“ساری گلین” ماهنی سی حقینده / حکمت بابااوغلو

بیر ماهنی‌نین سیرّی

مؤلیف: حیکمت بابا اوغلو

“يئني آذربايجان” قزئتي‌نین باش رئداکتورو

کؤچوره ن: عباس ائلچین

     “ساري گلين” ماهنيسيني دينله‌ين هر بير آذربايجانلي اوچون بو ماهني اولدوقجا دوغمادير. اوّلا، اونا گؤره کي، ماهنی‌نین سؤزلري اوغوز تورکلري‌نین بايات بوْيونون ياراتديغي ادبي اوسلوبدا، باياتي ژانريندا يازيليب. جمعيسي يئددي هئجادان عيبارت، اولدوقجا ساده وزنده يازيلميش بو سؤزلر باياتي ژانري‌نین بوتون موثبت کئيفيیتلري، آخيجيليغي، ساده‌ليگي، آيدين ايفاده طرزي و محض خالق ديلي ايله يازيلديغي اوچون چوخ سئويلير. باياتي يالنيز تورکلره عاييد بير ياراديجيليق نومونه‌سيدير. بو اوسلوب عيراق تورکمنلري و آذربايجانليلارين ان چوخ ايستيفاده ائتديگي خالق ياراديجيليغي نومونه‌سي اولماقلا باشقا هئچ بير خالقين شيفاهي ياراديجيليغيندا راست گلينمه‌ين بير نومونه‌دير.
ماهنی‌نین اولدوقجا پوپوليارليق قازانماسي‌نین و سئويلمه‌سي‌نین ايکينجي سببي ايسه اونون مضمونو ايله باغليدير. ماهنيدا بير ناکام عئشق حئکايه‌سيندن بحث ائديلير و بو حئکایت اولدوقجا تاثيرلي سؤزلرله تصوير اولونور. ماهنیني چوخ سئوديرن اوچونجو جهت ايسه اونون مئلوديياسي‌نین يئنه خالق ياراديجيليغي‌نین باشقا بير نومونه‌سي اولان آشيق صنعتيندن قايناقلانماسيدير.
ايلک باخيشدان هر نه قدر بو ماهنی‌نین آشيق هاوالاري ايله اويغونلوق تشکيل ائتمه‌ديگي تصوّورو يارانسا دا، ماهنييا ديقّتله قولاق آسديقدا اونون مئلوديياسي‌نین آلت قاتلاريندان ان قديم آشيق هاوالاريندان اولان “ايروان چوخورو”-نون ريتملري آيدين سئزيلير. سانکي “ايروان چوخورو” هاواسي “ساري گلين”ده داها لنگ، داها آراملا، داها حزين و غملي شکيلده سسلنمکله بو عئشق حئکایتي‌نین بيتمه‌سيني ايسته‌مير، بو چاره‌سيز عئشقه ياس توتارجاسينا حزين-حزين اينيلده‌يير.
بس، تپه‌دن-ديرناغا ايستر سؤزلري، ايستر موسيقيسي و ايسترسه ده غملی مضمونو ايله تورک روحونون داشيييجيسي اولان بو ماهنييا نييه باشقالاري صاحيب چيخماغا چاليشير؟! بو ماهنی‌نین گئرچک تاريخچه‌سي وارمي؟ وارسا نئجه‌دير؟ آراشديرماميزدا بو سواللارا جاواب تاپماغا چاليشاجاغيق.

خالق حئکایتي ساري گلين حوسئين جاويد ياراديجيليغيندا
اوّلا، قئيد ائتمک لازيمدير کي، “ساري گلين” ماهنيسي‌نین مؤوضوسو فولکلور نومونه‌لريميزدن بيري اولاراق اوزون مودّت شيفاهي خالق ادبییّاتيميزدا مؤوجود اولوب. سونرا موسيقي‌لَشيب، داها سونرا ايسه بو ماهنی‌نین حئکایتي بؤيوک دراماتورق حوسئين جاويدين “شئيخ صنعان” اثري‌نین سوژئتينده قيسمن اؤز عکسيني تاپيب. شئيخ صنعاندا دا، “ساري گلين”ده ده عاشيق موسلمان، معشوقه ايسه خريستياندير. هر ايکي ياراديجيليق نومونه‌سي دراماتيک سوژئت اوزرينده قورولوب و س. لاکين اوخشارليق بونونلا بيتمير. اونا گؤره ده، داها اطرافلي ايضاحاتا کئچک.
گؤرونور داهي حوسئین جاويد شئيخ صنعاني يازاندا اثرين اساس سوژئت خطينه او زامانلار ائل آراسيندا شيفاهي فولکلور نومونه‌سي کيمي مؤوجود اولان حاديثه‌ني داخيل ائديب. البتّه، سوژئت جاويد اينتئللئکتي، ذکاسي، علمي-فلسفي دونياگؤروشو، پارلاق ايستعدادي و موکمّل ادبي دوشونجه‌سي ايله اولدوقجا زنگينلشديريلير. اوخوجونو ديني فلسفه ايله دونيوي فلسفه‌‌نین ضيديیتلري، بلکه ده، هارمونيياسي ايله اوز-اوزه قويور. آنجاق عئيني زاماندا، بو زنگينليگين ايچريسينده ساده و صميمي آنا خط، از‌لي و ابدي ناکام عئشق حئکایه‌سي بير اينجي کيمي پاريلدايير.
مقصديميز اثرين بديعي کئيفیيتلريني تحليل ائتمک اولماديغي اوچون ائله بوراداجا “شئيخ صنعان”لا “ساري گلين” آراسينداکي علاقه‌نین نه ايله باغلي اولدوغونو آيدينلاشديرماغا چاليشاق.

ايلکين يازيلي منبع دوغرودان دا ايلکديرمي؟!

بو ياريمباشليغي تصادوفي سئچمه‌ديک. آنجاق مؤوضوموزلا بيرباشا علاقه دار اولدوغو اوچون ايندي ايستيناد ائده‌جگيميز منبعني شرطي اولاراق ايلکين يازيلي منبع آدلانديراجاغيق (سونرا ايسه داها قديم يازيلي منبعيه اوز توتاجاغيق). بو منبعده “ساري گلين” ماهنيسي‌نین تاريخي ايله باغلي اولدوقجا ماراقلي فاکتلار وار. منبع کيمي تقديم ائتديگيميز اثر عوثمانلي يازاري آحمئت رئفيک آلتون آيين “قافقاس يوللاريندا” آدلي خاطيره‌لر کيتابيدير.

