با این اعمال مخالفت می کردند. منابع گواه این امر است که ترکان هرگز زنان را هدیه نکرده و همواره از زنان ایل و تبار خود به عنوان ثروتی محفوظ و ناموس انسانی حفاظت کرده اند. در حوادث سالهای ۵۶۵ الی ۵۷۵ بدین حوادث اشاره های فراوان شده است. برخی از زنان چینی پذیرفته شده اند تا اهانتی شمرده نشود، اما خودشان همواره برای هدیه، قماش و اسب می فرستاده اند.

   موکان بین سالهای ۵۵۳ الی ۵۷۲ حکومت کرده است. منابع از شخصیت والای وی داستانها نوشته و از محبوبیت او در بین مردم سخنها گفته اند.

   دوره ی تاسپار قاآن (۵۷۲ ۵۸۱)

   موکان قبل از مرگش بجای فرزند خود تالو پی ئن، برادرش تاسپار را جانشین خود انتخاب کرده بود. بنابراین بعد از مرگ موکان تاسپار بر تخت نشست. در  منابع چینی آمده است که تاسپار خاقانی بود که چین را تحت سلطه ی خود گرفته و تحت فشار قرار داده بود. دولتهای موجود در چین نیز پیشدستی کرده و از دولت جدید استقبال کردند. هر یک، قماشهای ابریشمی و هدایای دیگر فرستادند. اما تاسپار با هوش و فراستی که داشت همواره به عاقبت کار می اندیشید و به صلاح ملتش عمل می کرد. لذا کشور هر روز آبادتر می شد. سر و سامان می گرفت و حکومت اداری مستحکمی بوجود می آمد. او امپراتوری وسیعی در اختیار داشت و با ایجاد دولتها و امارات کوچک، فدرالیسمی را پدید آورد که در آن فرزند خود و فرزند موکان را به عنوان قاآن کوچک به این فدرالها فرستاد و حکومت آنجا را بدانان واگذار کرد.

   بدین ترتیب حکومتی منسجم پدید آورد و قشون قوی و متشکل از چند صد هزار سواره نظام توانست قدرت نخست آسیای میانه گردد. استحکام دولت نیز فزونی گرفت. در همان زمان ایستمی نیز بر اداره ی بخشی از امپراتوری همت گماشته و اوضاع را تحت نظارت داشت. بدین ترتیب خود تاسپار، خان خانان بود و بر تمامی امپراتوری حاکم بود. دولتهای موجود در چین نیز هر یک در تلاش بودند با ابراز دوستی با گؤگ تورکها، خود را بدانان نزدیک کرده و خود را حفاظت کنند. این تلاشها سبب شده بود خزانه ی دولت چین خالی شده و نتوانند انسجام لازم را داشته باشند.

فرهنگ ادب ترکی در زمان گؤگ تورک ها

   آنچه حائز اهمیت است توان یافتن علم و هنر و ادبیات در این دوره است. گؤگ تورکها دین بودا را قبول کرده و کتابهایی را در این زمینه ترجمه کردند و یا نوشتند. در زمان تاسپار تعداد فراوانی از این کتابها نوشته شده اند. راهبان بودائی نیز برای تبلیغ دین خود از هند به سرزمینهای گؤگ تورک می آمدند و با آزادی به تبلیغ می پرداختند. دهها کتاب را نیز آنان آورده و تاسپار دستور به ترجمه و نوشتن کتبی به زبان تورکی در این باره داد. از راهبان این زمان نام تعدادی در منابع آمده است. حتی امپراتورهای چین نیز از فرصت استفاده کرده و می خواستند از هنردوستی امپراتور گؤگ تورک سوء استفاده کنند. لذا راهبانی فرستاده تا معانی و مضامین کتابها را برای امپراتور بخوانند. فرصتی استثنائی بود تا آثار فراوانی به ترکی نوشته شود. راهب شامانی با نام “هوئی لین” نقش برجسته ای در این امر داشت. این راهب سبب رفاه و آسایش کشورها را در بکار بستن دستورات بودائیزم می دانست. بر اثر تعالیم وی، کتابهای مقدس بودیسم مانند نییه پان، هوآ یئن، چینگ مین و شیه تونگ را به ترکی ترجمه شدند. در این زمان دانشمندی بود به نام “لیو شسه چینگ” که زبانها کشورهای چین را بخوبی می دانست. او کتاب “نییه پان” را به ترکی نوشته و به خاقان تعلیم می داد. این نسخه ی ترکی توسط فردی ایلچی به نام “لو تئلین” به تاسپار معرفی شد (سال ۵۷۵). از طرف دیگر در بین سالهای ۵۷۴ الی ۵۸۴ راهب بودیستی در میان گؤگ تورکها ماند و کتاب بودیستی دیگر – از جمله سوترا – را نیز تعلیم داد. آثار باقیمانده از این دوره بخشی از گنجینه های بشریت است که هنوز دست نخورده مانده است.

قسمت دوم

حکومت گؤگ تورک غربی

   ایستمی یابغو (۵۵۲ ۵۷۶)

بعد از مرگ بومين خاقان اين امپراتوري به دو بخش غربي و شرقي تقسيم شد. ايستمي فرمانرواي غربي امپراتوري دست اتحاد به سوي ايران دراز كرد. شاه ايران انوشيروان بود. دوستي او و همچنين همسري يكي از دخترهاي او با خوشوقتي پذيرفته شد. در نتيجه در سالهاي ۵۶۳ و ۵۶۷ مبارزه‌ي مشتركي ترتيب يافت و باهم هفتاليان (يكي از شاخه‌هاي ترك) را كه ايران باجگزار آنان بود از پا در آوردند و سرزمين آنان بين ايستمي و انوشيروان تقسيم شد. خراسان به ايران ملحق شد و ايستمي سغد را كه سرزمين حاصلخيز در كنار رود جيحون بود ضميمه‌ي قلمرو خود ساخت؛ در نتيجه، جاده‌ي ابريشم بدست تركان افتاد. ايستمي مأموران در طول اين راه گماشت و راهها را ايمن ساخت و جريان بازرگاني را تشويق كرد و سپس بر بازرگاناني كه از اين راه مي‌گذشتند مالياتي برقرار ساخت. اين امر قدرت ايستمي را قوام بخشيد.

 ژوستي­نين فرمانرواي روم علاقه داشت صنعت ابريشم را در روم رواج دهد. ايستمي سفيري بنام مانياخ را براي پيشنهاد رواج ابريشم در رم به قسطنطنيه فرستاد. مانياخ به دربار ژوستی نین رفت و پيشنهاد دوستي داد، در برگشت مانياخ، سفير رومي بنام زمارخوس پيش فرمانرواي ترك آمد تا شاد باش امپراتور روم را عرضه دارد. سفير با صنعت آهن و ابريشم تركان از نزديك آشنايي يافت. در دربار ايستمي پرده‌هاي ابريشمي، صندلي طلائي، بشقابها و ظروف سيمين را مشاهده كرد. ايستمي زمارخوس را به ديدن يك مانور نظامي در تالاس برد.[۳] ايرانيان كه با روميان دشمني ديرينه داشتند از روابط دوستانه‌ي تركان با روم مطلع شدند. از سوي ديگر زمارخوس یا زمرکوس در برگشت به كشور خود از قدرت تركان سخن گفت و تصويري از قدرت بي‌حد آنان كشيد. گزارش او اینک یکی از اسناد معتبر دنیای شرقشناسی بشمار می رود. امپراتور از اين قدرت آنان پربيم شد. در اين زمان جوان جوان يا آوارها كه به شمال درياي سياه رسيده بودند از امپراتور روم حمايت و دوستي طلبيدند و امپراتور با توجه به ترسي كه از تركان در او پيدا شده بود دعوت و درخواست آنان را پذيرفت. تركان از اين كار رنجيدند.[۴]

 در اين اثنا ايستمي در گذشت (درسال ۵۷۵ م) و تاردو (Tardu) بر جاي پدر نشست.

تاردو

تاردو فرزند ارشد ایستمی بر جای پدر نشست و راه او را ادامه داد. امپراتور روم با آگاهي از اين امر هيئتي را براي شاد باش گويي به دربار تركان فرستاد. ولي تاردو با لحني خشونت آميز آنان را بخاطر خيانتي كه مرتكب شده بودند مورد سرزنش قرار داد. سپس لشكري گسيل داشت تا آوارها را در هم بكوبند و كريمه را كه روم در اختيار آنان گذاشته بود تسخير كنند. آنان از دره‌ي كوبال حركت كردند در سال ۵۷۶ از تنگه‌ي كرچ (Kerch) گذشته شهر بسفر را گرفتند و در سال ۵۸۰ قسمتي از يونان و خاك اروپا را به تسخير در آوردند.

   تاردو با قدرتي كه بدست آورده بود خود را خداوند هفت اقليم جهان لقب داد. اما تاردو سال ۶۰۳ ميلادي در گذشت و جنگ ايران و روم كه از ۶۰۳ تا ۶۲۸ ادامه داشت ايران را ضعيف‌تر ساخت و زمينه را براي غلبه‌ي تازيان بر ايران فراهم آورد.

   رود جیحون سالهای سال بین گؤگ تورک و ساسانیان دست بدست می شد. اما بزودی قلمرو گؤگ تورک تمام این سرزمین ها را ضمیمه ی قلمرو خود کرد و کاشغر و سمرقند و فرغانه و تمام قسمتهای ترکستان غربی جزو قلمرو گؤگ تورک شمرده شد. زمانی نکشید که بخشهائی از ساسانیان با رغبت به گؤگ تورکها تمایل نشان دادند. بنابراین تمامی جاده ابریشم از چین تا روم جزو قلمرو و تحت اداره ی ایستمی گردید و رفاه مردم، همچنین امنیت تاجران نیز تامین شد. اینک این امپراتوری با ساسانیان و بیزانس همسایه بود و جزو سه امپراتوری بزرگ جهان بحساب می آمد. ساسانیان تا زمان خود انوشیروان باجگزار گؤگ تورک بودند. از این به بعد ابعاد تازه تری از سیاست در گؤگ تورک وارد شد و تمدن آنان بسوی غرب توسعه یافت. ساسانیان بارها تلاش کردند دست گؤگ تورک را از جاده ابریشم کوتاه کنند اما توان آنرا نیافتند چون از یکسو نزاعهای داخلی ساسانیان از چند سده جلوتر آغاز شده بود و حتی شاهزادگان ساسانی به قلمرو گؤگ تورکها پناه می بردند که نمونه ی آن قباد و بهرام بود که در داستانها نیز اشاره های فراوان بدانها شده است. انوشیروان چند بار به حیله فرستادگان ایستمی را کشت. در این میان دریای خزر حتی قسمتهای غربی آن تحت حکومت گؤگ تورک قرار گرفت و قفقاز و آذربایجان نیز از ساسانیان کاملا بریدند. انوشیروان یکبار قماشهای فرستاده شده توسط ایستمی را پیش چشمان ایلچی ها سوزاند. ایستمی دوباره ایلچی فرستاد این بار انوشیروان مخفیانه آنان را مسموم کرد و کشت. ایستمی دست از سیاست مسالمت آمیز برنداشت. هیئتی هم از طریق قفقاز به بیزانس فرستاد. بیزانسیان از روابط با گؤگ تورک استقبال کردند. ایستمی همراه هدایا به قسطنطنیه، نامه ای هم به ترکی فرستاد. این نامه ها امروز موجودند. ژوستی نین دوم امپراتور روم با دریافت نامه ی گؤگ تورک شادمانی فراوان کرد چرا که آنان نیز دل خوشی از ساسانیان نداشتند و این امر دوستی دو امپراتوری گؤگ تورک و بیزانس را تقویت کرد. بیزانس از هدایای گرانقیمت گؤگ تورک به هیجان آمده بود. همانگونه که گفتیم این بار در سال ۵۶۹ هیئتی از بیزانس بطرف گؤگ تورک براه افتاد. بیزانسیان که همراه ایلچی ترکان براه افتادند و از راه دریای سیاه، قفقاز، شمال خزر و دریای آرال  در آغ داغ (بیزامسیان بدان آغ تاغ، ترکها آلتون تاغ و چینیان پائی شان می گفتند) به دیدار خاقان رسیدند و به توافقی محکم در برابر ساسانیان رسیدند.

   در نتیجه ی سیاستهای قوی ایستمی جنگهای سالهای ۵۷۱ بین ساسانیان و بیزانس آغاز گردید. در این میان گؤگ تورک بطرف غرب راه افتاد و قفقاز تا قوبوستان، آذربایجان بدست گؤگ تورکها افتاد. اما به دلیل مرگ امپراتور بیزانس و همچنین مرگ ایستمی در سال ۵۷۶ پیشروی ها ادامه نیافت. ایلچی بیزانس از طرف تیبریوس دوم یعنی والنتینوس در کنار دریای آرال با شاه ترکان روبرو شد. در این سند از مرگ ایستمی سخن رفته است. از طرف دیگر مراسم سوگواری ایستمی هم اضافه بر واقع ایلچیان بیزانس را به ستوه آورده بود. گزارش ایلچیان بیزانس از مراسم سوگواری ایستمی مورد توجه مورخان قرار گرفته است. در این گرارش از خراش دادن صورت و غیره در چنین مراسمی در میان گؤگ تورکها سخن گفته شده است.

   بعد از مرک ایستمی فرزندش تاردو بر جای او نشست. اطلاعات بدست آمده از او به سالهای بعد از ۵۸۱ مربوط می شود.

   مرگ تاسپار و نزاع بر سر تخت و تاج

   تاسپار بعد از ده سال حکومت باشکوه بر سریر تخت خان خانان بیمار شد. بیماریش بهبود نیافت. او در بین فرزند خود و فرزند موکان وصیت دوگانه ای کرد. همچنین به دین بودیسم که با خواست مردم یکی نبود التفات نشان داده بود. در مجموع مردم بعد از مرگ او بطرف فرزند موکان یعنی آن لو گرایش نشان دادند. آن لو از نظر پدری و مادری صد در صد تورک بود.

   نزاع بر سر تخت و تاج بدارازا کشید و در نهایت شه تو خاقان شد و دیگر مدعیان هر یک در گوشه ای اقامت گزیده و مردم را دور خود گرد آوردند و عنوان خاقانی را بر خود گذاشتند. هرچند مبارزه ی خونینی بین آنان نیفتاد اما آن انسجام اولیه از بین رفت. تا در نهایت امپراتوری بزرگ گؤگ تورک بدو امپراتوری تقسیم شد.

اشبارا خاقان   

   بعد از یک سری نزاعهای خانوادگی اشبارا به امپراتوری انتخاب شده بود. او به دلیل جسارت و دلیری خود و همچنین دانش و تدبیر لازم توانست دل همه ی قبایل موجود در دل امپراتوری را بدست آورد. حتی قبایل مغول و غیر ترک نیز از درِ اطاعت از او برآمدند. چین هدایای فراوان و دختر خود را برای او فرستاد. اما هنوز نزاعها کاملا برچیده نشده بود. و چین با برنامه ریزی های دقیق توانست اندیشه ی چند پاره کردن گؤگ تورک را عملی کند. تحریکات شدید چین نتوانسته بود امپراتوری را یکباره براندازد و تدبیرهای عاقلانه ی اشبارا سرعت آنرا پائین آورده بود. اشبارا در ضمن جنگهای متمادی تدبیرهای سیاسی را نیز قاطی رفتارهای خود کرد و سالها دشمنان را در تکاپو نگه داشت و رسوایشان کرد. حتی از دیوار چین هم گذشت و هفت ایالت چین را نیز تسخیر کرد. این اتفاقات در سال ۵۸۳ رخ داد. نهایت چین تصمیم گرفت تا قوای خود را تجدید کرده و مدتی را صرف تقویت نیروهای قشون خود کند. در همین اثنا هم در داخل گؤگ تورک در واقع پنج اردو تشکیل یافته و هر یک آهنگ سلطنت می کرد. در عین حال قحطی سختی در قلمرو امپراتوری اشبارا پیش آمد. تجزیه ی گؤگ تورک آغاز شده بود.

