آذربایجان ادبیاتیندا – مرثیه بؤلومو – ۱

امام حسین شیعه تاریخینده بیر قهرمان کیمی دایانمیش و کربلا اولایلاری تاریخ بویو مسلمانلار اونا ساری چکیلمه ­لرینه سبب اولموشدور.   بورادا یوسف مداحین اثرینی گتیره جه ییک، آنجاق بونو دئمک لازیمدیر کی مقتل حسین تاریخی بیر قایناق دئییلدیر، بلکه تاریخی بیر اولایی ادبی باخیمدان و دینی گؤروشدن آچیقلاماق ایسته­ ییر و شیعه­ لیگی تبلیغ ائدیر. بونونلا بئله تاریخه دوزگون باخماق لازیمدیر و بو کتاب بونلارین هامیسینی ساخلاماقدادیر. بو اثر، آذربایجان دیلی و ادبیاتی تاریخینده اؤنملی بیر موقعیته مالیکدیر. مداح ( ۷۰۳ – ۷۸۹) بو اثرینی ۷۶۳ ایلینده یازمیش و ادبیاتیمیزا گؤزل بیر پای وئرمیشدیر. بو اثر دیل و محتوا جهتیندن بیزیم اوچون اهمیتلی دیر. مقتلدن بوگونه قدر نئچه الیازما الده واردیر، ولی ایراندا بوگونه کیمی چاپ اولمامیش و یاییلمامیشدیر. تاریخ ادبیات آذرباتجان کتابیندا ایلک معلوماتلار وئریلمیشدیر و مداحین باشقا اثرلری ده تانیتدیریلمیشدیر.

   کربلا حادثه ­سی

  تورکلر اسلاما کؤنوللو اولاراق قاتیلمیشلار. پیغمبر تورکلری حؤرمتله قارشیلامیش و تورک دیلینه سایغی ایله یاناشمیشدیر. تورکلر ده وار گوجلریله کؤنوللو اولاراق اسلامی چین جیواریندان توتوب اوروپایا قده ­ر یایماقدا جاندان اسیرگه ­مه­ میشلر. اسلامین ایلک امیرلری ده تورکلردن سئچیلمیش و اونلاری بوتون اؤلکه­لره گؤندرمیشلر. اسلام دینی بیر دونیا گؤروشو ساییلاراق تورکلرین اورکلرینی و کؤنوللرینی بزه­ میشدیر. تورکلر اسلامین گلیشمه­ سینده بؤیوک نقش­لر اویناماغا چالیشمیشلار. سیف الاسلام لقبی ده اونا گؤره تورکلره وئریلمیشدیر. دوشمنلر قارشیندا اؤن سیرالاردا دایانان دا تورکلر اولموشلار. تاریخ بویو دین دوشونجه ­سی و طریقت­لرین باشیندا دایانان یئنه ده تورکلر اولموشلار او جمله ­دن شیعه ­لیک یولوندا جاندان مایا قویموش و جاندان علاوه دوشونجه ­لریله ده چالیشمیشلار. پیغمبر اولادلارینا اوز وئره ­ن حادثه­لرین هامیسیندا جاندان کئچن اولموشلار، امام حسین حرکتینده ده جان و باشدان کئچن اولاراق، تاریخ بویو مرثیه و نوحه گوجو ایله ده اولورسا، کربلا حرکتینه قاتیلمیشلار و شیعه­ لیکدن حیمایه ائتمیشلر. شیعه مکتبینده ایلک کتابلاری دا یازمیشلار، هابئله مرثیه ادبیاتی تورکلر آراسیندا زنگین و تاثیرلی اولموشدور. بو ادبیاتین اؤنونده بیر نئچه کتاب آد آپارماق اولار. الینیزده اولان کتاب بلکی ده مرثیه ادبیاتی­نین باشلانغیج دؤورونه عاییددیر. مقتل، مقتل حسین یا کربلا اولایلارینا باغلی آدلانان اونلارجا کتاب تورک دیلینده موجوددور. آنجاق بو کتاب ۸جی یوزایلده خواجه یوسف مداح طرفیندن یازیلاراق، هم ادبیاتیمیزین و هم دیلیمیزین اؤنملی اثرلریندن ساییلیر. بو کتابین ده­ یری او زمان داها آرتیق بیلینیر کی شیعه ­لیک و دین یولوندا اولدوغو بللی اولور.