مؤليف بيرينجي دونيا موحاريبه‌سي دؤورونده يوزباشي روتبه‌سي ايله عوثمانلي اوردوسوندا خيدمت ائتميش بير حربچيدير. موحاريبه‌دن سونرا ايستانبول دارولفونوندا (اونيوئرسيتئتينده) عوثمانلي تاريخي موعليمي اولموش و موختليف وظيفه‌لرده چاليشميشدير. بيرينجي دونيا موحاريبه‌سيندن سونرا ائرمنيلرين تورکلره قارشي تؤرتديگي سوي‌قيريمي و جينايتلري يئرينده‌جه تثبيت ائتمک و دونيايا چاتديرماق مقصديله ايستانبولدا خاريجي ژورناليستلردن عيبارت بير هیئت دوزلده‌رک، ۱۹۱۸-جي ايلين ۱۷ آپرئل، ۲۰ ماي تاريخلري آراسيندا آنادولويا سفر تشکيل ائدير. سفر چرچيوه‌سينده قارصا، ساري‌قاميشا، آرداهانا، آرتوينه، باتوما و س. قدر همين هیئتله برابر گليب چيخير. مؤليف آنادولونو دولاشيب ائرمني وحشي‌ليکلري ايله يا‌نینداکي نوماينده هیئتيني تانيش ائتمکله برابر، بو فاجيعه‌ ايله باغلي يارانميش آغيلاري، فولکلور نومونه‌لريني، بعضي حاللاردا ايسه آيري-آيري اينسانلارين شخصي فاجيعه‌سيني قلمه آلميشدير.

آحمئت رئفيک آلتون‌آی قئيد ائدير کي، آنادولونون ان اوجقار نؤقطه‌لري اولماسينا باخماياراق، بورادا ياشايان اينسانلار چوخ سليس تورکجه دانيشيرلار. بو قئيددن سونرا مؤليفين وئرديگي شئعير و يازي نومونه‌لرينه باخديقدا آيدين اولور کي، اونون “سليس تورکجه” کيمي خاراکتئريزه ائتديگي ديل آذربايجان تورکجه‌سيدير. آرداها‌نین مردينيک کندينده علي آدلي بير شخصله قارشيلاشان آلتون‌آیين ديقّتيني اونون شخصي فاجيعه‌سي و اوخودوغو ماهني چکير. علي اصّلا ائرمنيلرين ويران قويدوغو اوخچو کنديندندير. تخمينيميزه گؤره، بو کند حاضيردا ائرمنيستان رئسپوبليکاسي‌نین آماسييا رايونونون (شؤريل ماحالي) اوخچو اوغلو کنديدير…
کندين اهاليسي‌نین بير قيسمي ائرمني-روس بيرلشمه‌لري طرفيندن اؤلدورولوب، بير قيسمي قاچقين دوشوب. طالع اليني آرداها‌نین مردينيک کندينه گتيريب چيخاريب (قئيد: آرداهانلا آماسييا بيتيشيک جوغرافييا اولدوغو اوچون اهالي‌نین اوّلجه‌دن سيخ دوستلوق و قوهوملوق علاقه‌لري اولوب). علي شاملي داغلارا، کور اوغلو تپه‌لرينه، اورادان دوغان سحر گونشينه باخاراق ائله حزين تورکولر اوخويور کي، ائله بيل روحو عئشقدن يانان بو ماهنيلاري يارادان، قلبي‌نین کدريني (الملريني) حزين بير فريادلا روحوموزا اؤتورمک ايسته‌ين عاشيق او اؤزودور. بو فيکري اليني دينله‌ين آلتون‌آی سؤيله‌يير. اونون ان گؤزل ماهنيسي ايسه “ساري گلين”دير.

بير ماهنی‌نین اوچ سيرّي
آحمئت رئفيک آلتون‌آی ماهنی‌نین مؤوضوسو حاقّيندا بئله بير حئکایه نقل ائدير. بير تورک گنجي کندينده ياشايان بير خريستيان قيزي سئوير. سحرلر تارلايا گئدرکن آرخاسيندان اونو ايزله‌يير، آخشاملار سورولر آغيللارينا دؤنرکن سئوگيليسي‌نین گؤزلليگيني سئير ائده‌رک روحونون آتشيني تسلّي ائتمه‌يه چاليشير. فيکرن، حیسّن قيزا او درجه‌ده عاشيق اولور کي، بير بازار گونو الينه بير خاچ آلاراق سحر خريستيانلارلا برابر کيلسه‌يه گئدير. بير کونجده دوروب سئوگيليسي‌نین و اونون دينیندن اولانلارين عيبادتيني سئير ائدير. سونرا ايسه يانيقلي و حزين سسله آشاغيداکي ماهنیني اوخوماغا باشلايير:
وارديم کيلسه‌سينه باخديم خاچينا،
مايل اولدوم بؤلوک-بؤلوک ساچينا.
قيز، سني گؤتورم ايسلام ايچينه،
واي، سينان اؤلسون، ساري گلين.
آه، سني وئرمم دونيا مالينا.
تأسوف کي، رئفيک آلتون‌آی ماهنی‌نین يالنيز بير بنديني وئرير. آنجاق ائله بو بير بندجه اولدوقجا ماراقلي اينفورماسييا وار. بيرينجيسي، ماهنی‌نین تاريخچه‌سيندن بللي اولور کي، بير تورک گنجي اؤز کندينده ياشايان خريستيان سئوگيليسي اوچون بو ماهنیني يازيب. ايکينجيسي و ان اؤنمليسي اودور کي، ماهنی‌نین مؤليفي‌نین آدي سيناندير. اوچونجوسو ايسه اودور کي، خريستيانلار و موسلمان تورکلر عئيني کندده برابر ياشاييرلار. بو نه دئمکدير؟ بو سوالا بير آز سونرا جاواب وئره‌جه‌ييک. ايندي ايسه بيز آرتيق بيليريک کي، ماهنی‌نین مؤليفي سينان آدلي بير موسلمان تورکدور (“موسلمان تورک” سؤزونو تصادوفي ايشلتميريک). بيز هم ده اونو بيليريک کي، آنادولودا سينان کيمي تلفّوظ اولونان آدي بيز صنعان کيمي ايفاده ائديريک. دئمه‌لي، ماهنيداکي سينان ايله حوسئین جاويدين صنعاني عئيني شخصدير.