   اشبارا در چنین مخمصه ای به صلح با چین راضی شد. اما تجزیه ی گؤگ تورک پیش می رفت و اشبارا نمی خواست بعد از این همه فتوحات و ظفرها به جنگ اقوام و قبیله های خود روی آورد. بدین خاطر امپراتوری به سه قسمت تقسیم شد. حتی کار بجائی رسید که اشبارا برای عدم تجزیه ی قلمرو خود از چین کمک خواست. در این اثنا اشبارا فوت کرد.

باغا خاقان (۵۸۷ ۵۸۹)

   اشبارا قبل از مرگ خود بجای فرزندش، برادر خود را که یبغوی بخشهایی از امپراتوری بود جانشین خود کرده بود، بنابراین فرزندش سبب تضعیف او گشته بود. باغا قاآن به عموی خود نیز کمک نکرد و دوگانگی بر امپراتوری مستولی شد. باغا خاقان در سال ۵۸۹ در جنگ تیر خورد و کشته شد.

   توولان خاقان

مرگ ناگهانی باقا  باعث شد مردم و فرماندهان فرزند اشبارا را که سمت یبغو داشت به امپراتوری انتخاب کنند. او ایلچی به چین فرستاد و سه هزار توپ قماش برایشان هدیه فرستاد. این به منزله ی باج دهی به چین بشمار می آمد. در حالیکه تا آن زمان چنین اتفاقی نیفتاده بود. در همین اثنا اتفاق نادری در چین افتاد. آنان که از سال ۲۲۰ تا آن وقت حدود ۳۵۰ سال قدرت بزرگی نداشتند یکباره صاحب نیروی عظیمی شدند. در حالی هم که گؤگ تورک شرقی حاکمیت چین را پذیرفته بود اما مخالفان خاندان جدید که در چین به قدرت رسیده بود به قلمرو گؤگ تورک پناهنده شدند. اتفاقات فراوانی بین چین و گؤگ تورک افتاد. بخش غربی دریای خزر نیز زیر نظر خزرها امپراتوری تازه ای تشکیل داد. قسمت شرقی گؤگ تورک تحت نفوذ چین واقع شد و امپراتوری گؤگ تورک دیگر نخستین و بزرگترین امپراتوری جهان نبود.

جنگ تاردو – یانگ و سپس خاقان شدن تو لی در چین معادلات را برهم زد.

تاردو

تاردو در سال ۶۰۰ به چین حمله کرد. موفقیت های بزرگی هم کسب کرد. بسیاری از خانات را درهم کوبید و تا اندازه ای اتحاد گؤگ تورک را تامین کرد. اما قشون انبوهی در تالاس فراهم آمد و علیه تاردو قیام کرد. بعد از کشمکشهای فراوان قشون تاردو تضعیف شد و سال ۶۰۳ را باید پایان حکومت تاردو پذیرفت.

   چی مین خاقان شد و رابطه با چین را تقویت نمود. در سال ۶۰۹ ایلچی به چین فرستاد و هدایای فراوان بخشید.

سیه پی خاقان

سیه پی تازه امپراتور شده بود که (در سال ۶۰۹) بیمار شد و درگذشت. امپراتور چین ناراحت از درگذشت وی سه روز اعلام عزا کرد. بجای وی فرزندش توو چی بر تخت نشست و عنوان خاقان گرفت. مادر بیوه اش با شاه چین ازدواج کرد. اطلاعات در باره ی تاریخ بعد از این سریعا کاهش می یابد. تا اینکه در سال ۶۱۳ عصیانی بزرگ علیه چین بروز کرده و به حمایت از گؤگ تورک برمی خیزند. در تداوم این امر در سال ۶۱۵ قدرت گؤگ تورک افزایش یافته و با حمابت چندین عصیان دیگر قلمرو خود را قوام می بخشد. سرزمینهای از دست رفته باز پس گرفته می شود و سیه پی توان می گیرد. در سال ۶۱۹ به دلیل اینکه چین برخی مناطق شرقی را که بدو پناه برده اند حمایت کرده بود سیه پی حمله ای جانانه بر چین وارد آورد. اما مدتی نگذشت که سیه پی نیز درگذشت.

چو لو خاقان (۶۱۹ ۶۲۱)

فرزند سیه پی به نام سیه پو پی به دلیل صغر سنی بر تخت ننشست و برادرش  ایلتبر شاد بر تخت نشست و لقب چو لو خاقان گرفت. اما بیش از دو سال حکومت نکرد و فوت کرد.

ایل خاقان (۶۲۱ ۶۳۰)

   بعد از مرگ ناگهانی چولو، ایل خاقان بر تخت نشست. طبق منابع چینی او دارای قدرت بسیار و قشونی قوی بود و ارتباط او با دولت چین دارای امتیازات فراوان بوده است. چین نیز همواره هدایای فراوان بدو ارسال می کرد. سال ۶۲۲ دولتی قوی در چین بر سر کار آمد و بر قلمرو گؤگ تورک حمله آورد و ضرباتی نیز وارد کرد. اما تدبیرهای ایل خاقان دست و بال آنان را بست. امپراتور چین دختر خود را برای او فرستاد تا بینشان رابطه ی خویشاوندی پیش آید. در سال ۶۲۴ حمله های مکرر و تسخیر ایالتهای چین، یکی بعد از دیگری حادث شد. حیله های چین باعث شد حمله های دیگری نیز در سال بعد صورت گیرد. در حقیقت امپراتوری گؤگ تورک شرقی سالهای ۶۱۶ الی ۶۲۶ در اوج قدرت بود. حتا چینیان در سال ۶۲۷ جاسوس فرستاده بودند تا ایل خاقان را در تختخوابش به قتل برسانند اما نگهبانان جاسوس را دستگیر کردند و چین مورد مذمت قرار گرفت.

  نهایت امپراتوری شرقی در سال ۶۲۷ با خشکسالی و قحطی وسیعی روبرو شد رو به افول نهاد و ایل خاقان مالیاتهای سنگین وضع کرد. زمستان همانسال سرمای شدید کشور را از پای درآورد. با اینحال در سال ۶۲۸ حمله ی دیگری را ایل خاقان علیه چین انجام داد. اما در غرب امپراتوری قدرتی منسجم شکل می گرفت.

   سیر تاردوش ها قدرت یافته و دیگر قبایل ترک را به یکدیگر پیوند می زدند.  در نتیجه آی نان به عنوان خاقان انتخاب شد. در این زمان امپراتور چین تای تسونگ، چی ایواو سیه وانگ را پیش ای نان فرستاده، خاقان را با عنوان چئن چو بیلگه سلام داد. قبایل بسیاری بدو پیوستند. قلمرو آنان تا سرزمینهای مغول گسترش یافت. در غرب گؤگ تورکان غربی و در جنوب در صحرای گوبی هم مرز شده بودند.  با اعلام استقلال خود سیر تار دوش ها بیلگه خاقان، برادر خود تونگ تگین را به دربار چینیها فرستادند.

  اضمحلال گؤگ تورک شرقی

اضمحلال در درون گؤگ تورک شرقی که تحت قدرت ایلخاقان بود از سال ۶۲۹ آغاز شد. ۹ قبیله یکباره گرد آمده و به امپراتوری چین پناهنده شدند. بدنبال آن روسای قبایل نیز پناهنده شدند.

 با مرگ تاردو قبيله‌ي تولوس Tolos يا تولش Toleesh كه نياكان اويغورها هستند سر به شورش برداشتند و در سال ۶۰۳ بخشي از خاك امپراتوري تاردو را بدست گرفتند. البته تاردو چند بار سعي كرده بود بخش شرقي را نيز بر قلمرو خود بيفزايد ولي نتوانست اين امر را به انجام برساند. چيني‌ها نيز بخش شرقي را گاه با رشوه ساكت مي‌كردند و گاه به زور اسلحه سركوب مي‌كردند.

 از سال ۶۳۸ در اتحاد ميان تركان شكاف افتاد و حمله‌ي چيني‌ها براي الحاق خاك آنان با امپراتوري نو بنياد خود (سلسله‌ي تانگ) شدت گرفت. تركان متفرق شده هر كجا كه امكان مي‌يافتند بدنبال فرصتي براي اتحاد خود بودند. استقلال ايران در سال ۶۵۱ م با مرگ يزدگرد پايان يافته بود. ولي مردم ايران يكباره تسليم نشدند بلكه در سال ۶۶۱ م ( ۴۱ ه) در ناحيه‌ي بلخ به كمك تركان توانستند «پيروز» فرزند يزدگرد سوم را شاه ايران اعلام بكنند.

    تركان در سال ۶۶۵ م جنگ با چين را نيز شدت بخشيدند و در سال ۶۷۰ رشته‌ي ارتباطات چين را با غرب گسستند. در سال ۶۶۷ لشكريان خليفه از جيحون گذشتند و براي نخستين بار تازيان و تركان رو در روي يكديگر قرار گرفتند و قسمت غربي از هم پاشيد. اما خان نشين شرقي توانست در سال ۶۸۲ م استقلال خود را بدست آورد. اين استقلال توسط خان تازه‌اي كه به نام «قتلغ» (به معني خوشبخت) معروفست امكان پذير شد. وزير او تون يوكوك (Tonyukuk) بود كه وزيري دانشمند و خردمند بود و رموز سياستمداري چيني را بخوبي آموخته بود. قتلغ در سال ۶۹۰ در گذشت و موچو (Mo – cho) (716 -691) كه نام اصليش قپقان يا كپكان بود بجاي وي نشست. او به منزله‌ي تازيانه‌اي بر پيكر چين بود. او اميري لايق و بلند همت بود و توانست در جهت تثبيت امپراتوري تركان گامهاي استوار بردارد و در ميان مردم خود محبوبيت فراوان يافت بطوريكه وي توانست در سال ۶۹۹ با پشتيباني مردمش لقب «خاقان بزرگ» حتي در بخشي غربي نيز بدست آورد و بدينوسيله اتحاد تركان مجدداً بوجود آورد. موچو در سال ۷۱۶ در كنار رود تولا گرفتار آمد و به هلاكت رسيد و دو برادر زاده‌ي او گول تگين (Kue – Teyin) و بيلگه (Bilge) [چيني‌ها او را موكي لي ين Moki lien مينامند] قدرت را بدست گرفتند. آندو در اداره‌ي امور، قدرت مشترك بكار مي‌گرفتند و آخرين خاقانان با نفوذ تركان بودند. بيلگه كه در انديشه‌ي حمله به چين بود، تون يوكوك سالخورده او را از اين امر باز داشت. وي حتي در سال ۷۲۲ براي صلح با سلسله‌ي تانگ به مذاكره نشست. گول تگين سال ۷۳۱ م درگذشت. بيلگه براي او كتيبه­اي در كنار درياچه‌ي كوچوتسائيدام بنياد نهاد كه يادگاري گرانبها از خط و فرهنگ تركان است و مدركي از يك فرهنگ مترقي است. بيلگه سال ۷۳۴ توسط يكي از وزيرانش مسموم گرديد و موجبات اضمحلال اين امپراتوري را فراهم آورد. سه قبيله‌ي شورشي اويغورها، باسميل و قارلوق قلمرو اين امپراتوري را ميان خود تقسيم كردند. و بدينوسيله با پناهنده شدن آخرين دسته‌هاي خاندان بومين به چين، اويغورها لقب «خاقان» را بر خود گذشتند و از ۷۴۴ تا ۸۴۰ م حكومت كردند.

 بي‌ترديد دوران حكومت سسله‌ي بومين (۷۳۴ ۵۵۰ م) يكي از درخشان‌ترين دوران امپراتوري تركان و خاطره‌ي روزگار پرزرق و برق « خاقانها » بشمار مي­رود. در اين دوره تركان در تماس با چهار تمدن و امپراتوري بزرگ (چين، هند، ايران و روم يا بيزاس) بودند. در اين دوران توجه به هنر نوشتن انتشار يافت، ادبيات پا گرفت و نخستين نمونه‌هاي مكتوب از اين زمان به يادگار ماند. با ظهور اسلام دامنه‌ي امپراتوري تركان بسوي شرق محدودتر شد زيرا تازيان توانستند از ۷۰۵ تا ۷۱۵ م سراسر ماوراء­النهر را تسخير كنند و اين امر تا ۷۴۱ پايان يافت. در اين زمان تركان در سراسر ايران و آذربايجان پراكنده بودند و تا آسياي صغير پيش رفته بودند.

 با تضعيف اين امپراتوري، امپراتور چين هسوان تسونگ تلاش كرد تا قدرت چين را بر جاده‌ي ابريشم مستقر سازد. اما در سال ۷۵۵ م تركان سغدي به فرماندهي ان­لوشان (An Lu – shan) سر به شورش برداشتند و تا سال ۷۶۳ اين شورش سركوب نشد. جنگ بين آنان و چين با كشتار فراوان همراه بود.

 اويغورها كه در سال ۷۴۴ بخشي از امپراتوري تركان را بدست گرفتند بخش ديگر را تركان قارلوق(در سال ۷۵۱م) تحت انقياد خود آوردند. اويغورها كه قومي ريشه دار و كهن بودند در اردو باليغ در قسمت بالاي رود اور خون اردوي خاقان را اسكان دادند. آنان روابط حسنه‌اي با چين برقرار كردند و خط اويغوري را ميان خود مرسوم كردند. آنان در سال ۷۶۳ به آئين ماني پيوستند ولي در ميانشان دينهاي مسيحيت، نسطوري و بودائي نيز وجود داشت. اويغورها از تمدني بالاتر برخوردار بودند. اويغورها قسمت عمده‌اي از جاده‌ي ابريشم را در دست داشتند و از اينجهت سودهاي بازرگاني زيادي مي‌بردند و ثروتمند مي‌شدند. يك فرستاده‌ي چيني بنام ونگ ين ته (Weny Yen –te) كه در سال ۹۸۲ م در قلمرو پادشاهي اويغور سفر كرده تصوير ستايش­آميزي از دارائي و رفاه آنان برجاي نهاده است. او مي‌نويسد: مردم درستكار و فهميده‌اي هستند و در فلزكاري استادي و مهارت دارند. تنگدستان به هزينه‌ي دولت غذا دريافت مي‌كنند؛ كتابخانه‌ها پر از كتب چيني است؛ پنجاه صومعه‌ي بودايي، يك پرستشگاه مانوي با روحاني ايراني در آنجاست. ساكنان آن عموماً عمر زيادي مي‌كنند و تا آخرين سالهاي پيري مي‌رسند.[۵]

 اويغورها در سال ۸۴۰ بدست قرقيز از مراكز خود رانده شدند. آثار بسياري از آنان بر جاي مانده است. گروهي از اويغورها به كانسوي غربي رفتند تا اينكه در سال ۱۰۲۸ تنگوتها که مدتها تحت سلطه‌ي اويغورها بوده اند، باقيمانده‌ي قدرت آنان را نيز برچيد.

 پس از برچيده شدن سلسله‌ي گؤگ­تورك در سال ۷۳۴ م ديگر دولتي با آل قدرت و وسعت در ميان تركان بوجود نيامد، بلكه اين سرزمين پهناور بين دولتهای ترك تقسيم گرديد كه اويغورها مهمترين آنها بودند كه از سال ۷۴۴ تا ۸۴۰ به فرمانروايي خود ادامه دادند. در بخش شرق آسيا دولتهاي ترك بيشتر تحت نفوذ حكومتهاي چين قرار داشتند. اين دولتها هر از چند گاهي مشكلاتي را براي چينيان بوجود مي‌آورد ولي اين وضعيت تداوم نمي‌يافت و چين سلطه‌ي خود را بر آنان مي‌گسترد.