 آذربایجان ادبیاتیندا تصوف درین بیر تاریخی واردیر؛ تاسوفله بوگونه قدر لازیمی قدر آراشدیریلمامیش و هله ده یئری بوش­دور. تصوف عالمی ادبیاتیمیزدا هم شفاهی و هم یازیلی ادبیاتیمیزدا یاناشی ایره­ لی گئتمیشلر. درویشلر تاریخ بویو مدح اوخوماق و حماسه یاراتماقلا خالقی اسلاما چکمه­ یه چالیشمیشلار. اونلار اماملارین شجاعتلرینی و قهرمانلیق اولایلارینی تعریف ائده­رک خالق ایچینده هیجان و عشق یارادیردیلار. اماملاردان علاوه بیر سیرا اسلام قهرمانلاریندان داستانلار دا قوشوب سؤیله­ مکله بو هیجانی یارادیردیلار. بو مذهبی قهرمانلیق داستانلاردان باتتال نامه داستانی، سالتوق بوغراخاقان داستانینی سایماق اولار. بو ایکی داستان، بیری اسلامین ایلک یوز ایلینه و ایکینجیسی دؤردونجو یوزایلین ایلک یاریسینا باغلی­دیر. هر ایکی داستان ائپیک و حماسی داستان ساییلیر. بو آرادا سالتوق بوغراخان داستانی بوتونلوکله تورک دونیاسینا عایید اولان اسلامی بیر داستاندیر. بو اثر دؤردونجو عصره عایید اولدوغو حالدا، خالق آراسیندا دا گئنیش بیر صورتده یاییلمیشدیر.

   بیلیریک تورک ادبیاتیندا مرثیه ادبیاتی داها زنگین و داها گئنیش بیر دورومدادیر. دینی کتابلار تکجه مرثیه اولمامیش، بلکه بیر چوخلو مولودیه­لر ده تورک ادبیاتیندا موجوددور. تاریخ بویو درویشلر بیر الینه بالتا و بیر الینه کشکول آلاراق ائل به ائل، شهر به شهر گزیب و امام­لارین عشقیندن دانیشاراق، شیعه­لیگی تبلیغ ائتمیشلر. بو درویشلرین چوخو جانینی بو یولدا قویوب و دوشمنلر الینده اؤلدورولموشلر. بونلاردان چوخلو شعر و داستانلار دا الیمیزه گلیب چاتیبدیر. امام حسین و کربلا اولایلاری همیشه درویشلرین دیللرینده ازبر اولاراق خالق ایچینده اوخونموشلار. پس مولودیه­لر و مرثیه­لر ایکی شاخه اولاراق تورک ادبیاتی­­نین زنگین بؤلومو ساییلیر. بیر طرفده مولودیه ­لر درین، زنگین و گئنیش بیر ساحه­نی ادبیاتدا یارادیر، او بیری طرفدن مرثیه ادبیاتی او قدر زنگین و تاثیرلی بیر ادبیات ساییلیر کی باشقا قونشو و مسلمان خالقلاری ادبیاتینا نسبت چوخ آغیر و زنگین بیر ادبیات تانینیر. او جمله­دن فارس ادبیاتی زنگین اولاراق، تورک ادبیاتیندان اولان عاشورا ادبیاتی­نین دیرناغینا دا چاتا بیلمیر.

   دئدیگیمیز کیمی مولودیه­لر همین درویشلرین ادبی یارادیجیلیقلاری ساییلیر. اونلار ائللر آراسیندا گزه­ رک اماملارین عشقینده ماهنیلار اوخویوب، اونلارین شجاعتلریندن داستانلار سؤیله ­ییب­ و خالقی اماملارا طرف سوق ائدیردیلر.  باشقا بیر دال دا مرثیه ادبیاتی آدلانیر. بو دال دا اماملارین باشینا گلن مصیبتلر و بلالاری توشلاییب، اونلارین اوره­ک یاندیریجی حاللارینی توصیف ائدیب، اماملارین معصومیت و مظلومیت­لرینی گؤسترمه­یه چالیشیرلار. مرثیه ادبیاتی­نین اؤنونده گئده­ن اثرلرین بیریسی ایندی الینیزده دیر.

   درویشلر تصوف یولونون داوامچیلاری اولموشلار. ساییلاری دا تاریخده آز اولمامیشدیر. یازدیقلاری کتابلار دا ایشیق اوزونه چیخیر. بو کتابلارین بیریسی و ده­یرلی کتابی همین مقتل حسین یا کربلا اولایلاری­دیر کی ۸ جی یوزایلده خواجه یوسف مداح ۷۶۳ ایلینده یازمیشدیر.