شئيخ صنعان فلسفه‌سي و محبّت
بؤيوک جاويد ايسه بو حئکایه‌ني فلسفي درامايا چئويرمک اوچون صنعاني مدينه‌يه، مکّه‌يه آپاراراق اونو ايسلام دينینده شئيخ روتبه‌سينه قدر اوجالدير. ساده خريستيان قيزيني ايسه راهيبه‌يه چئويرير. بئله‌ليکله، مسله‌نی دراماتيک‌لَشديرير، اونا عومومي ديني-فلسفي و ديني-ايجتيماعي کونتئکستده ياناشير. ديني آيري-سئچکيليگين و مؤوهوماتين اينسانليغا گتيرديگي بلالاري قاباريق شکيلده تقديم ائتمکله اينسانلارا عيبرت درسي وئرمه‌يه چاليشير. عئيني زاماندا، خريستيان و ايسلام دينی‌نين عومومي تک‌آللاهليليق فلسفه‌سيندن چيخيش ائده‌رک شئيخ صنعانین هومانيست ياناشماسي ايله ايکي دين آراسيندا کسکين تنقيدي مؤوقئعلري يومشالدير.
شئيخ صنعان قيزين اونا وئريلمه‌سي موقابيلينده اوّلجه شراب ايچمگي قبول ائدير، اونا ريشخند ائدن دوستلارينا بونون آللاهين ياراتديغي نعمت اولدوغونو خاطيرلادير، داها سونرا خاچ تاخير و بونون دا دينيميزده عيسا‌نین دا پئيغمبر کيمي قبول ائديلديگي ايله ايضاح ائدير. سونرا “قورآني-کريم”اي يانديرير و بونا اعتيراض ائدن عولَمالارا يانديريلا‌نین، ساده‌جه، کاغيذ و مورکّب اولدوغونو، “قورآني-کريم”اين ايسه ايلاهي حيکمت کيمي ابدي اولاجاغيني سؤيله‌يير. داها سونرا دونوز اوتارماغي دا قبول ائدير و بونو سئوگيليسينه عادي خيدمت کيمي تقديم ائدير.
بئله‌ليکله، سئوگي‌نین، عئشقين ان عولوي، ان عالي حيسّ اولدوغونو ثوبوت ائتمکله بو حيسّ‌لري اونا بخش ائدن آللاهين اونو باغيشلاياجاغينا دا امين اولدوغونو بيلديرير. بو بير مؤمينین، ايلاهيات عاليمي‌نین، شئيخين کاميل ايما‌نیندان، موکمّل دونياگؤروشوندن، عالي و هومانيست اينانجيندان دوغان مؤوقئعييدير. بو مؤوقئعده کيچيک تردّودلري اولان شئيخ اوزونو آللاها توتاراق شيکايتله‌نير.
يانديم آللاه، ندير بو ايشگنجه؟
هم ده دهشتلي، داتلي اَيلنجه.
آتشي عئشق بير سعادت ايميش،
بو دا بير باشقا دورلو جنّت ايميش،
بنده يوق ايشتيکا، فقط، ياربّ!
يوقمودور سنده مرحمت، يا ربّ!
گلييور هپ بو حيله‌لر سندن،
بني بيلمم نيچين ياراتدين سن؟!
شئيخين بو تردّود و شيکايتلرينه ايسه ايلاهي طرفيندن گؤندريلميش بير ملک جاواب وئرير.
هيچ مراک ائتمه، مؤحترم صنعان،
سني اصلا اونوتماميش ياراتان.
سانا خاليق اولوب يئگانه پناه،
هم شفاعتچيدير رسولوللاه.
سني تقديس ائدر ملکلر، اينان،
هئچ تلاش ائتمه، گل، بؤيوک صنعان.
بو ايلاهي سؤزلرله بؤيوک شئيخين تلاش و اينتيظارينا سون قويولور. آللاهين اونون يا‌نیندا اولدوغو بيلديريلير. دولاييسي ايله اونون عئشق اوغروندا آتديغي آدديملارا برائت وئريلير. بونا گؤره ده، شئيخ صنعاني دا، سيناني و ساري گليني ده ابدي‌ياشار ائدن محض عئشقدير. بو حئکایه‌‌نین ديلدن-ديله دوشه‌رک، نسيلدن-نسله اؤتورولمه‌سي ده، بو ماهنی‌نین اينسانلارين قلبيني ريقّته گتيرمه‌سي ده آللاهين تقديريدير.

آدلار نه دئيير؟!
ايندي ايسه يئنيدن مؤوضويا قاييداق. چوخ ماراقليدير کي، حوسئین جاويد درام اثرينده‌کي گورجو اوبرازلاري‌نین آديني گورجو آدلارلا، مثلا سئرقو، سيمون، ‌نینو، عرب اوبرازلاريني عرب آدلاري ايله، مثلا، زهرا، عذرا، صدرا، ابلولولا، مروان، آذربايجانلي اوبرازلاري‌نین آدلاريني آذربايجانلي آدلاري ايله، مثلا، اوغوز، اؤزدمير و س. شکلينده وئرير. بو، مؤليفين اوبرازلارين ميلّي خاراکتئرينه و حتّي آدلاري‌نین سئچيمينه بئله نه قدر ديقّتله ياناشديغيني، بو مسله‌ده خوصوصي حسّاسليق نوماييش ائتديرديگيني گؤسترير. بئله اولان حالدا ايلک باخيشدا خريستيان گورجو کيمي گؤرونن قيزين آدي‌نین خومار، آتاسي‌نین آدي‌نین ايسه پلاتون اولماسي تعجّوب و سوال دوغورور.
گؤره‌سن، داهي حوسئین جاويد گورجوجه ۳-۴ آددان باشقا آد بيلميردي؟! يوخسا بيله‌رکدن، دوشونه‌رکدن خريستيان قيزين آديني خومار، آتاسي‌نین آديني ايسه پلاتون کيمي وئريردي. البتّه، ايستانبولدا تحصيل آلان، دفعه‌لرله باکيدان باتومييه، اورادان ايسه گمي ايله ايستانبولا گئديب-گلن حوسئین جاويد اونلارجا، يوزلرجه، گورجو آدي بيليردي. بلکه ائله گورجو ديليني ده آز-چوخ بيليردي. بس، نه‌يه گؤره اثرين قهرمانلاري سوييّه‌سينه يوکسلتديگي آتا و قيزين آدلاريني گورجو آدلاري ايله وئرميردي؟
ائله کيليد نؤقطه ده بوردادير. حوسئین جاويد قهرمانلارين کيمليگيني يا دقيق بيلير، يا دا هئچ اولماسا اونلارين گورجو اولماديقلاريني دقيق بيليردي. اونا گؤره ده، بو اوبرازلارا گورجو آدي وئرمکدن ايمتيناع ائتميش، اونلارين کيمليگي‌نین آراشديريلماسيني گله‌جک نسيللره وظيفه اولاراق بوراخميشدي.

نييه پلاتون، نييه خومار، ياخود حوسئین جاويدين سيرّي نه ايدي؟!
ائله ايسه شئيخ صنعانین عاشيق اولدوغو خريستيان خومار و آتاسي پلاتون کيملر ايدي؟ يئنه حوسئین جاويددن سيتات گتيرمکله پلاتوندان باشلاياق. پلاتون عياش و ايچکي دوشکونودور. اونون وئرديگي ظولملردن سونرا حيات يولداشي دونياسيني دَييشيب. کيچيک ياشلي خومار بونلارين شاهيدي اولدوغونا گؤره ائولنمه‌مه‌يه قرار وئره‌رک، ياري‌راهيبه حيات طرزي کئچيرير. پلاتون ايسه خريستيان اولماسينا باخماياراق، يئرلي اهالي، حتّي پاپاز طرفيندن ده ياد عونصور کيمي قبول ائديلير. اثرده بو ضيدیيت سيمونلا سئرقونون ديالوقوندا آشاغيداکي کيمي تعريف ائديلير:
سن نه درسين، شو دربه‌در پلاتون
شئيخ صنعانا قيز وئريرمي؟..
سيمون………………..!
او بير اينسان کي، پک فيرومايه
آند ايچيب تانري اوغلو عيسايه
باسميش اينجيله ال، اينان وئره‌جک…
شو حريف پک عينادچيدير گئرچک
قيزي بدبخت ائديب ده اؤلدوره‌جک.
آها!.. بيزجه، حوسئین جاويد بيله‌رکدن، يا بيلمه‌يه‌رکدن قهرما‌نی‌نين سیرّيني بورادا آچير. بيرينجيسي، پلاتونو گورجو سيمون دربه‌در آدلانديرير، ايکينجيسي، فورمايه (ذاتي قيريق)، اوچونجوسو، عينادکار. بيرينجي ايکي کئيفيت پلاتونا قارشي گورجو ائقويزميدير. چونکي خريستيان اولماسينا باخماياراق، او، گورجو دئييل، بونا گؤره ده، گورجولر طرفيندن آشاغيلانير. اوچونجو کئيفيت ايسه پلاتونون ميلّي-ائتنيک کالوْريتيدير، عينادکار. اوندا پلاتون گورجو دئييلسه، ائرمني دئييلسه، بس کيمدير؟! البتّه، خريستيان قيپچاقدير. البتّه!