    نكته‌ي مهمي كه در اين دوران قابل اهميت است تحليل تركان در حكومت چين مي‌باشد تا جايي كه حتي نام خاقانهاي ترك بيشتر اسامي چيني است و از سوي ديگر حكومتهاي آنان بسيار پراكنده و كم دوام بوده است. در يك زمان چند دولت ترك در جوار يكديگر بوجود مي‌آمد و بين آنان دوستي و مراوده‌اي صورت نمي‌گرفت.

   در بخش غربي تركان قارلوق در ۷۵۱ م به كمك اسلام شتافتند و اسلام آوردند و اسلام را در سرتاسر آسيا پراكنده ساختند. از سوي ديگر بيشتر تركان بصورت سرداران رزم ديده و آزموده در خدمت خلفا در آمدند و از همان قرن هفتم بر خلفا مؤثر واقع شدند، اين تركان كه تا قلب اسلام در سراي خلفا نيز نفوذ داشتند بيشتر بصورت انفرادي و از طريق نشان دادن لياقت شخصي بدانجا رسيده بودند. در هر صورت سال ۹۶۰ م سالي است كه نشاندهنده‌ي اسلام گرائي تمامي تركان است.

    زبان و ادبيات مدون به زبان تركي نوشته شده است. به همين خاطر به اين كتيبه‌ها بنگوتاش يعني سنگ يا كتيبه‌ي ابدي نام نهاده اند.

بومين خاقان در زماني كه هنوز در قيد حيات بود سرزمين پهناور خود را به دو بخش شرقي و غربي تقسيم كرد. ايستمي خاقان برادر بومين خاقان، رياست بخش غربي را به عهده گرفت و از سال ۵۵۳ الي ۵۷۶ م حكومت كرد و تا درياي خزر و حتي بخش غربي درياي خزر را تحت حكومت خود آورد. وي بعدها امپراتوري خود را وسعت بخشيد، حتي قسمتي از بخش شرقي را نيز تحت انقياد خود در آورد و از سلطه‌ي چيني نجات داد. او با ديگر خاقانهاي ترك در قسمتهاي شرقي مانند قاراقولا، موغان و تاپو متحد شد و طول عمر حكومتش طولاني‌تر از ديگر خاتقانها گرديد. اين سلسله با اقتدار تمام فرهنگ ترك را در سراسر آسيا پراكند. اما چين، پيوسته به عنوان دشمن و رقبت شماره ۱ گؤگ تورك، لحظه­اي از دسيسه چيني عليه اين سلسله آرام نگرفت بطوريكه در سال ۶۳۰ توانست سرزمينهاي شرقي گؤگ تورك را زير حكومت خود كشد. اما در سال ۶۸۰ م ديگر خاقان گؤگ تورك يعني قوتلوق خاقان كه با نام ائلداريز خاقان معروف است چين را بر جاي خود نشاند و تا سال ۶۸۱ حكومت كرد. بعد از قوتلوق خاقان نوبت حكومت به قاپغان خاقان رسيد كه او نيز توانست شوكت و عظمت دوران اوليه‌ي گؤگ­تورك را زنده كند.

 بيلگه خاقان و گول تگين دو فرزند ائلداريز خاقان بودند كه بعد از مرگ قاپغان در سال ۷۱۶ م حكومت گؤگ تورك را به دست گرفتند و با قدرت هرچه تمامتر، شكوه و جلال گؤگ تورك را بر سراسر آسيا گستراندند. آنان عمويي به نام تان يوكوك داشتند كه وزارت آنان را نيز به عهده داشت و وي توانست با كارداني و تدبير، شيرازه‌ي حكومت را رونق بخشد و در همين زمان بود كه فرهنگ و ادبيات تركي به اوج بالندگي دست يافت و دهها كتيبه در اورخون و يئني­سئي نوشته شد. بيلگه خاقان در سال ۷۲۴ و گول تگين در سال ۷۳۱ م وفات كردند و حكومت گؤگ تورك در سال ۷۴۵ م توسط اويغورها منقرض گرديد. البته اويغور حدود دو قرن بر دنياي تركان حكومت كردند و در اين زمان ادبيات اويغوري رونق فراوان يافت و خط اويغور نيز به جاي خط گؤگ تورك رايج گرديد و امروزهاي بسياري از كتابها به خط اويغوري در موزه‌ها و كتابخانه‌هاي دنيا موجود است.

 نخستين كتيبه‌هاي مفصل و كامل از گؤگ توركان در زمان حكومت دو برادر بيلگه خاقان و گول تگين و در وزارت تون يوكوك نوشته شده­اند. نخستين كتيبه در سال ۷۳۲ و دومين كتيبه در سال ۷۳۵ م توسط فرزند بيلگه خاقان و به دستور وي حكاكي شده است اما نوشته‌ي كتيبه از آن پدر وي بوده است و سومين كتيبه بين سالهاي ۷۲۵ ۷۲۰ برپا گشته است كه به نام تان يوكوك معروف است.

 كشف اين سه كتيبه در اوايل قرن ۱۸ ميلادي رخ داد كه يكي از موفقيت‌هاي علم باستان شناسي محسوب مي‌شود. هرچند در كتابهاي تاريخ چيني و ايراني پيرامون كتيبه‌هاي و سلسله‌ي گؤگ تورك اطلاعات فراواني ذكر شده بود اما اين كتيبه‌ها تا قرن ۱۸ در ظلمت و فراموشي باقي مانده بود تا اينكه مستر اشميدت در دشت يئني سئي بطور اتفاقي به چند سنگ نوشته برخورد و بزودي توجه باستان شناسان به آن منطقه معطوف گرديد. در اين جريان عملكرد استرالنبرگ حائز اهميت است. اين افسر سوئيسي كه در سال ۱۷۰۹ م اسير ارتش روسها شده و به سيبري تبعيد شده بود و با مستراشميدت همكاري مي‌كرد توانست با  ارائه‌ي گزارشهايي توجه عالمان بدان منطقه جلب كند. او به سال ۱۷۲۲ م به كشور خويش برگشت و نتايج كاوشهاي خود را در سال ۱۷۳۰ منتشر ساخت. به دنبال اين حركت، دانشمندان ديگري به منطقه آمده و كتيبه‌هاي ديگري نيز كشف كردند تا اينكه در اواخر قرن نوزده تمامي كتيبه‌هاي يئني سئي و اورخون مورد مطالعه قرار گرفت، متن آنها خوانده شد، گرامر و قواعد زبان گؤگ تورك در آورده شده و به زبانهاي مختلف ترجمه گرديد. از اين دانشمندان مي‌توان يادرينتسوف، ميلي اورانسكي، مالوف، تامسون هئيكل و رادلف را نام برد. ترجمه‌ي اين كتيبه‌ها به زبانهاي مختلف انجام گرفت و در اندك زماني، توجه آكادمي‌هاي مختلف را به خود جلب نمود.

 مهمترين اين كتيبه‌ها شش تاست و مهمترين آنها كتيبه‌هاي تونيوكوك، گول تگين و بيلگه خاقان است. با وجود اينكه در تاريخ جهانگشاي جويني از كتيبه‌هاي اورخون ياد شده بود تا اواخر قرن گذشته براي دنياي علم ناشناخته مانده بودند.

 كتيبه‌هاي اورخون سال ۱۸۸۹ توسط يادرينستوف ( Yadrinstev ) عالم روس كشف شد و سال ۱۸۹۳ بوسيله‌ي تومسن ( Thomsen ) عالم دانماركي خوانده شد. متن اين كتيبه‌ها در كتاب صد صفحه‌اي كه راجع به دين شمن بود، بهمراه چند سند توسط تومسن منتشر گرديد ( ۱۸ ۱۹۱۴ م ).

 كتيبه‌هاي اورخون با الفباي گؤگ تورك نوشته شده است. اين الفبا متشكل از ۳۸ حرف است كه چهار تاي آن صدا دار و بقيه بي‌صداست.

 در زبان تركي اورخون ۸ فونم صدا دار وجود دارد. هر حرف صدا دار بر اساس زبر و نرم بودن، دو فونم صدا دار بوجود مي‌آورد. براي جبران اين نقصان، براي حروف بي‌صداي ب، د، ك، گ، ل. ن، ر، س، ث، و‌ي هر يك داراي دو حرف زبر و نرم مي‌باشد. مثلاً : الفي كه در كنار بِ زبر قرار دارد آ و الفي موجود در جوار ب ِ نرم، اَ خوانده مي‌شود.

 اين امر نشان مي‌دهد كه الفباي گؤگ تورك با در نظر گرفتن قانون تطابق صداهاي زبان تركي تنظيم شده بود.

 در الفباي گؤگ تورك همچنين ۹ حرف دو صدايي وجود دارد كه عبارتند از: ايك، ايچ، اؤك، اوك يا اوخ، لت، نت، نچ، ني يا ين، نگ.

 در مورد منشاء اين الفبا نظرات مختلفي توسط مؤلفين ابراز شده است. برخي مؤلفين از جمله آريستوف، پوليانوف، ج. نامق اورخون و احمد جعفر اوغلو اين الفبا را داراي منشاء تركي مي‌دانند. از ديدگاه اينان اين الفبا بر اساس دامغاها تدوین شده اند.

 زبان گؤگ تورك يا زبان باستان آذربايجان برگرفته از ادبيات گؤگ توركان تورکولوگ‌ها را به خود معطوف داشته و نتايج مطمئني به دست آمده است. زبان اين كتيبه‌ها نقشي عظيم در زبان و ادبيات سده‌هاي بعدي آذربايجان ايفا كرده است. آنچه بايد بدان تأكيد كرد اينست كه شيوه‌هاي زبان باستاني آذربايجان از هزاره‌ي چهارم قبل از ميلاد شيوه‌هايي از تركي غربي است كه متأسفانه بر اثر سياستهاي معلوم در ايران، تحريف شده و ملت ما از الواح سومري تا كتيبه‌هاي گؤگ توركان بي‌خبر مانده است. قدمت كتيبه‌هاي گوگ توركان شايد در دنيا از قدمت ارزشمندي برخوردار است و بدون ريب و ريايي مي‌توان زبان و ادبيات گؤگ­تورك را سلف راستين زبان و ادبيات معاصر آذربايجان دانست.

   فرجامين اثر كامل در باب دستور زبان تركي باستان كه در اين يادمان‌ها به كار رفته، از آن پروفسور طلعت تكين بود كه در آمريكا به زبان انگليسي چاپ شد و نشر متون تنقيدي و علمي نصيب «حسين اورخون» و مرحوم پروفسور دكتر محرم ارگين شد. نخستين چاپ متن حسين اورخون در سال ۱۹۴۰ و چاپ دوم آن در سال۱۹۸۷ منتشر شد. و متون تهيه شده از سوي مرحوم پروفسور دكتر محرم ارگين بارها چاپ شده است و متن درسي در دانشگاهاي جهان است.

گؤگ تورک تاریخی

م. کریمی

   گؤگ تورک لر، هونلاردان آیریلمیش بیر سولاله­دیر کی بئشینجی یوزایلده دونیادا تاریخ صحنه سینه داخیل اولموش و زنگین بیر مدنیت و ادبیات بیناسینی قوردولار. بو ادبیات و مدنیت آذربایجانا عاید تانینیر، چونکی بو امپراتورلوق آذربایجانا قده­ر یاییلمیش و اوندا صنعت، معدن و دمیرچیلیک رونق تاپاراق اؤزلرینه سلاح دوزلدیب و وطنلریندن دوشمنلر قارشیندا مودافیعه ائدیرلر. اونلارین یاراتدیغی مدنیت اقتصادی رونق، صنعت و اینجه صنعتلرین دونقینه سبب اولموشدور.

   تورکلر میلاددان اؤنجه دفعه لرله “توروک” و “توروخ” آدی ایله ظاهر اولموشلار. آنجاق گؤگ تورک امپریاسی ایله تورک آدی دیللره دوشدو و تورک دیلی اورتا آسیادان بالکانلارا قده­ر اوزانان بیر بؤیوک ملتین دیلینه دئییلدی. بو دیللر التصاقی یا یاپیشقان اولاراق ان قایدالی و استثناسیز بیر دیل­دیر. تورکلر اسکی زامانلاردا هون سسله­نه­رک ایلاددان ۵ یوزایل اؤنجه­دن باشلایاراق میلادین بیشنجی یوزایلینه قده­ر بؤیوک امپریا یاراتمیشلار و اوروپانین اورتاسینا قده­ر گیرمیشلار. چین قایناقلاری اونلاری هیونگ نو، یونانلی لار هون دئیه رک، اونلار اؤزلرینی تورک بیلمیشلر. چینلیلر تو چیو دا دئییرمیشلر. میلاددان اؤنجه یوزایللرده بؤوک امپراتورلار چائو کیمی (۳۲۹ – ۳۵۱) هسیا (۴۰۷ – ۴۳۱) و لیانگ (۴۰۱ – ۴۳۹) هونلارین ان تانینمیش امپراتورلاردان ساییلیرلار. بونلارین آراسیندا آتیلا اوروپانین قلبینه کیمی یوگوروبدور. اورتا آسیانین هر بوجاغیندا گوجلو تورک حکومتلری باش قالدیریبدیر کی اونلارین بیری “لوو لان” دولتی­نی سایماق اولار کی تورفان کناریندا اولاراق، باشقا دولت لیانگ دیر کی گؤگ تورکلرین اصل و نسبی تانینیر.

   هون امپریاسیندا سونرا گؤگ تورک امپریاسی دیر کی اوروپایا قده­ر گئنیشله نیب و دوزگون بیر استراکچرله – قشون و اداری سیتم ایله دونیانین گوجلو امپریالارینادان بیری ساییلیر، عینی حالدا اکونومیک یؤنوندن ده دونیادا بؤیوک اؤنرله­مه­لر آپارمیش و ایپک جاداسیندا امنیت یاراداراق تاجرلرین و تجارتین حرکتینه زمینه یاراتمیشدیر. بو زامان کولتور و مدنیت ده محکم بینوره­لرینی قورموش و شرق ایاه غرب آراسیندا مناسبت لرین گئنیشلنمه­سینه امکان یاراتمیشدیر. گؤگ تورکلر دؤردونجو و بئشینجی یوزایلده آوارلار حکومتی آلتیندا یاشاییرلار. اونلارین اوسطوره لرینه آرخالاناراق بوزقورد داستانی ایله درین ایلگی ده اولموشلار و قورد اونلارین توتمی اولموش و اونلارین قورتولوشوندا بؤیوک بیر رول اوینامیشدیر. ارگنه قون اوسطوره سینه آرخالاناراق ۴۳۹جو ایلده بیر نفس قیریمندان جان قورتاریب و ۵۳۵جچی ایلده اورادان ائشیگه چیخیب و آستا – آستا جان توتاراق گؤگ تورک حکومتینی قوردولار.

   بومین آوارلارین بؤیوک سرداری، شاهزاده­سینه ائلچی گؤنده­ریب ائولنمک ایسته­ییر، آما امپراتور اونا آجیقلانیب و غضب ائدیر. آنجاق تابغاچ شاهی قیزینی اونا وئریر و بومین ۵۵۲جی ایلده امپراتورلوغونو قورور و آوارلارین قارشینا چیخیر. بومین آز بیر زاماندا تورک خالقلارینی بیرلشدیریب و گئنیش بیر اؤلکه­نی آلیر. دوغودان چین، باتیدان ایران و بیزانس ایله قونشو اولور.