   کربلا حادثه­ سی ۶۱ هجرتده اوز وئرمیشدیر. پیغمبر اؤز رسالتینی انسانلار آراسیندا برابرلیک، عدالت و باریش قورماق اعلان ائدیر و بوتون عمرونو انسانلاری بیر – بیریله دوستلوغا، برابرلیگه، عدالته چاغیرمیشدیر. صلحه، باریشا و قارداشلیغا چاغیراراق اؤزوندن اوچ میراث قویموشدور: قرآن، سنت و عترت.

   دئدیگیمیز کیمی دینی موضوعلار: مولودیه­لر و مرثیه­لر تاریخ بویو شاعیرلر، مداحلار و درویشلر طرفیندن یارانمیش و بوگون الیمیزده بئله کتابلار اؤزو بیر مستقل ادبیات بؤلومونو تشکیل ائدیر. بو شاعیرلرین ساییسی دا آز اولمامیشدیر. مولودیه ­لر تورک ادبیاتیندا عاشیق پاشا، خواجد احمد فقیه، شیاط حمزه و باشقالارینا عایید اولاراق یئددینجی یوز ایلده بو ادبیاتین زیروه ­سی ساییلیر. بونلار اماملارین شجاعتلی یاشاییشلارینی و دوغوم گونلرینی توی – دوگون توتاراق شنلیکلر قوراراق مدحیه­ لر، مولودیه­ لر و داستانلار قوشموشلار و مجلیس لرده ده اوخوموشلار. مقتل موضوعسونا گلدیکده یئنه ده زنگین بیر ادبیاتلا اوز – اوزه گلیریک. یئنه ده بو ادبیاتین زیروه­سی ۷ و ۸­جی عصره عاییددیر. الینیزده اولان مقتل همین عصرده یازیلمشدیر. اونون یازی تاریخی ۷۶۳ هجری یا ۱۳۶۲ میلادی­دیر.

مقتل کتابی

   بو کتابی یوسف مداح ۷۶۳جی ایلده یازمیشدیر. بئله نظره گلیر کی یوسف مداح محرم آیی­نین بیرینجی گونوندن عاشورا گونونه قدر، بیر مسجدده منبر اوستونه بو داستانی سؤیله­میش و همان زمان یازییا آلمیشدیر. آنجاق بو کتاب، تاریخی بیر قایناق دئییل، اما عئینی حالدا، تاریخی قایناقلاردان استفاده ائتمیش، حتا تاریخی سیمالاری بیر – بیر تانیتدیردیقدا، قایناقلاردان یارارلانیر.

   بیلدیگیمیز  کیمی کربلا حادثه­ سی شیعه­ لرین اوچونجو امامی اولان حضرت حسین (ع) و بنی امیه­ نین امیری اولان یزید ابن معاویه آراسیندا اوز وئره­ن بیر حادثه­دیر. معاویه بوتون حیله­ گرلیک و سیاستله اؤز سولاله­ سینی قوردو و امام حسن – شیعه ­لرینی ایکینجی امامینی ساکیت لشدیردی و نهایت اونون زهرلنمه­سی و شهادتینده رول اوینادی. امام حسین رمانیندا، بنی امیه امیرلیگی معاویه­نین اوغلو یزیده چاتدی. یزید آتاسینا قارشی، هرزه، ظالیم و قدرت پرست بیر کیمسه ایدی. او چالیشیر حتا امام حسین اونون خلافتینی قبول ائتسین و اونا باش اگیب، بیعت ائتسین. آنجاق امام حسین بئله بیر ایش گؤرمزدی، اونون قارشیندا قیام ائدیر. هجرتدن ۶۱ ایل گئچیردی کی امام مکه زیارتینه گئدرکن، یزید اوندان بیعت آلماق ایسته­ییر و امام حسین یزیدین اوتوریته­سینه قارشی اولدوغو اوچون حجی ناقص قویاراق، مکه­دن چیخیر و مسلمانلارین دقتینی اؤزونه چکیر. یزید اونون یولونو باغلاییر. بو زمان کوفه اهلی امام حسینی دعوت ائدیب و یزیده قارشی قیامدا امامدان حیمایه ائتدیکلرینی دئییردی. امام، مسلمی کوفه ­یه گؤنده ­ریر بلکه اورادان خبر گؤندرسین. آنجاق دوشمن بوندان خبردار اولوب، مسلمی و اوغلانلارینی دا اؤلدوتدورور.