ايلکين منبعدن داها قديم منبعلرده “ساري گلين
ائله بوراداجا آراشديرماميزي بير آز دا درينلشديره‌رک، بير نئچه عصر اؤنه آپاراق. “ساري گلين” ماهنيسي‌نین خريستيان-قيپچاق وئرسيياسيني تاپماغا چاليشاق. بير آراشديرماميزدا قئيد ائتميشديک کي، خريستيان-قيپچاقلار آذربايجانا سلجوقلو-ايسلام آخينیندان سونرا اوجقارلارا چکيلمه‌يه باشلاميش، داها چوخ خريستيان توپلوملارا ياخين يئرلرده مسکونلاشماغا باشلاميشديلار. بئله موحافيظه‌کار خريستيان قيپچاقلاردان بيري ده قيپچاق پلاتون ايدي.
حوسئین جاويده گؤره حاديثه‌لر تيفليس اطرافيندا، رئفيک آلتون‌آیا گؤره ايسه آرداهان اطرافيندا باش وئرميشدي. هر ايکي مکان خريستيانليقلا ايسلامين کسيشديگي، ياخود ايچ-ايچه گيرديگي اوجقارلاردير. ايندي ايسه يوخاريدا سؤز وئرديگيميز خاطيرلاتمايا قاييداق.

رئفيک آلتون‌آیين نقل ائتديگي حئکایه‌ده صنعانلا ساري گلين بير کندين اوشاقلاري ايدي. کندين ياريسي خريستيان، ياريسي ايسه موسلماندير. دئمه‌لي، بو کندده ياشايان قيپچاق تورکلري‌نین بير قيسمي ايسلامي قبول ائديب، داها موحافيظه‌کار اولان ايکينجي قيسمي، ياخود ديندار ائليتاسي عنعنه‌وي خريستيان دينینده قاليبلار. بونا باخماياراق، قبيريستانليقلاريني هله ده آييرماييبلار. عئيني قبيريستانليقدا ۱۰۰ ايل اوّلکي خريستيان تورکلرين موسلمان نوه‌سي ده دفن اولونوب (يئري گلميشکن، حاضيردا گورجوستا‌نین دمانيسي رايونوندا بئله بير قبيريستانليق هله ده قالماقدادير). سن دئمه، گورجو دينداشلاري‌نین خريستيان پلاتونو خور گؤرمه‌سي‌نین، اونو دربه‌در و عينادکار آدلانديرمالاري‌نین سببي اونون قيپچاق اولماسي ايله باغلي ايميش…

ساري گلين”-ين اوکراينا، ياخود دشتي-قيپچاق وئرسيياسي
يئنيدن قيپچاقلارا و خريستيان قيپچاقلار آراسيندا، اؤزو ده آزوْو دنيزي‌نین شيمال-غرب ساحيللرينده ياشايان خريستيان قيپچاقلار ايچريسينده مؤوجود اولان “ساري گلين” ماهنيسي‌نین ايندييه قدر بيزه معلوم اولمايان وئرسيياسيني اؤيرنمه‌يه چاليشاق.
آديني بيله‌رکدن يازماديغيميز مؤليفين چوخ چتينليکله الده ائتديگيميز مخفي قريف(qrif) آدي آلتيندا قورونان اثرينده ماهنی‌نین اوريژينالي بئله‌دير:
Axız, sat`ın örmezler

Sen`i, ban`a bermezlər

T`el, alayım, xaçayım

Xaranqılıx körmezler

Axız, sat`ın set`iz xat

T`es birisin, bizqe sat

Anen-baben xail olsa

T`el böqeje bizqe yat

آخيز، ساتين اؤرمئزلئر
سئني، بانا بئرمئزلر.
تئل، آلاييم، خاچاييم
خارانقيليخ کؤرمئزلئر.
آخيز، ساتين سئتيز خات
تئس بيريسين، بيزقئ سات
آنئن-بابئن خايل اولسا
تئل بؤقئژئ بيزقئ يات.
ايندي ايسه دوغماجا ديليميزده اولان بو کيچيک شئعیري حاضيرکي ادبي ديليميزه اويغون شکيلده تقديم ائدک و سونرا تحليله باشلاياق. شئعیر بئله سسله‌نير:
آي قيز، ساچين هؤرمزلر،
سني منه وئرمزلر.
گل، آلاييم، قاچاييم،
قارانليقدير، گؤرمزلر.
آي قيز، ساچين سککيز قات،
کس بيريسين بيزه سات،
آنان-بابان راضيسا
گل بو گئجه بيزده يات.
بو شئعیري قيساجا تحليل ائتمکله بيز “ساري گلين” ماهنيسي‌نین سؤزلري‌نین محض خريستيان قيپچاقلارينا عاييد اولدوغونو ايثبات ائتمکله ياناشي، موعاصير ديليميزده سسلَنن ماهنی‌نین سؤزلري‌نین معنا توتومونون نه اولدوغونو دا آيدينلاشديرميش اولاجاغيق. چونکي هله ده “ساچين اوجون هؤرمزلر” ميصراعسي ايله “سني منه وئرمزلر” ميصراعسي آراسيندا بير منطيقي علاقه قورا بيلميريک. يعني “سني منه وئريب وئرمه‌مکله” ،”ساچين هؤرولوب-هؤرولمه‌مه‌سي‌نین” نه علاقه سي اولدوغونو بيلميريک. ائله بيلمه‌ديگيميز اوچون ده ماهنی‌نین نقارتينده سسلَنن “واي، سينان اؤلسون، ساري گلين” ميصراعسيني دا گاه آنان اؤلسون، گاه دا ننه‌ن اؤلسون ساري گلين کيمي اوخويوروق.
اونسوز دا ساري گلينین آناسي اؤلموشدو. بو ناکام عئشقين باش توتماماسيندا اونون هئچ بير رولو اولا بيلمزدي. مؤليف هم ده عاشيق، يعني بو ماهنیني يارادان و اوخويان اؤزو-اؤزونو قارغاييردي. “واي، سينان اؤلسون” دئييردي. اصلينده، بو ماهنی‌نین متنینده مؤليف اؤز آديني چوخ آچيق شکيلده گؤستريب. زامان-زامان معناسيني باشا دوشمه‌ديکجه بيز اونو تحريف ائده‌رک اوخوماغا باشلاميشيق.
ايندي ايسه قاييداق ماهنی‌نین متنینده‌کي ديگر، نئجه دئيرلر، “ضيدیيّتلره”.