۵۵۲جی ایلده گؤگ تورک اؤزگؤرلوگونو اعلان ائده­رک اصلی دوشمنینی آرادان قالدیریر. ژوان ژوانلار اوروپایا قاچماغا مجبور اولوب، آوار آدی ایله مجارستاندا یورد سالیرلار. بومین خاقان ایپک جاداسینی الینه آلیب امنیت یارادیر و دوغو ایله باتی آراسیندا تجارتی گلیشدیریر. بئله­لیکله دونیانین گوجلو حکومتلریندن بیرینی یارادیر. او زامان ساسانیلار ایراندا حکومت اوستونده ایدیلر. آنجاق گؤگ تورکلرله دوزگون چیخیشلاری اولمامیش و اونون قاچاقلارینا یئر وئریردی. چوخ چکمه­دی کی گؤگ تورکلر قافقازا یول تاپدیلار، کریمه­نی اله کئچیریب و قافقاز یولو ایله آذربایجانا ال تاپدیلار. کاسپین دنیزینین دوغو و باتیسینی الینه آلدی. سونرالار بو یئرلری خزرلر امپریاسینا وئره­رک، خزر امپریاسی بورادا قورولدو و کاسپین دنیزی آدینی خزرلره گؤره خزر دنیزی آدلاندی.

۶۳۰جی ایلده چین حکومتی­نین دخالتی ایله گؤگ تورک امپراتورلوغو ایکی بؤلومه بؤلوندو. اما ۶۸۲جی ایلده یئنی­دن گؤگ تورک گوجله­نیب، دونیانین گوجلو دولتلریندن بیرینه چئوریلدی. ۷۲۷جی ایلده تونیوکوک و ۷۳۲جی ایلده بیلگه خاقان آدینا گؤگ تورک آبیده­لری قورولدو. آنجاق ۷۵۸جی ایلده اویغورلار حکومتی گؤگ تورکلردن آلدیلار.

   بو امپراتورلوغون تاریخینی آراشدیرماق اوچون ۵۴۲ ایلیندن ۶۳۰ ایلینه قده­ر الده اولان قایناقلار امپریانین ایکیه بؤلونمه سی حاقدا دا ایضاح ائدیرلر. بو قایناقلار چینجه “تونگ تیئن، تسه یونان کوئی” و “تسو چیه تونگ چیئن” آدلانیرلار. بونلار امپراتورلوغون بیرینجی بؤلومو حاققیندا ۵۴۲ دن ۶۳۰ ایلینه قده­ر یاخشی معلومات وئریرلر و ایکینجی بؤلوم حاققیندا (۶۸۲ الی ۷۴۴) باشقا قایناقلار دا واردیر. ایکینجی بؤلوم اوچون ر. گراود قایناقلار توپلاییب، چانگ یئن تانگ دا تسو چیه حاققیندا ۶۱۸ دن ۷۴۴ ایلینه قده­ر قایناقلاری ترجمه ائدیب و ده­یرلی ایشلر گؤروبدور. لیو دا ایللیک تقویمی اولای­لاری ترجمه ائدیب و تاریخین بیر سیرا بوجاقلارینی آچیقلاییبدیر.

    بو سولاله­یه سئچیلن آد، بیر قبیله آدیندان آلینمیشدیر و او زاماندان تورک آدی دیللره دوشوبدور. بو آد چینجه تسو چوئه یازیلمیشدیر؛ آنجاق اؤز آبیده­لرینده (بیلگه خاقان آبیده سی – دوغو یان، اوچونجو سطیر؛ گول تیگن آبیده سی، دوغو یان، اوچونجو سطیر) “گؤگ تورک” آدلانمیشدیر. بو آد ۱۸۹۶جی ایلدن و. بانگ بو آبیده لری ترجمه ائدیکدن سونرا دیللره دوشدو. گؤگ: سما و تانری الله معناسین داشیماقدادیر.

   ۲۰۰ ایل بوندان اؤنجه­دن گؤگ تورک تاریخی بللی اولموشدور. بو معلومات دا همان آبیده­لردن آلینیردی. هابئله بو آبیده­لر گؤگ تورک دولتی­نین ایکینجی بؤلومونه عاید ساییلیر. بوندان اؤنجه بو دوره­یه عاید تکجه بیر نئچه جومله ایدی. آنجاق چینجه قایناقلار باشقا دیللره چئوریلمه­میشدی. گؤگ تورکلر حاققیندا آراشدیرمالار ۲۵۰ ایللیک اولورسا دا، تورک دیللی اؤلکه­لرده سونرالار باشلامیشدیر. تورکیه­ده ۱۹۵۷جی ایلده پروفسور ت. اوگال بو حاقدا یازمیشدیر. او، ۱۹۶۷جی ایلده بو قونونو دوکتری دوره­سینده بیر اؤیرنجی­یه تاپشیرمیشدیر. آنجاق چتین بیر دورومدور کی بو معلوماتی الده ائتمک اولمایا. بونا گؤره تورک بیلگین­لری چین قایناقلاریندان یارارلانماغا چالیشدیلار. بو دوروم هله ده داوام ائدیر. ایندی بیر چوخلو قایناقلار تورکجه­یه چئوریلمیش و الده ائدیلمیشدیر.

  گؤگ تورک­لرین منشایی

   گؤگ تورک لرین منشائی حاقدا معلوماتلار اوسطوره لر و افسانه لرله قاریشمیشدیر. بو دوروم یانلیش تئوری و نظریه لرین اورتایا چیخماسینا سبب اولموشدور. آنجاق بیلیریک ۵۴۲ ایللریندن اؤنجه گؤگ تورک لر آلتای داغلاری نین گونئی بؤلومونده یاشاییردیلار. چین قایناقلاری اونلاری هون تانییردی. مسلم دیر کی گؤگ تورک لر هونلاردان آیری اولمامیشلار. هونلارین بیر چوخلو قبیله لری مختلف آدلاریلا یاشاییردیلار؛ تابقاچلار و باشقا دولت لر ده اونلاردان بیر اؤرنک لردیر. یئنه ده فرق‌لی منبع‌لرده قئید اولونان بؤلگه‌لرین و تورپاق‌لارین آدلاری بعضا مسئاله نی آلت-اوست ائدیر و بیر نئچه مؤوجود منبع‌یه اساس‌لانا‌راق قطعی رای وئرمک و قالان شرح‌لری استثنا ائتمک علمی یول دئییل. آنجاق دقیق بیر شئی بودور کی، اونلار آلتای داغ‌لاری‌نین جنوب یاماج‌لاریندا ۵۴۲-جی ایله قدر یاشاییردی‌لار. منشأ باخیمیندان بوتون چین منبع‌لری اونلاری هون‌لار حساب ائدیر و بونون چوخونو تشکیل ائدیر. آنجاق بعضی شرقشناس‌لار آزمیشلار. نتیجه باشقا بیر شئی دئییل‌دیر و تورک‌لر و هون‌لار آراسیندا گوج‌لو بیر علاقه اولدوغونو تصدیقله ییر. و اراضی‌لری‌نین معینلشدیریلمه‌سینده فرق تخمینا ۲۰۰ ایله ۳۰۰ کیلومتره برابردیر و بو، آلتای داغ‌لاری‌نین عینی یاماج‌لارینی احاطه ائدیر و باشقا هئچ بیر شئی یوخیوخدور.

آلتای داغ‌لاری‌نین جنوب یاماج‌لارینی قبول ائده‌رک، “سو او” افسانه‌سی‌نین تفسیرینی بیر آز آچساق، چین منبع‌لرینه گؤره بو اراضی هون‌لارین یوردونون شیمالیندا یئرله شیردی. “ب. اوگال” “سو او” اؤلکه‌سی ایله “سو تو او” قبیله‌لری آراسینداکی علاقه‌دن تابقاچ‌لارین بابالاریندان بحث ائدیر. دئیه‌سن، آلتایین شیمالین‌دان یئنی سئی چایی‌نین ساحلینه قدر تورپاق‌لاری ایدی. البتده کی، بونلا‌رین هامیسی ایمپئریانین یارانماسین‌دان اوّلکی دؤوره عاییددیر.

گؤگ تورک ون یارانماسی‌نین تاریخی دورومو

ژوان ژوان سولاله‌سی ائرامیزین VI عصرینده مونقولوستانین شرقینده بوتون مونقولوستانی اداره ائتدی و دؤورون و بؤلگه‌نین ان گوج‌لو حکومتی ایدی و هون‌لارین و “هسین پی” قبیله‌لری‌نین قالیق‌لاری بو ایمپئریانین ترکیبینده ایدی. بو حکومت، یالنیز بیر حکومت قوران و ۵۵۱-جی ایله قدر بؤیوک بیر دؤولتین اساس خصوصیت‌لرینه صاحب اولان تورک تابقاچین اساس رقیبی ایدی.

تورک منشأ‌لی تابقاچ سولاله‌سی چینده ۳۸۶-جی ایلده قورولموشدور.  ۵جی عصرین ایکینجی یاری‌سیندا بودیزم دینینی ایتیرمیش، چین مدنیتینی منیمسه میش و Wei کیمی تانینمیش‌دیر. لاکین ۵۳۴-جو ایلده اونلار هم غرب، هم ده شرق ایکی حیصه‌یه آیریلدی. شرق حیصه‌سی ۵۵۰-جی ایلده تورک فتحین‌دن ایکی ایل اول محو ائدیلدی و چین حکومتی طرفین‌دن دَییشدیریلدی. ۱۹۵۷-جی ایلده غرب یولو حکومتی “چو اوو” حکومتی ایله ده ییشدی.

ائرامیزین ۳۵۰-جی ایلینده ژوان ژوان‌دان آیریلان آخون‌لار ماوراءالنهر و سمرقند اطرافیندا بیر دؤولت قوردولار و افغانستان، ایران و کریمین بؤیوک بؤلگه‌لرینی اشغال ائتدیلر. تورک‌لر حکومت‌لرینی قوردوقدا، اونلارین جنوب-غرب قونشوسو اولدولار. گؤگ تورک لر غربه یاییلدیق‌دان سونرا ایلک قارشیدورما باش وئردی. آنجاق اورتاق بیر عملیاتدا تورک‌لر و ساسانی‌لره مغلوب اولدولار.

تاریخ‌لرین صحنه‌سینه تورک‌لرین گلیشی

تاریخی منبع‌لردن، حکومتین قورولماسین‌دان اوّل گؤگ تورک‌لرین موقعیتینی باشا دوشمک مومکون‌دور. گؤگ تورک‌لری‌نین قطعی اورتایا چیخماسی ۵۴۲-جی ایلده باش وئردی. بو ایل اونلارین دؤنوش نقطه‌سی حساب ائدیلمه‌لی‌دیر. بو گون‌دن اعتباراً هر شئی آیدین‌دیر. بوتون منبع‌لره گؤره، گؤگ تورک دسته‌سی‌نین باشچی‌سی بومین‌دن باشقا هئچ کیم دئییل‌دیر. منبع‌لره گؤره، بو گون‌دن اعتباراً بومین متمادی اولا‌راق چینین غرب سرحدلرینه و حکومتینه هجوم ائ‌دیر. بو معلومات‌لارلا ۵۴۲-جی ایلی گؤگ تورک لرین قورولوش ایلی حساب ائتمک اولار.

منبع‌لر قفیل‌دن ۵۴۲-ده دانیشماغی دایاندیریر و ۵۴۵-ده یئنی‌دن باشلاییر. بو ایللر عرضینده ایپک تجارتی بیزنئسی، قونشولارینا هجوم و تجاووز ائتمک یئرینی توتدو و تورک‌لر ایپک یولونون تهلوکه‌سیزلیگینی اؤز اوزرینه گؤتوروب و بؤیوک قازانج الده ائده بیلدی‌لر. چین ین گلیر منبع‌لرینی ساخلاماقدا زحمته دوشدی و اساس قایناق‌لارینی ایتیردی‌لر.

ائله همین ایل بومین خان چینه ائلچی گؤندره‌رک چینله یاخشی موناسیبت‌لر قورماق ایسته دیگینی گؤروروک. بو طلب، اورتا آسیادا گوج‌لو و یئنی بیر گوجون میدانا گلدیگینی گؤسته ریر. غرب حکومتی‌نین بو ایسته یینی قبول ائتمه‌سی ده بو حکومتین قبول ائدیلمه‌سین‌دن خبر وئریر. اوّلجه “چی نو چوان” آدلاندیریلان ائلچی سغدیا، گؤگ تورک­ون بؤلگه‌سینه گؤنده ریلیر. ماراقلی‌‌دیر کی، سونراکی ایللرده چوئو دولتینی قورور. عئینی حالدا نظرده توتمالیدیر کی بونلار ژوان ژوانلارلا یاخیندان علاقه قورموشلار. بونا گؤره گؤگ تورک حکومتی ایله علاقه بیر نئچه جهتدن وئی حکومتی نین ماراغیندا اولموشدور. یئنی حکومت قورولاندا گوجلو گؤگ تورک حکومتی‌نین ده دستکلنمه‌سینی ایسته ییر‌دیلر.

   نوبتی ایل، ۵۴۶-جی ایلده، بومین خاقان ائلچی گؤنده ریب، اونونلا برابر اهمیت‌لی هدیه‌لر ده گؤندردی. بو تصویری ایله بوخین خاقان میللت‌لر آراسیندا دوستلوغا زمین یاراتدی. بو ژوان ژوانی محو ائتمک دئییل، فئدئرال ایالتده ان خوشبخت اینسان‌لاردان بیری ژوان ژوان اولدوغونو اعلان ائتمک‌دیر. چین حکومتی بیلیردی کی، اؤلکه‌سینده کی ان آزی ۵۰٫۰۰۰ غرب ائولی تورک‌لردن آسیلی‌دیر. لاکین عینی ایلده ژوان ژوانین بؤیوک اوردوسونون هجومو یاتیریلدی. ۵۰٫۰۰۰ عائله اسیر گؤتورولدو. بو حرکتله تورک اها‌لی‌سی قفیل‌دن کسکین شکیلده آرتدی. بئله‌لیکله، گؤگ تورک حکومتی اهمیت‌لی بیر گوجه چئوریلدی.

گؤگ تورک ایمپراتورلاری:

بومین خاقان

قئید اولوندوغو کیمی، ۵۴۲-جی ایلدن باشلایا‌راق تورک‌لر تدریجن گو‌جله­نه‌رک پروقراملا اؤز اها‌لی‌سینی آرتیرماغا باشلادیلار. اوّل‌لر تکرار هوجوم‌لارا معروض قالان چینین غرب سرحدلری ایندی ایپک یولو اوزرینده­کی سربست تجارتله محدودلاشدیریلدی. ۵۴۵-جی ایلده ایکی گؤگ تورک حکومتی ایله چین حکومتی آراسیندا یاخشی مناسبت‌لر و قارشی‌لیق‌لی حؤرمت میدانا گلدی. عینی زاماندا، تام مستقل‌لیکله ژوان ژوانین تولس ایله علاقه‌لی اولماسی نتیجه‌سینده الی کسیلدی و ژوان ژوان تورک دولتی‌نین سرحدلرینه قاچماغی اوستون ائتدی. تولس، ژوان ژوانلاردان اومیدینی کسیب و گؤگ تورکه قوشولماقلا ساکیت‌لشدی و یئنی حکومتی گوجلندیردی. بومین‌نین گوجو یئنی قرارلار ایله گوجلندی. منبع‌لرین دئدیگینه گؤره، ۵۰٫۰۰۰ عینی دیلده دانیشیر، اما بعضی‌لری ۵۰٫۰۰۰ قبیله، بعضی‌لری ۵۰٫۰۰۰ عائله و بعضی‌لری ده ۵۰٫۰۰۰ نفردن دانیشیر. البتده کی، بوتون بو قبیله‌لر مومکون گؤرونمور، حتی ۵۰ مین عائله اولورسا دا شیشیردیلمه ساییلیر. آنجاق منبع فیکیرلری‌نین اوخشارلیغینی نظره آلساق، بؤیوک بیر اها‌لی قبول ائدیله بیلر.