   امام حسین کوفه ­یه یولا دوشور، یزید قوشونو یولو باغلاییر و امام حسین کربلادا فرات چایی­نین یانیندا محاصره اولونور. حتا اونون الینی سودان کسه­رک؛ سوسوزلوغدان بیر حربه کیمی استفاده ائدیر. بونونلا بئله امام حسین اؤز عائیله­ سی و یاخین انصاری ایله نئچه مین نفرلیک قوشون قارشیندا دایانیر و تمام یولداشلاری جانلارینی بو یولدا قوربان وئریرلر و قادینلار اسیر توتولورلار. تاریخده بئله بیر اولای گؤرونمز اولموش و یزیدین ائتدیگی ظلم­لر، اونون دین و عدالت قارشیندا اولان شقاوت و دوشمن لیگینی گؤسته ­ریر. اونا گؤره امام حسین قیامی تاریخده حق یولونو و ایمان گوجونو گؤسترمه­ده ان گؤزل بیر اؤرنک اولاراق ثبت اولور. بو حادثه تکجه مسلمانلار آراسیندا یوخ، بلکه تاریخده گؤرونمز بیر حادثه اولاراق بوگونه قدر دیللر ازبری اولموش و دیری قالمیشدیر. بو اولایین دیری و جانلی قالماسینا یازیلان مقتل­لر و مرثیه­لر ده یاردیمچی اولموشلار و بوگون ده ۱۴۰۰ ایلدن سونرا هر ایل محرم آیی­نین اون گونو مرثیه اوخونور و امام حسین شجاعتیله برابر اونون باشینا گلن مصیبت­لر و بلالار شعر و مراسیملرله اوخونوب و دیری ساخلانیلیر.

   مقتل آدلی یازیلارین تاریخ­لری

 

   مقتل عربجه قتل یئری ساییلیر. قتله باغلانان یئر آدی دئییلیر. بو کلمه بیر دئییم­دیر کیمی دیللره دوشموش و همان ۶۱جی ایلدن او اولایی خاطیرلایاراق هر ایل شعرلر، مرثیه­لر و مراسیملر قورولور، اوخونور و حادثه باشدان خاطیرلانیر. چکیجی بوراسی­دیر کی، همین اولای ادبیاتدا بؤیوک بیر زمینه یاراداراق، زنگین ادبیات و صنتین یارانماسینا دا زمینه یاراتمیشدیر. تکجه یازی ادبیاتیندا یوخ، بلکه هر ایل شبیه ­لر اجرا اولوب و اسلام دونیاسیندا ایلک نمایشلر یارانیر و هر شهرده و کؤیده بو نمایشلر اجرا اولونور. کربلا حادثه ­سینه خاص اولایلاری یازییا آلان اثرلر مقتل و یا مقتل الحسین آدلانیر و اسلام دونیاسیندا اولان دیللرده اؤزل بیر ادبیات یارانمیشدیر. عربجه، تورکجه و فارسجا مقتل­لر بوگون ساییا گلن بیر ادبیات اولموشدور. عرب دیلینده ایلک مقتل­لر اسلامین ایلک یوزایلیندن یارانماغا باشلادی و بوگون عربجه ایلک مقتل­لر بونلاردیر:

اسبق ابن نوباته (۱۰۰ هجری / ۷۷۴م)، جابر ابن یزید بن جوفی (۱۲۸) ابو مخنف لوط بن یحیی (۱۵۷ه)، هاشم ابن محمد الکلی (۲۰۴ ه)، محمد ابن عمر الواکدی (۲۰۷ ه)، نصر ابن فراحم المینکاری (۲۱۲ ه)، معمر ابن مثنّی (۲۱۳ ه)، ابوالحسن مدائنی (۲۲۸ ه)، محمد ابن زکریّا القلابی (۲۹۸ ه) و باشقالاری.

   تورک ادبیاتیندا اولان ایلک مقتل­لر یوگونه کیمی الیمیزه گلن و تانینانلار بونلاردیر:

   یوسف مداح (۷۶۳ه) مقتل آدیلا، مقتل الحسین آدلی اثر یحیی ابن بخشی (۸جی یوزایلده)، مقتل آل رسول – لامعی چلبی (۸ و ۹جی یوزایلده)، واقعه کربلا – نورالدین، حدیقه السعدا – مولانا فضولی دن ۱۰جو یوزایلده و . . .

   فارس ادبیاتیندا بورایا کیمی تانینان اثرلر بونلار اولموشدور: روضه الشهدا اثری حسین واعظ کاشفی (۹۰۸ ه)، مقتل الشهدا اوبوالمظاهر رازی، مصائب القلوب مولانا حسن سبزواری، مقتل ابو عبداله هدایت قزوینی­دن و بیر نئچه سونراکی یوزایللره عایید اولان مقتل­لر. آنجاق بورادا مصیبت نامه­ لردن دانیشماییریق؛ چونکی عطار نیشابوری­نین مصیبت نامه­سی واردیر، ولی مقتل دئییلدیر.