نيکولايئوين آجي و چاره‌سيز اعتيرافي
اولّا اونو قئيد ائدک کي، “ساري گلين” ماهنيسي‌نین قيپچاق وئرسيياسي ۱۸۰۰-جو ايللرين سونوندا اوکراينادا ياشايان ف.آ.نيکولايئو آدلي خريستيان قيپچاغين ديليندن قئيده آلينيب. عئيني زاماندا، همين واخت ف.آ.نيکولايئوين کيفايت قدر ياشلي اولدوغو معلوم اولور و او دا معلوم اولور کي، نيکولايئو اوندان سونرا کيملرينسه بو ديلده (“اؤز تيليميز” آدلانديرديغي قيپچاق ديلينده) دانيشاجاغينا اوميديني ايتيرديگيني بيلديرير.
دئمه‌لي، ماهنی‌نین تاريخي بير آز داها اوزاقلارا گئديب چيخير. او واختلارا کي، قافقاز قيپچاقلاري ايله دشتي-قيپچاق قيپچاقلاري آراسيندا سيخ مدني، معنوي، سوسيال-ايقتيصادي و س. علاقه‌لر مؤوجود ايدي. يعني جنوبي قافقازدا دانيشيلان بير حئکایت، ياخود اوخونان بير نغمه شيفاهي شکيلده ياييلاراق اوکراينايا، دنئپر ساحيللرين، حتّي بلکه دوُناي ساحيللرينه قدر ياييلا بيليردي. عکس حالدا بو ماهنی‌نین سؤزلري‌نین آزوْو اطرافيندا ياشاماسي مومکون اولمازدي. بئله‌ليکله، اورتادا ايثباتا احتيياجي اولمايان بير حقيقت، آکسيوْما وار: “ساري گلين” بير قيپچاق تورکوسودور!
بورايا قدر سؤيله‌ديکلريميز ده دئديکلريميزي ثوبوت ائدير. آنجاق بيز يئنه ده آراشديرماميزا داوام ائده‌رک دئتاللاري آيدينلاشديرماقلا بير ده ماهنی‌نین متنیني اؤزوموز، يعني داخيلي آوُديتوْريياميزا ايضاح ائدک.
“ساچين اوجون هؤرمزلر” نه دئمکدير؟!
ايلکين اولاراق ماهنی‌نین بيرينجي ميصراعسيندان باشلاياق. هر ايکي وئرسييادا، دئمک اولار کي، بيرينجي ميصراع عئينيدير.
“ساچين اوجون هؤرمزلر” آذربايجان وئرسيياسي.
“آخيز ساتين اؤرمئزلئر” قيپچاق وئرسيياسي.
قديم تورکلرده اينسانلارين ايجتيماعي منشأيي، سوسيال ستاتوسو ايله باغلي اولدوقجا ماراقلي ظاهيري تظاهورلر وار ايدي. بونلار اؤزونو گئييمده، ساچ دوزومونده، سيلاحدا، معيشت أشيالاريندا و س. بوروزه وئريردي. اصلينده ايندي ده بئله‌دير. اوزوک تاخماغين، حتّي اونو هانسي بارماغا تاخماغين، ياخود قادينلارين قاشلاريني نئجه دوزلتمه‌لري‌نین و س. اؤز خوصوصي معناسي وار. سوسيال-ايجتيماعي منشأيي و ستاتوسو موعين‌لشديرن بئله عونصورلردن بيري ده ساچ ايدي.
قديم تورکلر هميشه اوزون ساچ ساخلايارديلار. اوشاقلار يئني‌يئتمه ياشلارينا چاتديقدا ايسه اوغلانلاردان فرقلنسينلر دئيه قيزلارين ساچيني هؤررديلر. حتّي بعضي حاللاردا قيزلا اوغلاني “دئييکلي” ائلان ائتمک اوچون واليدئينلر اوشاق واختي اونلارين ساچلاري‌نین اوجونو بير-بيرينه هؤرر، بير نؤو طالعلريني بير-بيرينه باغلاميش اولدوقلاريني بيلديررديلر. بو، اصلينده، ايندي ده آذربايجاندا مؤوجود اولان فيلانکسين قيزي ايله فيلانکسين اوغلو دئييکليدير، ياخود بئشيک‌کسمه‌سيدير عنعنه‌سي‌نین قديم واريانتي ايدي.
کونکرئت حالدا، يعني تدقيق ائتديگيميز ماهنی‌نین متنیندن ده گؤرونور کي، عاشيقين معشوقونا قوووشماق اوميدي يوخدور. معشوقه اونون اوچون أل‌چاتمازدير. اونلارين ساچي هئچ واخت بير-بيرينه هؤرولمه‌يه‌جک، طالع اولدوزلاري هئچ واخت بيرلشمه‌يه‌جک. ماهنيداکي حزين کدر و اورک سيزيلدادان غم ده ائله بو اوميدسيزليکدير.

نوْووْبئشئولي قيپچاق تراندافيلوْووُن دئديکلري
ايضاحيميزي گوجلنديرمک اوچون يئنه ۱۸۰۰-جو ايللرده اوکراينا‌نین نوْووْبئشئو (نوْووْبئشئو – روسجا يئني، قيپچاقجا بئش ائو سؤز بيرلشمه‌سيندن عمله گلميش توپونيمدير) منطقه‌سينده ياشايان خريستيان قيپچاق اي.ل.تراندافيلوْووُن ديليندن قئيده آلينميش بير شئعیري تقديم ائدک.
Todora edim de, – oldum Todur