بونو نظره آلساق، بومین اؤزونو ژوان ژوانلاردان گوجلو‌ گؤرمه سیدی، هئچ اولماسا اونلارین اؤلچوسونو قبول ائدردی. بونا گؤره اونلاری یانینا ائلچی گؤندردی و امپئراتورون قیزینا تکلیف ائتدی. آنجاق اؤزونو یگانه اورتا آسیا امپراتورو حساب ائدن ژوان ژوانین باشچی‌سی (آننا کوی) اول‌لر کومان‌دیری اولموش بومین‌ین ایسته یینه سویوق جاواب وئردی. حتی اوردو بومینه طرف حرکت ائتدی. بئله چیخیر کی، بومین حقیقتینی هله باشا دوشمه میشدی. بونا گؤره بومین‌ین اونونلا موا‌جهه‌سی چتین و قارانلیق ایدی. او دا ائلچی آننا کویو اؤلدوردو و اونونلا بوتون علاقه‌لری کسدی.

عینی زاماندا وئی حکومتی‌نین امپراتورو، بومین ایله قیزی نین ائولنمه یینی تکلیف ائده‌رک بومین ایله یاخشی مناسبت‌لر قوردو و ژوان ژوانا قارشی چیخدی. ائله همین ایل امپراتور Wei اؤلدو. بو موضودا قازاندیغی دوستلوق و یاخین مناسبت‌لر سببیله بومین بیر ائلچی گؤندردی و امپراتورون اؤلومو ایله علاقه‌دار باش ساغلیغی وئردی و هدیه اولا‌راق ۲۰۰ آت گؤندردی. ۵۵۲-جی ایلین یازیندا بومین قفیل هوجومدا ژوان ژوانی دارماداغین ائتدی، بونا گؤره دؤیوش مئیدانیندا آننا کوی اؤزونو اؤلدوردو. دوغما خالقین ظفری ایله تورک‌لرین شهرتی بوتون آسیایا یاییلدی. ژوان ژوانلار غربه ساری قاچیب و اورال داغ‌لاری‌نین آرخاسین‌دان آوروپایا چاتدی، آوارلار آدی آلتیندا مجارستان دوزنلیگینده یئرلشدی. بومین خالقی آراسیندا خصوصی حؤرمته صاحب ایدی و خالقین حؤکمداری ساییلیردی.

بو اوغورلارا ایمضا آتماقلا بومین، میللتی‌نین خاقان تیتولونو قبول ائتدی. بئله‌لیکله، ۵۵۲-جی ایلده بومین خاقانین باشچی‌لیغی ایله مستقل گؤگ تورک امپریاسی قورولدو. ائل ملت و دولت معناسینا گلمیش و سونراکی عصرلرده قاراخانی‌لر طرفیندن قبول ائدیلمیش‌دیر. بومین خاقانین حیات یولداشی دا خاتون (کو خو تون) آدینی آلدی.

بؤیوک گؤگ تورک اؤلکه‌سی  گلیشمه سی ایله بومین خاقان، قارداشی ایستمینی یابغو اولا‌راق غربه گؤندردی و بو بؤلگه‌لرین رهبرلیگینی اونا بوراخدی. ایستمی احتیاط‌لی و کامل بیر اینسان ایدی و اؤلکه نی عدالت و تولئرانت‌لیقلا اداره ائدیردی. بونا گؤره امپریانین غرب حیصه‌سی سلیقه‌لی و تدبیر سایه‌سینده داها یاخشی اقتصادی ترقی و تهلوکه‌سیزلیک الده ائده بیلدی و حاکمیتی اوزون و فراوان اولدو.

منبع‌لر بومین ین واخت‌سیز وفات ائتمه‌سیندن و اونون اؤلومو اوچون خالقین و حکومتین یاسیندان دانیشیر. لاکین امپریا قالیر و بومین ین پوپولیارلیغی دیگر میف‌لره یول آچیر. عالیم‌لر حتی کوراوغلونون حکایه‌سینی بومین ین قهرمانلیغین‌دان قایناقلاندیغینی دوشونور و اونون تاریخی شخصیتی بونونلا دا میفولوژی وضعیته گتیریلمیشدیر.

قارا قاغان دؤورو

بوومان‌دان سونرا اوغلو قارا (کو لو) وظیفه‌یه باشلادی. آنجاق بعضی منبع‌لره گؤره، بومین ین قارداشی، یعنی “آی” حاکمیته گلدی. آنجاق قارا منبع‌لره اساسلاناراق بومین ین اوغلودور، اکثر منبع‌لر آدینی وورغولاییر. بعضی‌لری حتی قارا ایله عینی آد دا چکمیشلر. بونا گؤره ده قبول ائدیله بیلر کی، قارا بومین قاانین دوغما یئرینی آلمیش و قاانی تیتولونا صاحب اولدو. بومین ین قارداشی یعنی آی، دولت ائلچی اولاراق  قارایا حکومت طرفداری اولدوغو دئییلیر. ائلچی کیمی ژوان ژوانا گئدن و نتیجه‌ده اونلاری مغلوبیته آپاران ده او ایدی. قارا دا ۵۵۳-جو ایلده وفات ائتدی.

موکان قاان

فارا قاآن اؤلوم عرفه‌سینده، قارداشی موکانی تخته اوتورتدو. منبع‌لر قارانین “شی تو” آدلی بیر اولادی اولدوغونو، آنجاق قارا قاان اؤلومون‌دن اوّل قارداشی‌نین وارثی اولا‌راق میراث قویدوغونو سؤیله ییر. بئله‌لیکله، ایکی امپراتورون اؤلومو و اوزون مدت اوچونجو امپراتورون تاخت-تاج ائدیلمه‌سی، تورک‌لرین گوندن-گونه گوج قازاندیغی دورلره منفی تأثیر گؤسترمه‌دی. هم ده اونون گوجونو و حکومتین پوپولیارلیغینی آرتیردی. بوتون چین منبع‌لری موکانین اؤلکه‌یه رهبرلیک ائتمه‌سینی و اوردویا یاخشی رهبرلیک ائتمه‌سینی تامین ائدن بؤیوک استعدادی، یوکسک خاصیتی، انسان داورانیشی و یوکسک ذکاسی حاققیندا شرح‌لر وئردیلر. بو اؤزه للیک لره گؤره ۲۰ ایل تختده اوتوردو و اونون حاکمیتی اورتا آسیادا و اونون خالقلاریندا تهلوکه‌سیزلیک و باریش دؤورو ایدی. عینی دؤور گؤگ تورک امپریاسی‌نین یوکسه لیشی حساب ائدیلدی.

موقان خاقان امپراتور اولدوق‌دان سونرا ایلک هدفی قارداشی و آتاسی‌نین هدف‌لرینه چاتماق، ژوان ژوانین محوی ایدی. بئله‌لیکله، او، اؤلکه‌لرینی ایشغال ائتدی. چین، شمالداکی ژوان ژوانین ساغ قالان بعضی ساکین‌لرینین سیغینماغینا امکان وئردی. حتی شمالداکی تورک‌لره قارشی بعضی ظلم‌لر ائتدی. بوندان سونرا ژوان ژوان قبیله‌لری قالان و داغیلمیش ژوان ژوانلاری توپلاییب تشکیل ائتدیلر. حتی آننا کویون اوغلو “لو چه” یه گوجلندیردی و لیدئر ائتدی و اونلاری گؤگ تورک مقابلینده  گوجلندیرمه‌یه چالیشدی. اوّلجه اونلاری “مانی چووان” آدلانان یئره یئرلشدیردی و یئمکلرینی تامین ائتدی. سونرا‌دان “شو او” ایالتی‌نین خالقینی گؤگ تورکلرین حیمایه سیندن داغیتدی. او دورده تورک‌لر شما‌لی چین حکومتی ایله باریشدیلار. بو وضعیتله Wei حکومتی اوزولدو. لاکین بو ایش اوزون سورمه‌دی. داها سونرا موقان یانینا ائلچی گؤندردی و بو ایلگی ۵۵۴-جو ایلین ان بؤیوک حادثه‌لرین‌دن ساییلیر. موکان کیچیک چین حکومت‌لری ایله ده علاقه‌لرینی گئنیشلندیردی. ژوان ژوانلار و موکان آراسیندا محاربه داوام ائتدی و موکانین اونلارا ووردوغو ضربه‌لر چین حیله‌گرلیگینی اوزه چیخاردی. چونکی دوزگون سیاستله موکان چین‌لی‌لرین پیس ایشلری ایله اوزله شیب و چیرکین سیاستله حرکت‌لریندن پئشمان ائتمه یی باجاردی. بو عینی سیاست‌لر اونون حاکمیتینی و ملتین امین-آمان‌لیغینی گوجلندیردی و بونون اوزرینده چین و ژوان ژوان اوچون اساس ائتکی‌سی اولدو.

   گؤگ تورک‌لرین گذشت‌لری و عینی واختدا گوجو قارشی‌سیندا چین یالنیز بؤیوک چین دیوارینی تعمیر ائتدی و منبع‌لر گؤسته ریر کی، هون‌لارا قارشی مشهور چین بؤیوک دیواری‌نین ۵۱۰ کیلومترینی تعمیر ائتمک اوچون ۱،۸ میلیون انسانی الدن وئرمیشدیر و بو یولدا چوخلو هزینه لر صرف ائتمیشدیر.

    ۵۵۵جی ایل تورک‌لرین فتح و غلبه ایلی اولدوغو یازیلمیشدیر. بو ایل کیتانلار تورک‌لره مغلوب اولدو و بایکال گؤلو اطرافینداکی قیرغیزلار آلت-اوست اولدو. بو واخت هفتالیت لر ده غربده مغلوب اولدولار. بو غلبه چوخ گومان کی، بومین خاقانین قارداشی ایستمی خانین امکداش‌لیغی ایله الده ائدیلدی. ایستمی، چینین مختلیف حکومت‌لری ایله یاخشی علاقه‌لر قورماقدا یاخشی ایشلر گؤرموش و دفعه‌لرله ترفیع ائدیلمیشدیر. تاریخی منبع‌لرده دئییلیر کی، ۵۵۶-جی ایلده بؤیوک چین دیواری‌نین ۱۷۰۰ کیلومتری تعمیر ائدیلمیشدیر.

    ۵۵۷جی ایل، عینی زاماندا، چین حیله‌لری‌نین اوغورسوزلوغو ایله یاناشی، تبّت‌ده­کی بؤیوک تورک ظفرلری‌نین داوامی ایلی ده اولدو. بو ایل چین منبع‌لرینده ۲۲۶ کیلومتر اوزونلوغوندا چین دیواری‌نین تعمیری و ۱۶۰ قالا تیکیلمه‌سی باره‌ده صحبت‌لر گئدیر.

لاکین ۵۶۳-جو ایلده چینین کیچیک حکومت‌لری آراسیندا کیچیک بیر مناقیشه باش وئرمیش و هر بیری گؤگ تورک‌لر‌دن کؤمک ایسته‌دی. بو واخت بعضی ائلیچیلر حیله گرلیکله تورک اراضی‌لرینه گیردیلر، عینی قرارلارلا قارشیلاشدیقلاری اوچون حیرتلندیلر. مختلف ایللرده چین‌دکی قیت‌لیق‌لارا باخمایا‌راق، تورک‌لرین دوزگون سیاستی نتیجه‌سینده تورک‌لر یاخشی وضعیته دوشدولر و دوشمنین‌ حیله‌لری نتیجه وئرمه‌دی.

اهمیت‌لی اولان اودور کی، چین‌لی‌لر ائلیجی لریله بیرلیکده عائله‌لرین‌دن اولان قادین‌لاری هدیه اولا‌راق گؤندریردیلر و تورک‌لر اونلاری قبول ائتمه‌ییب و بونا قارشی چیخیردیلا‌ر. منبع‌لر، تورک‌لرین هئچ واخت قادین‌لاری هدیه ائتدیگینی و قبیله‌نین قادین‌لارینی هر زامان قورونان و انسان لیاقتی نین اولدوغونو ایفاده ائدیر. ۵۶۵ – ۵۷۵-جی ایللرده بو حادثه‌لره چوخ سایدا مراجعت ائدیلمیشدیر. بعضی چین قادین‌لاری تحقیر اولونماماق اوچون قبول ائدیلدی، لاکین اؤزلری همیشه هدیه گؤنده رنده، قوچ و آت گؤندردیلر.

   موکان ۵۵۳ ایله ۵۷۲ آراسیندا حؤکم سوردو. منبع‌لر اونون بؤیوک خاصیتی حاققیندا حکایه‌لر یازمیش و خالق آراسیندا پوپولیارلیغیندان بحث ائتمیشلر.

تاسپار قاان دؤورو (۵۷۲-۵۸۱)

   موکان اؤلومون‌دن اول، اوغلو “تالو پی ئن” نین یئرینه، قارداشی تاسپاری وارث سئچمیشدی. بئله‌لیکله، موکان تاسپارین اؤلوموندن سونرا تاختا چیخدی. چین منبع‌لرینه گؤره، تاسپار چینی نظارتی آلتینا آلیب سیخینتی­دا قویدو. چین­ده­کی موجود حکومت‌لر ده استقبال ائدیب و یئنی حکومتی آلقیشلادیلار. هر بیری ایپک پالتار و دیگر هدیه‌لر گؤندردی. لاکین تاسپار، اؤز عقلی و اوزاق گؤرن‌لیگی ایله همیشه ایشین سونونو دوشونور و ملتی‌نین خئیرینه حرکت ائدیردی. بونا گؤره اؤلکه هر گون داها چیچکله نیردی. بیر اغتیشاش و گوج‌لو انظباتلی حکومت وار ایدی. گئنیش بیر امپریایا صاحب ایدی و کیچیک حکومت‌لر و امیرلیک‌لر یاراتماقلا، اؤز اوغلو و موکان اوغلونو کیچیک قاآن اولا‌راق بو فئدئرال ایالت‌لره گؤندردی و اورالارین حکومتینی اؤزلرینه بوراخدی.

بو شکیلده واحید بیر حکومت یاراتدی و بیر نئچه یوز مین سوواری‌دن عبارت گوجلو بیر اوردو یارادیب، اورتا آسیادا ایلک گوجه چئوریلدی. حکومتین گوجو ده آرتدی. عینی زاماندا، ایستمی ایمپریانین بیر حیصه‌سینی اداره ائتمک و وضعیته نظارت ائتمک ایسته‌دی. بئله‌لیکله، تاسپارین اؤزو خانلار خان ایدی و بوتون امپئریانی اداره ائدیردی. چین‌ده­کی حکومت‌لر ده تورک‌لرله دوستلوق‌لارینی ایفاده ائده‌رک اؤزلرینی داها دا یاخینلاشدیرماغا و قوروماغا چالیشیردیلار. بو چالیشمالار چین حکومتی‌نین خزینه‌سینی بوش قویدو و لازیم‌لی بیرلیگی تامین ائده بیلمه‌دی.

گؤگ تورک‌لر دورونده تورک ادبیاتی مدنیتی

      بو دؤورده اؤنملی اولان علم، صنعت و ادبیاتین گوجلنمه سی و گلیشمه سی­دیر. تورک‌لر بودانین دینینی قبول ائتدیلر و موضویا دایر کتاب‌لار ترجومه ائتدییب و یا یازدیلار. بو کتاب‌لارین چوخو تاسپارین دؤورونده یازیلمیشدی. بودیست راهیب‌لری ده دین‌لرینی تبلیغ ائتمک اوچون هندوستان‌دان تورک تورپاق‌لارینا گلدیلر و سربست تبلیغ ائتدیلر‌. اونلارا دا اونلارجا کتاب گتیریب و تاسپار دا اونلارا تورک دیلینده ترجومه و یازماغی امر ائتدی. بو دؤورون راهیب‌لریندن بیر سیرا منبع‌لرده بحث اولونور. حتی چین امپراتورلاری دا گؤگ تورکون امپراتورو صنعته ماراقلاندیغیندان سوء ایستیفاده ائتمک اوچون فورصت گؤتوردولر. بئله‌لیکله، راهیبه‌لر گؤندردیلر تا کیتاب‌لارین معنا‌لارینی و موضولارینی ایمپئراتورا اوخوسونلار. تورک دیلینده بیر چوخ اثر یازماق اوچون مستثنا بیر فورصت ایدی. شامان راهیبی “هوآ یئن” بو ایشده اؤنملی رول اوینادی. راهیب، اؤلکه‌لرین رفاهینی بودیسم امرلری‌نین یئرینه یئتیریلمه‌سینده بیلیردی. تعلیم‌لری‌نین نتیجه‌سی اولا‌راق “نییه پان”، “هوا یئن”، “چینگ مین” و “شیه تونگ” کیمی بودیسم کیتاب‌لاری تورک دیلینه ترجومه ائدیلدی. او دؤورده چین دیلینی یاخشی بیلن “لیو شسه چینگ” آدلی بیر عالیم وار ایدی. “نییه پان” کیتابینی تورکجه یازدی و خاقانا اؤیرتدی. بو تورک وئرسیاسی تاسسپارا بیر “لوو تهئلین” آدلی ائلچی طرفیندن (۵۷۵ ایلینده) تقدیم ائدیلدی. دیگر طرف‌دن ۵۷۴ – ۵۸۴ ایللری آراسیندا بوددیست راهیب، گؤگ تورک‌لر آراسیندا قالدی و باشقا بیر بودیسم کیتابی، او جمله‌دن سوترا دا تدریس ائتدی. بو دؤورون قالیق‌لاری بشریتین هله ده قورونوب ساخلانان خزینه‌لری‌نین بیر حیصه‌سی‌دیر.

ایکینجی حیصه

غربی تورک حکومتی

ایستمی یابغو (۵۵۲ – ۵۷۶) 

بومین خاقانین اؤلوموندن سونرا امپئریا غرب و شرق حیصه‌لرینه بؤلوندو. غربین ایمپئراتور حؤکمداری‌ بیرلیک الینی ایرانا اوزاتدی. ایران شاهی آنوشیروان ایدی. داونون وست‌لوغو، ائله‌جه ده قیزلاریندان‌ بیری‌نین ائولی‌لیگی ممنونیتله قبول ائدیلدی. نتیجه‌ده ۵۶۳ و ۵۶۷-جی ایللرده بیرگه مباریزه آپاریلدی و بیرلیکده ایرانین هدف آلدیغی هفتا‌لیت‌لری (تورک‌لرین قوللاریندان‌ بیری) مغلوب ائتدیلر و تورپاق‌لاری ایستمی و آنوشیروان آراسیندا بؤلوشدورولدو. خوراسان ایرانا قوشولدو و جیحون چایی بویونجا مونبیت بیر تورپاق اولان سغدیان سولاله‌سینی اؤز اراضی‌سینه قوشدو؛ نتیجه‌ده ایپک یولو تورک‌لرین اوزه رینه دوشدو. بو مدت عرضینده ایستمی یول‌لارین تهلوکه‌سیزلیگینی تامین ائتمک، تجارتی تشویق ائتمک و سونرا کئچن تجارتچی‌لره وئرگی تطبیق ائتمک اوچون مامورلار تعیین ائتدی. بو دایمی اولاراق گوجونو چوخالتدی.

روما حؤکمداری ژوستی نین رومادا ایپک صنایعسی‌نین پوپولیارلاشماسیندا ماراقلی ایدی. ایستمی رومادا ایپک­ین یاییلماسینی تکلیف ائتمک اوچون مانیاخ آدلی بیر ائلچی‌سینی قسطنطنیه یه گؤندردی. مانیاخ ژوستین نین سارایینا گئتدی و دوستلوق ائتدی. مانیاخ قاییدارکن زمارکوس آدلی روما سفیری، روما ایمپئراتورونا تکلیف ائتمک‌دن ممنون اولماق اوچون تورک حؤکمداری‌نین قارشی‌سینا گلدی. سفیر گؤگ تورکون دمیر و ایپک صنایعسی ایله تانیش اولدو. ایستمی نین ساراییندا ایپک پرده‌لر، قیزیل ایستول‌لار، بوشقاب‌لار، گوموش اشیا‌لار گؤردو. زامارکوس، تالاسدا بیر حربی مانور گؤرمک اوچون بیر امکان الده ائتدی. روما‌لی‌لارلا اوزون مدت دوشمنچی‌لیک ائدن ایرانلی‌‌لار، تورک‌لرین روما ایله دوست مناسبت‌لرینی اؤیرندیلر. دیگر طرف‌دن، زامارکوس، اؤلکه‌سینه قاییدارکن، تورک‌لرین گوجوندن دانیشدی و سرحدسیز گوجلری‌نین شکلینی چکدی. اونون معروضه‌سی ایندی شرقشناس‌لیق دونیاسیندا ان نفوذلو سندلردن بیری‌دیر. امپئراتور اونلارین گوجوندن قورخویا دوشدی. بو زامان قارا دنیزین شمالینا چاتان ژاوان‌لار و یا آوار‌لار روما امپئراتورونون دسته یینی و دوست‌لوغونو ایسته‌دی و امپئراتور گؤگ تورک‌لرین قورخوسوندان اونلارین طلبینی قبول ائتدی. تورک‌لر اینجیمیشدیلر.

بو واخت ایستمی وفات ائتدی (۵۷۵-جی ایلده) و تاردو آتاسی‌نین یئرینی آلدی.

تاردو

ایستمی‌نین بؤیوک اوغلو تاردو، آتاسی‌نین یئرینی آلدی و یولونا داوام ائتدی. بوندان خبردار اولان روما امپئراتورو خوشبخت اولماق اوچون تورک‌لرین سارایینا بیر هئیت گؤندردی. لاکین تاردو ائتدیک‌لری خیانته گؤره شدتلی بیر شکیلده اونلاری مذمّت ائتدی. سونرا آوار‌لاری قیرماق و رومانین اونلارا وئردیگی کریمه نی اله کئچیرمک اوچون بیر اوردو گؤندردی. کوبال وادی‌سی ایله حرکت ائتد‌یلر، ۵۷۶-جی ایلده کئرچ بوغازین‌دان بوغازیچی شهرینی (بسفر) توتدولار و ۵۸۰-جی ایلده یونانیستان و آوروپانین بیر حیصه‌سینی فتح ائتدیلر.

   تاردو قازاندیغی گوجله اؤزونو دونیانین یئددی ایقلیمی‌نین صاحبی آدلاندیردی. لاکین تاردو ۶۰۳-جو ایلده اؤلدو و ۶۰۳-دن ۶۲۸-ا قدر داوام ائدن ایران-روما محاربه‌سی ایرانی ضعیفلتدی و تازی لرین فتحینه یول آچدی.

ایللردیر جیحون چایی گؤگ تورک ایله ساسانی‌لر آراسیندا آخیردی. لاکین تئزلیکله گؤگ تورک اراضی‌سی بوتون بو تورپاق‌لاری اؤز اراضی‌سینه باغلادی و کاشغر، سمرقند، فرقانه و غربی تورکوستانین بوتون حیصه‌لری گؤگ تورکون بیر حیصه‌سی حساب ائدیلدی. ساسانی‌لرین بیر حیصه‌سی‌نین تورک‌لره ماراق گؤسترمه‌سی اوزون سورمه‌دی. بئله‌لیکله، چین‌دن رومایا قدر بوتون ایپک یولو اراضی‌نین بیر حیصه‌سی و شرقین اداره‌سی آلتینا کئچدی و انسان‌لارین رفاهی، تاجیرلرین تهلوکه‌سیزلیگی تامین ائدیلدی. آرتیق گؤگ تورکلر، ساسانی‌لر و بیزانسلیلارلا هم مرز ایدی و دونیانین اوچ بؤیوک امپئریاسیندان بیری حساب اولونوردو. ساسانی‌لر دؤورونه قدر آنوشیروان، گؤگ تورکون ایجراچی‌سی ایدی (باج وئره نی ایدی). او واخت‌دان اعتباراً سیاستین یئنی اؤلچولری گؤگ تورک سیاستینه گیردی و اونلارین گلیشیمه لری غربه قدر گئنیشلندی. ساسانی‌لر دفعه‌لرله گؤگ تورک لرین الینی ایپک یولون‌دان کسمه‌یه چالیشدیلار، لاکین بونو ائده بیلمه‌دیلر، چونکی ساسانی‌لرین داخیلی چکیشمه‌لری بیر نئچه عصر اوّل باشلامیشدی و حتی ساسانی شاهزاده‌لری قباد و بهرام کیمی لر گؤگ تورک‌لری‌نین اراضی‌سینه (آذربایجانا) سیغینمیشدیلار. حکایه‌لرده اونلارا چوخ استناد وار. آنوشیروان دفعه‌لرله ایستمی نین ائلچی‌لرینی اؤلدوردو. بو واخت خزر دنیزی، حتی اونون غرب حیسه‌لری ده گؤگ تورک‌لری‌نین حاکمیتی آلتینا کئچدی و قافقاز ایله آذربایجان ساسانی‌لردن تامامیله آیریلدی. آنوشیروان بیر دفعه ایستمی نین گؤندردیگی هدیه لری (قماشلاری) ائلچی‌‌لرین گؤزو قارشی‌سیندا یاندیردی. ایستمی یئنی‌دن ائلچی گؤندردی، بو دفعه آنوشیروان گیزلی شکیلده زهرلندیره‌رک اؤلدوردو. ایستمی، دینج سیاست‌دن واز کئچمه‌دی. قافقازدان دا بیزانسا نماینده هئیتی گؤندردی. بیزانس‌لی‌لار گؤگ تورک ایله مناسبت‌لری آلقیشلادیلار. هدیه‌لرله یاناشی ایستمی قسطنطنیه یه تورک دیلینده بیر مکتوب گؤندردی. بو مکتوب‌لار بو گون موجوددور. روما امپئراتورو II ژوستین گؤگ تورک مکتوبونو آلماق‌دان چوخ ممنون ایدی، چونکی ساسانی‌لردن ممنون دئییلد‌یلر و بو ایکی تورک و بیزانس ایمپئراتورلوق‌لاری آراسینداکی دوست‌لوغو محکملندیریردی. بیزانس‌لی‌لار گؤگ تورکون باها‌لی هدیه‌لرین‌دن ممنون قالدیلار. دئدیگیمیز کیمی، بو دفعه ۵۶۹-جو ایلده بیزانس‌دان اولان بیر هئیت گؤگ تورکه ساری یولا دوشدی. تورک ایلچیسی ایله یولا چیخان و قارا دنیز، قافقاز، شیما‌لی خزر و آرال دنیزی ایله آغ-داغا چاتان بیزانس‌لی‌لار (بیزانس‌لار اونو آغ تاغ آدلاندیردیلار، تورک‌لر اونو آلتون تاغ آدلاندیردییرلار و آشاغیدا چین‌لی‌لر)، خاقانلا قارشی‌لاشدیلار و ساسانی‌لره قارشی گوجلو‌ بیر راضی‌لیق الده ائتدیب قاییتدیلار.

   ایستمی نین گوجلو سیاستلری نتیجه سینده ساسانی‌لر و بیزانس‌لی‌لار آراسیندا ۵۷۱-جی ایلده ساواش باشلاندی. بو واخت تورک اوردوسو غربه دوغرو ایره‌لیله‌دیلر و قافقازدان قوبوستان و آذربایجانا قدر تورک‌لرین الینه کئچدی. لاکین بیزانس امپئراتورونون اؤلومو ایله یاناشی ۵۷۶-جی ایلده ایستمی نین اؤلومو ایله علاقه‌دار اولا‌راق ایرلیله ییش داوام ائتمه‌دی. بیزانس ائلچی‌سینی آرال دنیزی بویونجا II تیبئریوس والئنتینوس آدیندان تورک خاقانی ایله قارشدی. سندده ایستمی‌نین اؤلومو مذاکره اولونور. دیگر طرف‌دن ایستمی نین یاس مراسیمی بیزانس ایلچی‌‌لرینی ده ناراحات ائتدی. ایلچی‌لرین ایستمی نین یاس مراسیمی ایله باغلی معروضه‌سی، تاریخچی‌لر طرفیندن دقته چاتدیریلدی. بو جریاندا اوزلرینی جیزما و سایره حرکتلر تورک‌لر آراسیندا اولدوغو بئله بیر مراسیمده بحث ائدیلمیشدیر.

   ایستمی‌نین اؤلوموندن سونرا اوغلو تاردو یئرینی آلدی. اوندان الده ائدیلن معلومات‌لار ۵۸۱-جی ایلدن سونراکی ایللرله علاقه‌داردیر.

تاسپارین اؤلومو و تخت‌ و تاج اوستونده­کی مجادله

خانلار خانی تختی اوزه رینده اون ایللیک شرف‌لی حؤکمران‌لیق‌دان سونرا تاسپار خسته‌لندی. خسته‌لیگی یاخشیلاشمادی. اوغلو ایله موکان اوغلو آراسیندا ایکی قات بیر وصیت ائتدی. خالقین ایراده‌سینه اویغون اولمایان بودیزمه ده دقت یئتیرمیشدی. عمومیتله، اؤلومون‌دن سونرا، خالق موکانین اوغلو آن لوو-یا مراجعت ائتدیلر. آن لوو آتا و آنا باخیمیندان ۱۰۰% تورک ایدی.

تخت و تاج آراسینداکی مجادله باشا چاتدی و نهایت “شه تو” خاقان اولدو و هر بیری‌نین ادعاچی‌لاری بیر گوشه ده یئرلشدیلر و اطرافینداکی‌لاری توپلایا‌راق خاقانی تیتولونو اؤزلرینه قویدولار. آرا‌لاریندا قانلی موباریزه اولماسا دا، بو ایلکین بیرلیک ایتدی. سوندا بؤیوک گؤگ تورک امپئریاسی ایکی امپئریا‌لارا بؤلوندو.

آشبارا خاقان

بیر سیرا عائله مجادله‌لر‌دن سونرا آشبارا امپراتورلوغا سئچیلدی. جسارتی و ایگیدلیگی، هابئله بیلیگی و نزاکتی سایه‌سینده ایمپئریانین قلبین‌ده کی بوتون طایفا‌لارین قلبینی اله گتیردی. حتی مونقول و تورک اولمایان طایفالار دا اونا اطاعت ائتمگه باش اگدیلر. چین اونا چوخلو هدیه‌لرله قیزینی دا گؤندردی. لاکین مناقیشه هله تام حل اولونمامیشدی. چین ده احتیاط‌لی پلانلاشدیرما ایله گؤگ تورکی پارچالاماق فیکرینی حیاتا کئچیره بیلدی. چین ین گرگین تخریبات‌لاری امپئریانی بیر آندا دئویره بیلمه‌دی و آشبارانین مودریک تاکتیکا‌لاری اونو لنگیتدی. بیر چوخ محاربه‌دن علاوه، آشبارا دا سیاسی تاکتیکا‌لاری قاریشدیردی و دوشمن‌لری ایللر بویو باییرا قویدو. حتی بؤیوک چین دیوارینی کئچه‌رک یئددی چین دولتینی فتح ائتدی. بو ایش ۵۸۳-جو ایلده باش وئردی. نهایت، چین بیر مدت اؤز قوه‌لرینی یئنیلمه‌یه و قوشونلارینی گوجلندیرمه‌یه صرف ائتمه‌یه قرار وئردی. بو واخت، گؤگ تورکون ایچریسینده، هر بیرینده بیر شاهلیق هاواسی اولان بئش اوردو وار ایدی. عینی زاماندا، آشبارا امپئریاسی اراضی‌سینده شدتلی بیر قیت‌لیق اولدو. گؤگ تورکون پارچالانماسی باشلامیشدی.