On et`i yıl da çoban yürdüm

Siya sat`ımı ördürmedim

Xızlığımı da bildirmedim
توْدوْرا ائديم دئ، – اولدوم توْدوُر،
اوْن ائتي ييل دا چوبان يوٌردوم.
سييا ساتيمي اؤردورمئديم،
خيزليغيمي دا بيلديرمئديم.
شئعیري موعاصير ادبي ديليميزه اويغونلاشديراق:
توْدوْرا ايدي، اوْلدوم توْدوُر.
اون ايکي ايل چوبان گئتديم.
قارا ساچيمي هؤردورمه‌ديم،
قيز اولماغيمي بيلديرمه‌ديم.
شئعیر هانسيسا سببدن محرومیيّتلره دوچار اولموش توْدوْرا آدلي بير قيزين ديليندن يازيليب. بو قيز اؤزونو توْدوْر کيمي تقديم ائده‌رک چوبان ايشله‌يير و بو ايللر عرضينده ساچيني اوغلان کيمي کسديرير، اونو هؤردورمور کي، قيز اولدوغو بللي اولماسين. بو شئعیر يوخاريدا ساچلا باغلي دئديگيميز سوسيال-مدني ستاتوسون بير ثوبوتودور. دئمه‌لي، ساچين اوجونون هؤرولمه‌سي، ياخود عوموميتله هؤرولوب-هؤرولمه‌مه‌سي ايله باغلي عاشيقين ناراحاتچيليغي اساسلي ايميش.
عئيني زاماندا، “ساچين اوجون هؤرمزلر” ميصراعسي ايله “سني منه وئرمزلر” ميصراعسي آراسيندا بيرباشا علاقه وار ايميش. ماهنی‌نین ايللرله بيزه گيزلي قالان سيرلريندن بيريني بئله‌جه آچميش اولدوق. ايکينجي سیرّ ايسه ماهنی‌نین قيپچاق وئرسيياسي‌نین ايکينجي بندي‌نین بيرينجي ميصراعلاريندادير.
“ساري گلين”اين باشقا بير سیرّي، ياخود نه اوچون سککيز قات…
آخيز، ساچين سئتيز خات
تئس بيريسين، بيزقئ سات.
يعني:
آي قيز، ساچين سککيز قات،
کس بيريسين بيزه سات.
بو نه دئمکدير؟ نييه محض سککيز قات؟ بؤيوک احتيماللا قات دئديکده سککيز هؤروک نظرده توتولور. بس بو سککيز ندير؟ نييه ايندي ده بعضي کندلريميزده هله ده قيزلارين ساچيني سککيز هؤروک هؤرورلر. شوعورآلتي يادداشلا بيزه ديکته ائديلن بو عادتي هله ده قوروماغا بيزي وادار ائدن ندير؟!
سککيز هؤروک و يا سککيز قاتا کئچمزدن اؤنجه ائله بايراغيميزداکي سککيزگوشه‌لي اولدوزدان باشلاياق. لاپ ائله ايسته‌ييرسينيزسه، خالي و کيليملريميزده اولان سککيزگوشه‌لي ناخيشلارا ديقّت ائدک. بونلارين هاميسي‌نین بير معناسي وار. بو دا اوغوز خا‌نین ۲۴ اوغوز بويونا دونياني ضبط ائتمک اوچون وئرديگي خريطه‌‌نین کوْوْرديناتلاري، ايستيقامتلريدير. او گوندن بو گونه قدر ياشاياراق نهايت بايراغيميزدا اؤزونه يئر تاپيب.
بو سککيز ايستيقامت دؤرد جهتي – شرق، غرب، شيمال، جنوب و بونلار آراسيندا اولان دؤرد ياريم‌جهتي سيمووليزه ائدير. دولاييسي ايله تورکلرين دونيا اوزرينده حاکيميیتيني سيمووليزه ائدير. بو سککيز قات، ياخود سککيز ايستيقامتين محبّت موستويسينه ترانسفئر ائديلمه‌سي‌نین معناسي ايسه سئوديگي‌نین اورگينه حاکيم اولماق معناسيندادير. يعني سنین قلبي‌نین تک حاکيمي من اولماق ايسته‌ييرم، بورادا مندن باشقا هئچ کسه يئر اولماماليدير، معناسيندادير. گؤروندوگو کيمي، سئوديگي قيزين ساچلاري عاشيقين محبّت دونياسيدير و بو دونيا‌نین تک‌باشينا حاکيمي اولماق دا اونون آرزوسودور.
ماهنی‌نین اوچونجو کيليد نؤقطه‌سي ايسه آرتيق يوخاريدا قئيد ائتديگيميز کيمي، نقارتده سينان سؤزونون آنان، ياخود ننه‌ن سؤزو ايله عوض ائديلمه‌سيدير کي، بونو دا ايضاح ائتديک.

ساري گلينین ساري اولماسي سيمووليکدير، يوخسا حقيقت؟!
ايضاح ائديلمه‌سي واجيب اولان دويون نؤقطه‌لريندن بيري ماهنيدا تصوير اولونان قهرما‌نین ساري گلين آدلانديريلماسيدير. نييه ساري گلين؟ بورادا ساري سيمووليک رنگديرمي، سيمووليکديرسه نه‌يي ايضاح ائدير؟ يوخسا ائله قهرمان ساريشين اولدوغو اوچون ساري گلين آدلانديريلير. آراشديرمالاريميز بئله بير نتيجه‌يه گلمه‌يه ايمکان وئرير کي، بيز جسارتله، تردود ائتمه‌دن ساري گلينین عاييله‌سيني قيپچاق عاييله‌سي کيمي قبول ائدک. قيپچاق، ياخود پوْلئوئس سؤزونون معناسي دا ائله ساري دئمکدير. دئمه‌لي، بؤيوک احتيماللا ساري سؤزو ائله ساري گلينین دري پيقمئنتاسيياسي ايله (دريسي‌نین رنگي) ايله باغليدير.
بو وئرسيياني قووّتلنديرمک اوچون بير داها حاديثه‌‌نین، حئکایه‌‌نین ياشانديغي مکانا اوز توتاق. رئفيک آلتون‌آی گزديگي اوبالارين جوْروُخ چايي بويونجا يئرلشديگيني قئيد ائدير. بس جوْروُخ نه دئمکدير؟ اونون قيپچاقلارلا بير علاقه سي وارمي؟ اولا قئيد ائتمک لازيمدير کي، “جوْروُخ” بير هيدرونيمدير. يعني چاي آديدير. لاکين بير قدر داها ديقّتله ياناشساق، بو سؤزون، بئله دئمک مومکونسه، ائتنو-هيدرونيم اولدوغونو گؤره بيلريک.

جوْروُخ، چوْرلار، شوْرلار و آذربايجان توپونيملري
تاريخچيلرين و تورکولوقلارين عومومي قناعتي بئله‌دير کي، چوْرلار، ياخود شوْرلار هون-قيپچاق طايفالاريدير. بو طايفالارين، يعني چوْرلارين، ياخود شوْرلارين آدي ايله باغلي ايستر آذربايجاندا، ايستر تورکييه‌ده، ايسترسه ده سيبيرده و روسييا فئدئراسيياسي‌نین ان موختليف يئرلرينده چوخلو سايدا توپونيملر وار.
چوْر و شوْر سؤزونون فرقلي تلفّوظو ايسه اوغوز-قيپچاق لهجه‌سينده‌کي فونئتيک دَييشمه ايله باغليدير. مثلا، آذربايجا‌نین مرکزينده و شرقينده اوغوزلار اوستونلوک تشکيل ائتديگي اوچون شوٌيود کيمي تانيديغيميز بيتکييه ائله شوٌيود دئييرلر. غربينده، يعني گنجه‌باساردا ايسه هون-قيپچاقلارين نسيللري اوستونلوک تشکيل ائتديگي اوچون شوٌيوده چوٌيود دئييرلر. بو جانلي نومونه‌دن ده گؤروندوگو کيمي، روس تورکولوگييا عئلمينده شوْرلار کيمي تا‌نینان و حاضيردا نوووسيبيرسکده ياشايان و سايي ۲ مين نفر اولان شوْرلار اؤزلرينه چوْر، ياخود “چوْر کيژي” دئييرلر. دئمه‌لي، جوْروُخ چايي‌نین آدي دا قيپچاق چوْرلارلا باغليدير.
آذربايجاندا ايسه بو سؤز شوْر شکلينده ايشلنديگي اوچون ناخچيوان موختار رئسپوبليکاسي‌نین شرور رايونونون آديندا و شيروان ماحالي‌نین آديندا کؤک اولاراق ايشتيراک ائدير. يئرلي شرورلولار اؤز رايونلاري‌نین آديني شَريل (شوْرتيل) کيمي تلفّوظ ائديرلر. بو شوْر ائلي (شوْر ائل) معناسيني وئرير و رايونون آدي دا ائتنونيمدير.
شيروان سؤزونده ده شوْر کومپونئنتي واردير. بورادا دا شوْر کؤک کيمي ايشتيراک ائدير: شوْر+وان (يعني شيروان). بورادا شوْر يئنه شوْرلارين ائتنيک آدي، وان ايسه “دده قورقود” داستا‌نیندا ايشله‌ديلن بان سؤزونون فونئتيک دئفورماسييايا اوغراميش فورماسيدير. داستاندا آغ-بان ائولردن بحث ائديلير. بان آرخايک معنادا ياشاييش يئري، مسکني، حاضيرکي معنادا ايسه ائوين اؤرتويو، اوستو معناسيندا ايشله‌ديلير. شوْرلارلا باغلي باشقا بير ائتنونيم ايسه يوخاريدا قئيد ائتديگيميز رئفيک آلتون‌آیين راست گلديگي علي‌نین ماحالي‌نین آديدير.
رئفيک آلتون‌آی علي‌نین اوخچو کنديندن اولدوغونو بيلديرير. بيز ايسه بو کندين تاريخي غربي آذربايجا‌نین (اينديکي ائرمنيستان رئسپوبليکاسي‌نین) آماسييا رايونوندا اولدوغونو قئيد ائتميشديک. آماسييا رايونوندا شؤريل آدلي ماحال وار ايدي و بو ماحال قارص واديسي ايله آرداهانا بيتيشيک اراضي ايدي. ائله شؤريل آدي دا شوْرلارلا باغلي ائتنونيمدير. بورادا دا عئيني ايله شريل ائتنونيمينده اولدوغو کيمي، شوْر و ائل کومپونئنتلري بيرلَشه‌رک شوْر ائلي معناسيني وئرير. هر ايکي ائتنونيمين لئکسيک معناسي و فونئتيک ستروکتورو عئيینيت تشکيل ائدير. سؤز عمله گلمه فورماسي دا عئينيدير. بو ايضاحاتيميزي چوخ اوزاتمادان جوْروُخ چايي‌نین دا قيپچاقلارلا باغلي اولدوغونو ديقّته تقديم ائتمگي لازيم بيلديک. دئمه‌لي، اراضيده اولان آدلار، توپونيملر، هيدرونيملر ده قيپچاقلارلا باغليدير. بو ايسه ساري گلينین قيپچاق قيزي اولماسي ايله باغلي ايره‌لي سوردوگوموز ايديعاني داها دا قووّتلنديرير.
ساري سؤزونون ديگر معنالارينا گلديکده ايسه، بعضي آراشديرماچيلار بونو گونشله علاقه لنديرمه‌يه چاليشيرلار. دوغرودور، قديم تورکلرده گونش، آي حتّي قوْر (آتش) کولتو اولوب، آنجاق کونکرئت حالدا، يعني بو ماهنی‌نین متنینده ساري رنگي گونشله بيرباشا علاقه دار دئييل. بو باره‌ده بير آز سونرا داها اطرافلي دانيشاجاغيق.