بئله بیر چتین وضعیتده آشبارا چینله باریشماق‌دان ممنون ایدی. آنجاق گؤگ تورکون پارچالانماسی داوام ائدیردی و آشبارا بوتون بو فتح و غلبه‌لردن سونرا قبیله‌لری و طایفالاری ایله محاربه‌یه گئتمک ایستمه ییردی. نتیجه‌ده امپئریا اوچ حیصه‌یه بؤلوندو. حتی اشبارا اراضی‌سینی بؤلونمه مه‌سی اوچون چین‌دن کؤمک ایسته دیگی یئره چاتدی. بو واخت آشبارا اؤلدو.

باغا خاقان (۵۸۷ – ۵۸۹)

اشبارا اؤلومون‌دن اول، اوغلونون یئرینه قارداشینی امپئریانین بیر حیصه‌سینده اوتورتموشدو، بونا گؤره اوغلو اونو ضعیفلتدی. باغا قاان عمی‌سینه ده کؤمک ائتمه‌دی و امپئریا اوزرینده دوالیزم حؤکم سوردو. باغا خاقان ۵۸۹-جو ایلده بیر دؤیوشده اؤلدورولدو.

توولان خاقان

باغانین قفیل اؤلومو خالقی و سرکرده‌لری، یابغو اولان آشبارانین اوغلونو امپئراتور سئچمه‌یه وادار ائتدی. او، چینه ائلچی گؤندردی و هدیه اولا‌راق اونلارا ۳۰۰۰ توپ قوماش وئردی. بو چین اوچون بیر فیدیه حساب اولونوردو. اول‌لر بئله اولمامیشدی. بو واخت چینده نادیر بیر شئی باش وئردی. تخمینن ۳۵۰ ایل عرضینده ۲۲۰-دن او زامانا قدر چوخ گوجه صاحب اولمایان‌لار غفلتا بؤیوک گوج قازاندیلار. شرقی گؤگ تورک چین حاکمیتینی قبول ائدرکن چینده حاکمیته گلن یئنی سولاله طرفدارلاری گؤگ تورکونون اراضی‌سینه سیغیندیلا‌ر. چین ایله گؤگ تورک آراسیندا چوخ شئی اولایلار اوز وئردی. خزرین غرب حیصه‌سی ده خزر‌لرین نظارتی آلتیندا یئنی بیر امپئریا قوردو. گؤگ تورکون شرق حیصه‌سی چین تأثیری آلتینا آلیندی ​​و گؤگ تورک امپئریاسی آرتیق دونیانین ایلک و ان بؤیوک امپئریاسی اولدو.

تاردو- یانگ محاربه‌سی و سونرا “تو لی”نین خاقان اولدوغو، چین معادله لرینی پوزدو.

تاردو

تاردو ۶۰۰-جو ایلده چینه هجوم ائتدی. اؤزو ده بؤیوک اوغور قازاندی. بیر چوخ خانلاری سارسیدیب و معین درجه‌ده گؤگ تورکلری بیرلشدیردی. لاکین بؤیوک بیر اوردو تالاسا گلدی و تاردویا قارشی عصیان ائتدی. بیر چوخ مناقیشه‌دن سونرا تاردونون اوردوسو ضعیفله‌دی و ۶۰۳-جو ایلده تاردونون حاکمیتی‌نین سونو قبول ائدیلمه‌لی اولدو.

چی مین خاقان اولدو و چین ایله علاقه‌لری گوجلندیردی. ۶۰۹-جو ایلده چینه ائلچی گؤندردی و چوخلو هدیه‌لر وئردی.

سیه پی خاقان

سیه پی یئنی امپئراتور اولموشدو خسته له نیب اؤلدو (۶۰۹-جو ایلده وفات ائتدی). چین امپئراتورو اؤلومونه یاس توتدو و اوچ گون ماتم اعلان ائتدی. بونون اوزه رینه اوغلو تختده اوتوروب خاقان آدینی آلدی. دول آناسی چین شاهی ایله ائولندی. بوندان سونرا تاریخ حاققیندا معلومات تئز بیر زاماندا آزالیر. ۶۱۳-جو ایلده چینه قارشی ائدیلن بؤیوک عصیانا قدر، گؤگ تورکو دستکلمک اوچون آیاغا قالخدیلار. بو دوروم، ۶۱۵-جی ایلده داوام ائتدیکجه، گؤگ تورکون گوجو آرتدی و بیر نئچه باشقا عصیانین دسته یی ایله اراضی‌سینی محکملندیردی. ایتیریلمیش تورپاق‌لاری گئری آلینیر. ۶۱۹-جو ایلده چین بعضی شرق اراضی‌لرین اونا سیغینانلارینی دستکلدیگی اوچون، سیه پی اؤلومجول بیر هوجوم ائتدی. آنجاق سیه پی چوخ کئچمه‌دن اؤلدو.

چوو لو خاقان (۶۱۹-۶۲۱)

سیه پی نین اوغلو سیاه پو پی، گنج یاشینا گؤره تختده اوتورمادی، قارداشی ایلتبر شاه تختینده اوتوردو و چو لو خاقان لقبی آلدی. لاکین ایکی ایلدن چوخ حکمران اولمادی و اؤلدو.

ایل خاقان (۶۱۹ – ۶۲۱)

چو لونون قفیل اؤلوموندن سونرا ائل خاقان تخت‌ده اوتوردی. چین منبع‌لرینه گؤره، اونون بؤیوک و گوجلو بیر اوردوسو وار ایدی و چین حکومتی ایله علاقه‌سی بیر چوخ اوستونلوک‌لره صاحب ایدی. چین همیشه چوخ هدیه‌لر گؤندریب. ۶۲۲-جی ایلده چینده گوجلو بیر حکومت حاکمیته گلدی، گوگ تورک اراضی‌سینی اشغال ائدیب و ضربه‌لر ائندیردی. لاکین ائل خاقا‌نین تاکتیکاسی، اونلارین اللرینی و قانادلارینی باغلادی. چین امپئراتورو، آرا‌لاریندا قوهوملوق قورماق اوچون قیزینی اونا گؤندردی. ۶۲۴-جو ایلده چین دولتی‌نین تکرار هجوم‌لاری و فتح‌لری بیر-بیری‌نین آردینجا گئتدی. چینین فندلری نؤوبتی ایل ​​داها چوخ هجوم‌لارا سبب اولدو. اصلینده شرقی تورک امپئریاسی ۶۱۶-دان ۶۲۶-آ قدر یوکسک‌لیکده ایدی. حتی چین‌ ۶۲۷-جی ایلده یاتاغیندا ایل خاقانا سوءقصد ائتمک اوچون جاسوس‌لار گؤندردیلر، آنجاق محافیظچی‌لر جاسوسو حبس ائتدیلر و چین محکوم ائدیلدی.

   نهایت، ۶۲۷-جی ایلده شرق ایمپئریاسی شدتلی‌ قوراق‌لیق و قیت‌لیق ایله اوزلشدی و خاقان سولاله‌سی آغیر وئرگیلر تطبیق ائتدی. همین ایلین قیشی اؤلکه‌نین حدیندن آرتیق سویوق‌لوغونا سون قویدو. آنجاق ۶۲۸-جی ایلده ایل خاقان چینه نؤوبتی ایل هجوم ائتدی. لاکین غربده بیرلشمیش گوج امپئریاسی فورما‌لاشیردی.

   تاردوش سولاله‌سی گوجلندی و دیگر تورک طایفه‌لاری بیرلشدیریلدی. نتیجه‌ده “آی نان” خاقان سئچیلدی. بو زامان چین امپئراتورو “تای تسونگ”، “چی ائوا سی”نی “آی نان” یانینا گؤندردی و خاقانی چئن چو بیلگه آدیلا سلاملادی. بیر چوخ قبیله­لر اونا قوشولدولار. اونلارین اراضی‌سی مونقول تورپاق‌لارینا قدر اوزانیردی. گؤگ تورکلرین غربینده، باتی تورک‌لر، جنوبدا ایسه قوبی صحراسی وار ایدی. مستقیل‌لیک‌لرینی اعلان ائتمه‌لری ایله تونگ تئگین ین قارداشی بیلگه خاقان چین سارایینا گؤندریلدی.

شرقی گؤگ تورکون یوخ اولماسی

ایل خاقان حاکمیتی آلتیندا اولان شرقی گؤگ تورک ایچری‌سینده پارچالانما، ۶۲۹-جو ایلده باشلاندی. دوققوز طایفه بیر آندا توپلانیب چین ایمپئریاسینا سیغیندیلار. قبیله باشچی‌لاری دا سیغیندیلار.

   تاردونون اؤلومو ایله، اویغورلارین اجدادلاری اولان تولوس یا تولیش قبیله‌سی قیام قالدیردی و ۶۰۳-جو ایلده تاردو ایمپئریاسی اراضی‌سی‌نین بیر حیصه‌سینی اله کئچیردی. البتده کی، تاردو اراضی‌سی‌نین شرق حیصه‌سینی آرتیرماق اوچون بیر نئچه دفعه جهد ائتدی، اما باجارا بیلمه‌دی. چین‌لی‌لر بعضا شرق حیصه‌سینی روشوتله آلیر، بعضا سلاح گوجلری ایله سیخیش‌دیریردیلار.

 ۶۳۸   جی ایلدن باشلایا‌راق، تورک‌لر آراسیندا بیر آرا آچیلدی و چینلی لرین حمله سی اونلارین اراضی‌لرینی یئنی تملینی قویان  امپئریا‌لارینا (تانگ سولاله‌سی) بیرلشدیرمک اوچون گوجلندی. سپه­لنمیش تورک‌لر مومکون اولدوقدا بیرلشمک اوچون بیر فورصت آختاریردیلار. ایرانین مستقیل‌لیگی ۶۵۱-جی ایلده یزدگئردین اؤلومو ایله سونا چاتدی. لاکین ایران خالقی درحال تسلیم اولمادی، آنجاق ۶۶۱-جی ایلده (ه.ق. ۴۱) بلخ بؤلگه‌سینده تورک‌لرین کؤمَگی ایله III یزدگئردین اوغلو “پیروز”ی ایران شاهی اعلان ائتدیلر.

    ۶۶۵-جی ایلده تورک‌لر چینله محاربه نی قیزیشدیردیلار و ۶۷۰-جی ایلده چین ایله غرب علاقه‌لرینی کسدیلر. ۶۶۷-جی ایلده خلیفه‌نین قوشونلا‌ری جیحونو کئچدی و ایلک دفعه اولا‌راق تازی‌لر و تورک‌لر بیر-بیرلری ایله اوز-اوزه قالد‌لار، غرب طرف‌لر پارچالاندی. لاکین شرق خان‌لیغی اؤز مستقل‌لیگینی ائرامیزین ۶۸۲-جی ایلینه قدر الده ائتمیشدیر. بو مستقیل‌لیک “قتلغ” (خوشبخت دئمک‌دیر) آدی ایله تانینان یئنی خان طرفیندن مومکون اولدو. اونون وزیری تونیوکوک ایدی کی چین سیاستی‌نین سیرّلرینی یاخشی اؤیرنن مودریک و عقل‌لی وزیر ایدی. قتلغ ۶۹۰-جی ایلده اؤلدو و اصل آدی قاپقان و یا کاپکان اولان مو-چو (۷۱۶-۶۹۱) اونون یئرینه اوتوردو. او، چین بده‌نینده بیر قامچی ایدی. لاییق‌لی و ادعا‌لی بیر امیر ایدی و تورک امپئریاسی‌نین قورولماسی اوچون محکم آددیم‌لار آتا بیلدی و خالقی آراسیندا چوخ مشهور اولدو. و تورکلرین بیرلشمه لرینی یئنی‌دن یاراتدی. موچو ۷۱۶-جی ایلده تولا چاییندا توتولدو و اؤلدورولدو، ایکی قارداشی اوغلو گول تگین (Kue – Teyin) و بیلگه (Bilge)، [چین‌لر اونو موکی لی یئن  Moki lienآدلاییر‌لار) حاکمیتی اله کئچیردیلر. بو ایکی انسان ایشلری اداره ائتمک اوچون اورتاق گوجدن استیفاده ائتدیلر و تورکلرین سون نفوذلو خاقانی ایدی. چینی اشغال ائتمه یی دوشونن بیلگه، یاش‌لی تونیوکوک طرفین‌دن دایاندیریلدی. حتی ۷۲۲-جی ایلده تانگ سولاله‌سی ایله باریشیق باره‌ده دانیشیق‌لار آپاردی. گول تگین ائرامیزین ۷۳۱-جی ایلینده وفات ائتدی. بیلگه، کوچوتسائیدام گؤلونون ساحلینده اونون اوچون بیر تورک یازی و مدنیتی‌نین دیرلی بیر خاطیرلاتماسی و مترقی بیر مدنیته وصیت ائدن بیر کیتابه قوردو. ۷۳۴-جو ایلده بیلگه بیر وزیرین طرفیندن زهرله نه‌رک ایمپئریانین داغیلماسینا سبب اولدو. اویغورلارین اوچ عصیانکار قبیله‌سی باسمیل و قارلوق ایمپئریا اراضی‌سینی اؤز آرا‌لاریندا بؤلدولر. بئله‌لیکله، بومین عائله‌سی‌نین سونونجو قاچدیق‌لاری و چینه سیغیندیقلاری اوچون، اویغورلار اؤزلرینی “خاقان” آدلاندیردیلار و ۷۴۴-جو ایلدن ۸۴۰-آ قدر حکم سوردولر.

شوبهه‌سیز کی، بومین سولاله‌سی‌نین حاکمیتی (۷۳۴-۵۵۰)، تورک امپئریاسی‌نین ان شرف‌لی دؤورلریندن بیری و خاقانلارین شانلی دؤورونون خاطره‌سی‌دیر. بو دؤورده تورک‌لر دؤرد بؤیوک مدنیت و ایمپئریا ایله (چین، هندوستان، ایران و روما و یا بیزانس) تماسدا ایدیلر. بو دؤورده یازی صنعتینه دقت یئتیریلدی، ادبیات قورولدو و بو دؤوردن ایلک یازیلی نومونه‌لر خاطیرلانیر. اسلامین یوکسله یشی ایله تورک ایمپئریاسی‌نین شرقده اولان ایمپئریاسی داها دا محدودلاشدی، چونکی تازی‌لر ۷۰۵-جی ایلدن ۷۱۵-جی ایل- دک ۷۴۱-جی ایلده بیتن بوتون ماوراءالنهری فتح ائده بیلدیلر. او دؤورده تورک‌لر بوتون ایران و آذربایجاندا سپه لنمیش و کیچیک آسیایا قدر ایرلیلمیشدیلر.

بو امپئریانین ضعیفلمه‌سی ایله، چین امپئراتورو هسوان تسونگ ایپک یولو اوزه­رینده چین گوجونو قورماغا چالیشدی. لاکین، ۷۵۵-جی ایلده آن لو-شان کوماندان‌لیغی آلتیندا اولان سُغد تورک‌لری عصیان قالدیردی و ۷۶۳-جو ایله قدر یاتیریلمادی. اونلارلا چین آراسینداکی محاربه آغیر ائتکی ایله موشاییت اولوندو.

    ۷۴۴جو ایلده تورک امپئریاسی‌نین بیر حیصه‌سینی فتح ائدن اویغورلار، قارلوق تورک‌لری‌نین دیگر حیصه‌سینی ( ۷۵۱-جی ایلده) اله کئچیردیلر. بیر طایفه و قدیم بیر خالق اولان اویغورلار چایین یوخاری حیصه‌سینده کی خاقان دوشرگه‌سی‌نین اوردو بالیغ دوشرگه‌سینده یئرلشدیرد‌یلر. چین ایله یاخشی علاقه‌لر قوردولار و اؤز آرا‌لاریندا اویغور یازی‌سینی قوردولار. ۷۶۳-جو ایلده مانی دینینه قوشولدولار، عینی زاماندا خریستیان، نستوریان و بوددیست دین‌لری ده وار ایدی. اویغورلار داها یوکسک بیر مدنیته صاحب ایدی. اویغورلار ایپک یولونون چوخ حیصه‌سینی نظارتده ساخلایا‌راق بؤیوک تجاری و آلیش – وئریشلردن چوخلو قازانج الده ائتدیلر. ۹۸۲-جی ایلده اویغور عالمینه سیاحت ائدن ونگ یئن -ته (Weny Yen –te) آدلی بیر چین ائلچی‌سی، وار-وار – دولتلری و رفاهلاری‌نین تعریف‌لی بیر گؤرونتوسونو بوراخدی. او یازیر: “بون‌لار دوروست و آنلاییش‌لی‌دیرلار و مئتال اله گتیرمکده یاخشی‌دیرلار. یوخسوللار حکومتین حسابینا یئمک آلیر؛ کیتاب‌خانا‌لار چین کیتاب‌لاری ایله دولودور؛ اللی بودیست معبدی، ایران روحانی‌لری ایله بیرلیکده مانی معبدی وار. اونون ساکین‌لری عمومیتله اوزون عؤمور یاشاییر و قوجالیرلار. “

اویغورلار ۸۴۰-جی ایلده، قیرغیزلار طرفیندن ائولریندن قووولدولار. اثرلری‌نین چوخو ساغ قالمیشدیر. بیر قوروپ اویغور، غربی کانسولارا گئده‌رک ۱۰۲۸-جی ایلده اویغورلارین نظارتی آلتیندا اولان تانقوت‌لار، اونلارین حاکمیت‌لری‌نین قالان حیصه‌سینی آرادان قالدیردی.

ائرامیزین ۷۳۴-جو ایلده گؤگ تورک سولاله‌سی‌نین دئوریلمه‌سیندن سونرا، داها تورک‌لر آراسیندا گائله وجلو و گئنیش دولت اولمادی، بلکه گئنیش اراضی تورک دولت‌لری آراسیندا بؤلونموشدو، بونلاردان ان اساسلیسی ۷۴۴-دن ۸۴۰-آ قدر حکم سورن اویغورلار ایدی.  شرقی آسیادا تورک دولت‌لری داها چوخ چین حکومت‌لری‌نین تأثیری آلتینا آلیندی. زامان-زامان بو حکومت‌لر چین‌لی‌لره پروبلئم یارا‌دیر، لاکین بو وضعیت داوام ائتمیر و چین اؤز حکمران‌لیغینی گئنیشلندیریر.

   بو دؤورده اهمیت‌لی بیر نوکته بودور کی چین حکومتینده کی تورک‌لرین تحلیلی‌دیر کی، حتا تورک حاقانلری‌نین آدلاری اساساً چین آدلاری‌دیر و دیگر طرفدن حکومت‌لری چوخ داغینیق و قیسا عؤمورلو اولموشدور. بیر واخت‌لار بیر-بیری‌نین یانیندا بیر نئچه تورک دولتی وار ایدی و آرا‌لاریندا دوستلوق و یا مبادیله یوخ ایدی.

غرب حیصه‌سینده، قارلوق تورک‌لری ائرامیزین ۷۵۱-جی ایلده اسلامین کؤمَگینه گئتدیلر و اسلامی قبول ائتدیب و اسلامی بوتون آسیایا سپه‌له‌دیلر. دیگر طرفدن، تورک‌لرین اکثریتی خلیفه‌لره تجروبه‌لی و ساوش گؤرموش بیر سرکرده کیمی خدمت ائتمیش و یئددینجی عصردن باشلایا‌راق خلیفه‌لره تأثیرلی اولموشلار هر حالدا، ۹۶۰-جی ایل بوتون تورک‌لرین اسلامچی‌لیغینی گؤسترن بیر ایلدیر.

    دیل و یازیلی ادبیات تورک دیلینده یازیلمیشدیر. بونا گؤره بو داش یازیلار و یا کیتابه لر بانگوتاش آدلانیرلار.

بومین خاقان هله ساغ ایکن،  گئنیش اراضی‌سینی شرق و غرب حیصه‌لره بؤلموشدو. قارداشی ایستامی خاقان، غرب حیصه‌سی‌نین باشچی‌لیغینی گؤتوردو و ائرامیزین ۵۵۳-جو ایله ۵۷۶-جی ایللرینده حکمران‌لیق ائده‌رک، خزر دنیزینی و حتی خزرین غرب حیصه‌سینی ده اونون حاکمیتی آلتینا گتیردی. سونرا‌لار امپئراتورلوغونو گئنیشلندیردی، شرق حیصه‌سی‌نین بیر حیصه‌سینی ده تابع ائتدی و چین هحکمرانلیغیندان خلاص ائتدی. قاراقولا، موغان و تاپو کیمی شرق بؤلگه‌لرینده کی دیگر تورک خاقانلاری ایله بیرلشدی و حاکمیتی دیگر خاقانلاردان داها اوزون سوردو. بو سولاله بوتون تورک مدنیتینی بوتون آسیایا یایدی. لاکین چین، گؤگ تورکون دوشمنی و بیرینجی رقیبی کیمی، چین سولاله‌سیندن و سوءقصددن بیر آن بئله دینجه‌له بیلمه‌دی، بئله‌لیکله ۶۳۰-جو ایلده گؤگ تورکون شرق تورپاقلارینی آلت-اوست ائتدی. لاکین ائرامیزین ۶۸۰-جی ایلده قوتلوق خاقان، ایلداریز خاقان کیمی تانینان باشقا بیر خاقان گؤگ تورکو چینی یئرینده اوتورتدی و ۶۸۱-جی ایله قدر حُکم سوردو. خاقانین فتحیندن سونرا، ائرکن گؤگ تورک دؤورونون عظمتینی و شوکتینی جانلاندیران خاقان ایدی.

بیلگه خاقان و گول تگین ایلداریزین ایکی اوغلو ایدیلر کی، ائرامیزین ۷۱۶-جی ایلده قاپغانین اؤلومون‌دن سونرا گؤگ تورکو نظارته گؤتوردولر و بوتون گوجلری ایله گؤگ تورک  شهرتینی آسیایا یایدیلار. اونلارین ناظرلیک‌لرینده وظیفه یئرینه یئتیرن تانیوکوک آدلی بیر عمی‌سی وار ایدی و او، چالیشقانلیغی و تدبیر‌لیغی ایله حکومتی یوکسلمه یی باجاریردی. و همین زمان تورک ادبیاتی و کولتورونو این یوکسک دوروما چاتدیردی. بیلگه خاقان ۷۲۴-جو ایلده و گول تاگین ائرامیزین ۷۳۱-جی ایلده اؤلدو و گؤگ تورک حکومتی ائرامیزین ۷۴۵-جی ایلده یوخ اولدو. البتده کی، اویغورلار تخمینن ایکی عصر بویو تورک دونیاسینی اداره ائتدیلر، بو مدتده اویغور ادبیاتی چیچکلندی و گؤگ تورک یازی‌سی یئرینه اویغور یازی‌سی پوپولیارلاشدی و اویغور یازی‌سینداکی بیر چوخ کیتاب ایندی دونیانین موزئی و کیتاب‌خانا‌لاریندا موجوددور.

ایکی قارداش بیلگه خاقان و گول تگینین حاکمیتی دؤورونده گوگ تورک‌لری‌نین مفصل و تام کتیبه‌لری تونیوکوک ناظیرلیگینده یازیلمیشدیر. ۷۳۲-جی ایلده ایلک کتیبه و ۷۳۵-جی ایلده ایکینجی کتیبه بیلگه خاقان اوغلو طرفیندن حک ائدیلمیش و آتاسی نین طرفیندن یازیلمیشدیر، و اوچونجو کتیبه تون یوکوک آدی ایله تانینان ۷۲۵ ایله ۷۲۰ آراسیندا قورولموشدور.

بو اوچ کتیبه‌نین کشفی ۱۸-جی عصرین اوّل‌لرینده باش وئردی، بو دا آرخئولوگیانین نایلیت‌لرین‌دن ساییلیر. گؤگ تورک‌لری‌نین یازیلاری و سولاله‌لری حاققیندا چین و ایران تاریخ کیتاب‌لاریندا چوخلو معلومات‌لار اولسا دا، بو یازی‌لار ۱۸-جی عصره قدر، جناب شمیدت یئنی سئی دوزنلیگینده تصادفا بیر نئچه داش اوستونه یازیلارا توخوناراق نسیان قارانلیغیندا قالمیشدیر. باستانشناسلار همین اراضییه مراجعت ائتدیلر. بو باخیمدان استرالنبرگین چیخیشی اهمیت لی دیر. ۱۷۰۹-جو ایلده روس اوردوسو طرفیندن اسیر گؤتورولن و سیبیریه سورگون ائدیلمیش و اوستا آغاسی ایله امکداش‌لیق ائدن ایسوئچره افسری، راپورت‌لاری تقدیم ائده‌رک بؤلگه‌ده کی عالیم‌لرین دقتینی چکه بیلدی. ۱۷۲۲-جی ایلده وطنینه‌ قاییتدی و ۱۷۳۰-جو ایلده آپاردیغی تدقیقات نتیجه‌لرینی نشر ائتدی. بو حرکت‌دن سونرا اراضییه باشقا علم آدام‌لاری گله‌رک دیگر کتیبه‌لر تاپدیلار، XIX عصرین سونلارینا قدر یئنی سئیی و اورخون یازیلاری‌نین هامیسی آراشدیریلدی، متن‌لری اوخوندو، دیل‌لره گتیریلن گؤگ تورک تورک دیلی‌نین قراماتیکاسی و قایدا‌لاری. فرقلی ترجومه لرله میدان چیخدی. بو علم آدام‌لاریندان یادینتسوو، میلئی اورانسکی، مالکوف، تامسون هیکل و رادلف داخیلدیر. بو کتیبه‌لرین ترجومه‌سی مختلف دیل‌لرده آپاریلدی و قیسا مدتده مختلف آکادئمیا‌لارین دقتینی چکدی.

بو یازی‌لارین ان اهمیت‌لی‌سی آلتی دانادور و بونلاردان ان اهمیت‌لی‌سی تونیوکوک، گول تگین و بیلگه خاقان کتیبه‌لری‌دیر. جهانگشای جوینی تاریخینده اورخون کتیبه‌لرین‌دن بحث ائدیلسه ده، کئچن عصرین سونلارینا قدر علم دونیاسیندا نامعلوم اولا‌راق قالمیشدی.

اورخون کتیبه‌لری ۱۸۸۹-جو ایلده روس عالیمی یادرینستوف طرفین‌دن کشف ائدیلمیش و ۱۸۹۳-جو ایلده دانمارکا‌لی عالیم تومسن طرفیندن اوخونموشدور. شامان دینی حاققیندا ۱۰۰ صحیفه‌لیک کیتابداکی بو کتیبه‌لرین متنی بیر نئچه سندله بیرلیکده تومسون (۱۸ ۱۹۱۴) طرفیندن نشر ائدیلمیشدیر.

اورخون کتیبه‌لری تورکجه الیفبادا یازیلمیشدیر. الیفبا ۳۸ حرف‌دن عبارت‌دیر، اونلاردان دؤردو صایت، قالان‌لاری سس‌سیزدیر.

اورخون تورک دیلینده ۸ فونئم وار. هر بیر فونئتیک سؤز کوبودلوق و یومشاقلیغا اساسلانان ایکی فونئمیک فونئم یارا‌دیر. بو چاتیشمازلیغی کومپئنساسیا ائتمک اوچون ب، د، ک، گ، ل حرف‌لری اوچون. ن، ر، س، ج و وی هر بیرینده ایکی حرف – کوبود و یومشاق‌دیر. مثلا، کوبود آ حرفی‌نین یانیندا آ حرفی و یومشاق ب حرفی‌نین یانیندا اولان حرف آ آدلانیر.

بو ایش گؤسته ریر کی، گؤگ تورک الیفباسی تورک دیلی‌نین صامیت قانونو ایله تنظیملنمیش‌دیر.

تورکجه الیفبادا ایکی حرف‌دن عبارت حرف ده وار: ایک، ایجه، اؤک، اوک و یا اوخ، لت،  نت، نچ، نی و یا ین، نگ.

بو الیفبانین منشایی ایله باغلی مؤلف‌لر طرفیندن مختلف فیکیرلر سؤیله نیلیب. بعضی مؤلف‌لر، او جمله‌دن آریستوف، پولیانوو، ژ. ناماک اورخون و احمد جعفر اوغلو بو الیفبانی تورک منشأ‌لی حساب ائدیرلر. اونلارین نقطه ی-نظریندن بو الیفبا‌لار دامغالارا اسا‌سلانیر.

گؤگ تورک دیلی و یا گؤگ تورک ادبیاتیندان یارانان قدیم آذربایجان دیلی تورکولوق‌لارین دقتینی جلب ائتدی و اعتبارلی نتیجه‌لر الده ائدیلدی. بو کتیبه‌لرین دیلی سونراکی عصرلرده آذربایجاندا دیل و ادبیاتدا بؤیوک رول اوینامیشدیر. دقتی چکمه‌لی اولان مقام بودور کی، ائرامیزدان اول دؤردونجو مین ایللیک‌دن بری آذربایجانین قدیم دیلی‌نین مئتودلاری غربی تورکون مئتودلاری ایدی کی، تأسف کی، ایران‌داکی معلوم سیاستله تحریف ائدیلدی و ملتیمیز شومئر لوحه‌لریندن بؤیوک تورک یازیلارینا قدر خبرسیز ایدی. دونیا‌داکی گؤگ تورکون آنتیک دؤورلری دونیادا چوخ بؤیوک اهمیته مالیک اولا بیلر و ریاسیز گؤگ تورک‌لری‌نین دیلی و ادبیاتی آذربایجانین چاغداش دیلی و ادبیاتی‌نین حقیقی سلفی ساییلا بیلر.

 قدیم تورک قراماتیکاسی ایله باغلی سونونجو تماملانمیش اثر آبش-دا اینگیلیس دیلینده نشر اولونان پروفسور طلعت تکین و حسین اورخون و مرحوم پروفسور دؤکتور محرم ارگین تنقیدی و علمی متن‌لری‌نین درج اولونماسی ایدی. حسین اورخونون متنی‌نین ایلک نشری ۱۹۴۰-جی ایلده، ایکینجی نشری ۱۹۸۷-جی ایلده چاپ اولونموشدور. مرحوم پروفسور دوکتور محرم آرگین طرفیندن حاضرلانان متن‌لر دفعه‌لرله نشر اولونموش و دونیا اونیوئرسیتئت‌لرینده درس‌لیک‌لردیر.

۱ ) بهاءالدين اوگان، تورك ميتولوژيسي، استانبول، ۱۹۷۱ .

۲) توين بي، تاريخ تمدن، ص ۲۶۲٫

۱) ج.ج. ساندرز، تاريخ فتوحات مغول، ترجمه ابوالقاسم حالت، تهران، ۱۳۶۴٫

۲) تاريخ تمدن، همان، ص۲۷۰٫

۱) اين مطالب استانيسلا ژولين ترجمه كرده و سال ۱۸۴۷ در مجله‌ي آسيايي، ج ۹٫ چاپ كرده است.

ارسال دیدگاه