ساري رنگي ديگر داستانلاريميزدا
هله‌ليکسه ساري رنگي ايله باغلي داستانلاريميزا موراجيعت ائدک. بوتون تورکلرين آنا داستاني اولان “دده قورقود” داستانيميزدا بويلاردان بيري “قانلي قوجا اوغلو قانتورالي” بويودور. ائله بوراداجا تاريخچيلريميزه و ادبییّاتچيلاريميزا بير ايراد توتماغي لازيم بيليرم. داستانداکي بوي کانقلي قوجا اوغلو کانق تورالي آدلانديريلماليدير. ائله اوريژينالدا دا بئله‌دير. کانقلار ايسه تورک بويودور و حاضيردا آذربايجاندا کنگرليلر کيمي تا‌نینيرلار. آنجاق من آلماتي شهرينده اؤزونو کانق کيمي تانييان جانلي کانقلا (پاسپورتوندا قازاخ يازيليب) تانيش اولموشدوم.
داستا‌نین قيسا سوژئتي بئله‌دير. قانتورالين ائولنمه واختي چاتيب، او، تورکمن قيزينا ائولنمک ايسته‌مير، “من اينجه-نازيک تورکمن قيزي‌نین اوستونه ييخيلسام گؤبگي پارتلايار. منه قيلينج چالان، آت چاپان قيز لازيمدير” دئيير. اوز توتور ايچ اوغوزا، قيز بگنه بيلمير. سونرا ديش اوغوزا، يئنه آختارديغيني تاپا بيلمير. نهايت، قالين اوغوزون سرحدلريني آشاراق ترابزوندا، کافير ائلينده ساري دونلو سئلجان خاتونون سوراغيني آلاراق اورايا گلير. ساري دونلو سئلجان خاتونو آلماق اوچون بوغايلا، بوغرايلا (نر) و آسلانلا ساواشمالي اولور. و نهايت، قيزي آلاراق قالين اوغوزا گئري دؤنور.
گؤروندوگو کيمي، سئلجان خاتون ساري دونلودور، کافيردير (غئيري-موسلمان)، بوندان قالان ديگر مسله‌لرده اونون منسوب اولدوغو طايفا ايله اوغوز طايفالاري آراسيندا هئچ بير فرق، ديل، مدنيیت، معيشت و س. يوخدور. دئمه‌لي، ساري دونلو سئلجان خاتون خريستيان قيپچاق قيزيدير.

دانيشمندنامه” داستا‌نیندا خريستيان قيپچاقلار
“هر بير خالق اؤز ميلّي-مدني يادداشي قدر مؤوجوددور، ياخود آکدامار ائرمني کيلسه‌سيديرمي؟” آدلي مقاله‌ميزده ترابزوندا چارليق قورموش خريستيان قيپچاقلاردان بحث ائتميش، اونلارين حؤکمدارلاري‌نین آدي‌نین تاديک اولدوغونو و بو آدا اورخون-يئني‌سئي آبيده‌لرينده، گؤي‌تورک متنلرينده ده راست گلينديگيني وورغولاميشديق. حتّي “دانيشمندنامه” داستا‌نیندان سيتات گتيره‌رک بو خريستيان قيپچاقلارين يونانلارلا برابر آيباستي يايلاسيندا (اينديکي اوردو شهري ياخينليغيندا، تورکييه‌ده) سلجوقلو سرکرده‌سي مليک دانيشمند غازييه قارشي ووروشدوغونو، بيرلشميش قيپچاق-يونان اوردوسونا رهبرليک ائتديگيني بيلديرميشديک. ترابزون اطرافيندا قيپچاقلارين (جانيکلرين) مسکونلاشما تاريخي‌نین ايسه ائ.أ. ۳-۴ عصرلر، باشقا بير احتيماللا ايسه ۷-۹ عصرلره عاييد اولدوغونو سؤيله‌ميشديک.
نظره آلساق کي، “دده-قورقود” داستا‌نیندا باش وئرن حاديثه‌لري ده تاريخچيلريميز همين دؤوره عاييد ائديرلر (من بو فيکيرلرله قيسمن راضييام) اوندا ساري دونلو سئلجان خاتونون دا کرال تاديکين منسوب اولدوغو قيپچاقلاردان اولماسي وئرسيياسيني ايره‌لي سوره بيله‌ريک. دئمه‌لي، آرتيق اليميزده ايکي دقيق منبعدن گلن ايکي قيپچاق قيزي حاقّيندا معلومات وار. هر ايکي حالدا اونلار ساري رنگي ايله باغليديرلار. اوندا بيز مسله‌نی بئله قويمالي‌ييق، يا قيپچاق قيزلاري دوغرودان ساريشين گؤزل ايديلر، يا دا بوتؤولوکده ساري رنگ عومومن قيپچاقلاري سيمووليزه ائدير.

اوغوز خان” داستا‌نیندا قيپچاقلارين آناسي نئجه تصوير ائديلير؟
گلين ائله بوراداجا باشقا بير داستانيميزا موراجيعت ائده‌رک قيپچاق و ساري رنگي آراسيندا اولان باغليليغي آيدينلاشديرماغا چاليشاق. بو مؤعتبر منبع “اوغوز خان” داستانيدير.
داستاندا قئيد ائديلير کي، بير گون اوغوز خان مئشه‌ده اوْو ائدرکن بيردن گؤلون اورتاسيندا بيتميش بار آغاجين کوْغوشوندا بير قيز گؤرور. قيزين گؤزو گؤيدن داها گؤي، ساچلاري ساري، دنيز کيمي دالغالي، ديشلري اينجي کيمي ايدي. اوغوز خان بو قيزلا ائوله‌نير.
داستاني داوام ائتديرمه‌دن درحال مؤوضوموزا عاييد اولان مقاملارا ديقّت ائدک.
دئمه‌لي، ماوي گؤزلو، ساريشين قيز آغاج کوْغوشوندا اوتورموشدو. بو کوْغوش سؤزونون آرخايک تورکجه‌ميزده‌کي فورماسي “قوْپوُچوُق”دور. بوتون تاريخچيلر و تورکولوقلار دا قيپچاق سؤزونون محض “قاپوُجوُق” ،يعني کوْغوش سؤزوندن تؤرنديگيني موباحيثه سيز قبول ائديرلر. دئمه‌لي، ايلکين منبعدن باشلاياراق قيپچاقلار ساري رنگي ايله باغلي اولوبلار. چونکي ساچلاري و صيفتلري ساريشين ايدي. ائله روسلار دا قيپچاقلارلا راستلاشاندا اونلاري بو کئيفيتلرينه گؤره ساريشين (پوْلوْوئچ) آدلانديريبلار. ساري گلين ده قيپچاق قيزي اولدوغو اوچون ساريشين ايدي و منسوب اولدوغو کؤکون کئيفيتلريني داشيييردي. يعني بورادا آبستارکتيزمه احتيياج يوخدور. ساري گلين گونش-زاد دئييل، ائله ايندي ده تورک کيشيلري‌نین بير قيسمي‌نین چوخ سئوديگي ساريشين گؤزلدير.

ساري گلين” ائرمنيجه نئجه‌دير؟!
ياخشي، بس “ساري گلين”-ه صاحيب چيخماق ايسته‌ين ائرمنيلر هئچ اؤزلرينه سوال وئرميرلرمي کي، نه‌يه گؤره بو ماهنیني تورکجه يازيبلار؟! آخي هر خالقين ياراديجيليق نومونه‌سي اؤز ديلينده اولور. بو سوالا قوي ائرمنيلر و اونلاري مودافيعه ائدنلر جاواب وئرسينلر. چونکي بو جاواب نئجه اولسا دا، ساده‌جه، آبسورد اولاجاق.
بيز ايسه ائرمنيلرين عوضيندن ده زحمت چکيب اونلارين ديلينده “ساري گلين”-ين نئجه اولدوغونو دَيرلي اوخوجولاريميزين ديقّتينه چاتديراجاغيق. ائرمنيلر (هايلار) سارييا “دئغن/değn ” دئييرلر، گلينه ايسه “هارس/hars “. اگر چوخ خوشلاري گليرسه، گئديب اؤزلرينه “دئغن هارس” ماهنيسي ياراتسينلار. “ساري گلين” ايسه بيزيمدير!

ائله ايندي ده ماهنيلاريميز تحريف ائديلير
اصلينده بو گون ده ماهنيلاريميزين سؤزلريني موغننيلريميز چوخ واخت تحريف ائديب اوخويورلار. تأسوفله قئيد ائتمه‌لي‌یيک کي، “ايرواندا خان قالمادي” آدلي خالق ماهنيميز اوّللر “ايرواندا خال قالمادي” شکلينده تحريف ائديليردي. ايندي ايسه چوخ حاللاردا “قاراباغدا خال قالمادي” کيمي اوخونور. بو قطعييين يول وئريلمزدير. چونکي خالق ماهنيلاري کونکرئت تاريخي شراييطده يارانماقلا دؤورون حاديثه‌لريني اؤزونده لوْکاليزه ائدير و اينفورماسييا منبعيي رولوندا چيخيش ائدير.

مثلا، “ايرواندا خان قالمادي” ماهنيسي ايروان خانليغي‌نین سوقوطونو و اوراداکي دهشتلي کؤچو اؤزونده عکس ائتديرير. سونرالار دا بير باشقا آشيق سئوگيليسي‌نین کؤچ ائتمه‌سيني اؤزو اوچون شخصي موستويده فاجيعه ساياراق اونو ايروان کؤچونون فاجيعه‌سينه بنزه‌دير.
“گيلاوار” هاواسي اوستونده آشيقلاريميزين اوخودوغو ماهنی‌نین سؤزلري آشاغيداکي کيميدير:
آي آغالار، گئدنه باخ، گئدنه،
مني گؤزو ياشلي قويوب يار گئدير.
يوکله‌نيبدير قفله، قاتير بارخانا
ائله بيل کي، کوللي ايروان کؤچور.
بوتون بونلار اولدوقجا ماراقلي و خوصوصي تدقيقات طلب ائدن مؤوضولاردير. اونا گؤره ده، ميلّي-مدني ثروتلريميز اولان، معنوي دونياميزين بوتون آتريبوتلارينا، او جومله‌دن ماهنيلاريميزا اولدوقجا حساس ياناشمالي، اونلاري تحريف ائتمه‌ملي، يئري گلديکجه ايضاح ائديجي فيکيرلر سؤيله‌مکله يادداشيميزي تزه‌له‌ملي‌یيک. عکس حالدا “ساري گلين” ماهنيسيني ايضاح ائتمک اوچون خوصوصي تدقيقات آپارديغيميز کيمي، ديگر ماهنيلاريميزين دا بيزه عاييد اولدوغونو ايثبات ائتمک اوچون بو زحمته قاتلاشمالي اولاجاغيق. او دا اؤزوموزده فداکارليق و ميلّي تعصّوب‌کئشليک تاپساق.

قئيد: بو آراشديرماني تاماملاماق اوچون دؤرد اؤلکه‌‌نین – تورکييه‌‌نین، قازاخيستا‌نین، اوکراينا‌نین و آذربايجا‌نین آرخيو ماتئرياللاريندان ايستيفاده ائتمه‌لي اولدوم. قازاخيستا‌نین ائکونوميکا و کونسولتينق اونيوئرسيتئتي‌نین کيتابخاناسيندان قازاخ دوستلاريم منه دَيرلي معلوماتلار گؤندرديلر. آنجاق بونونلا ياناشي، آختارديغيم منبعلري تاپماغيما، منجه، “ساري گلينین روحو” کؤمک اولدو. عکس تقديرده ايللرله آختارسان بئله، بعضاً لازيمي معلوماتي الده ائده بيلميرسن. بو دفعه‌يسه سانکي آختارديقلاريمين اؤزو گليب مني تاپيردي. روحون شاد اولسون، قيپچاق قيزي ساري گلين! 

کؤچورن: عباس ائلچین

 قایناق: www.MANERA.az

ارسال دیدگاه