   آذربایجان ادبیاتیندا زنگین مرثیه ادبیاتی، ۸۰۰ ایللیک بیر تاریخه مالیکدیر. بو ادبیاتدا یوزلرجه شاعیر واردیر کی هر بیری نئچه دفتر یازمیشلار. بوندان علاوه، تورک ادبیاتیندا شاعیرلریمیزین غزللر دیوانیندا، بیر بؤلوم نوحه بؤلومو آدلاناراق مذهبی شعرلره یئر وئریلمیشدیر. تورک ادبیاتیندا نوحه و مرثیه ادبیاتی­نین زنگین اولدوغو تمام ادیبلر طرفیندن تصدیق لنمیشدیر و بوگون ده تورک ادبیاتیندا نوحه بؤلومو جانلی بیر دورومدادیر. بونون نه­دنینی آختارماق ایسترسک، کلاسیک شاعیرلریمیزین بو قونویا توخوندوقلارینی دئمک لازیمدیر. تورک ادبیاتیندا نوحه یازانلارین چوخو غزل یازان شاعیرلر اولموشلار. مولانا فضولی، حکیم ابولقاسم نباتی، حکیم ابوالحسن راجی و باشقا – باشقا نوحه یازان شاعیرلریمیز، غزل ژانریندا گوجلو و آدلی شاعیرلردن ساییلیرلار. بیر حالداکی باشقا دیللی ادبیاتلاردا، نوحه یازانلاردان چتینلیکله بیر غزل اوخوماق اولور.

    یوسف مداحین یاشاییشی

    یوسف مداح آذربایجانین بؤیوک شاعیری اولاراق، چوخلو شهرلری گزمیش، یورد سالمیش و نهایتده ده اونون هانسی شهرلی اولدوغو ابهام اؤرتویو آلتیندا قالمیشدیر. اونون دونیایا گلدیگی تاریخ ده دوزگون بیلینمه­ میشدیر، آنجاق ۸۰۶جی ایلده وفاتی بیلینیز. تذکره­ لردن علاوه، بیر سیرا شاعیرلر ده اونون وفاتینا اشاره ائدیب و اؤلوموندن خبر وئرمیشلر. بؤیوک تورکولوگ R.Dankoff ورقا و گولشا اثرینی تدقیق ائتدیکده، باشقا بیر شاعیردن، خواجه مداحین اؤلومونه حصر اولموش بئله بیر بیت گتیریر:

چون سکیز یوز آلتی ییل اولدی تمام

                                   دونیادان نقل ائیله­ دی فخرالانعام.

   آنجاق تذکره­لر اونون اؤلومونو مختلف ایللرده بیلیرلر. ۸۰۶دان ۸۱۸ ایلینه قدر بو تاریخی فرقلی یازیلمیشدیر. اما شاعیر اؤزو حاققیندا بیر سیرا معلوماتلار وئرمیش و بو معلوماتین دوز و دوغرو اولدوغوندا شوبهه قالمامیشدیر. او جمله­ دن شاعیرین آدی، ایشی، کتابلاری­نین یازیلما تاریخی الیمیزده ­دیر. مداحین نئچه – نئچه اثرلری بوگون اللرده­دیر، اما هامیسیندان آدلیم اونون دیوانی، ورقا و گولشا اثری و اؤزللیکله مقتل اثری­دیر. الده اولان معلومات گؤسته­ریر مداح “ورقا و گولشا”نی ۷۴۳ ایلینده ۴۰ یاشیندا و مقتل اثرینی ۷۶۳ ایلینده یازمیشدیر. بئله­لیکله شاعر ۷۰۳جو ایلده دونیایا گلمیشدیر. شاعیر مداحلیق ائدیرمیش. یعنی بیر الینده بالتا و بیر الینده کشکول اولاراق ائل به ائل، شهر به شهر دولانیب و اماملارین عشقینده داستانلار سؤیله­میش، شعرلر اوخوموش و تصوف دونیاسیندا چالیشیب، خانقاهلاردا قالیرمیش. عئینی حالدا اثرلریندن آلدیغیمیز معلومات، شاعیرین بیر زمان آذربایجان شهرلرینده دولانماسی، سونرالار قونیه­ یه گئتمه­ سی و مولانانین خانقاهیندا قالماسی، هابئله قاستامون شهرینده قالاراق، مقتل اثرینی بو شهرده یازماسی معلومدور. بو اثری ده همان شهرین امیرینه تقدیم ائتمه­ سی ده بللی­دیر. مداح چوخ فعال بیر شاعیر اولموشدور و بیر چوخلو مثنویلر، غزللر یازمیشدیر.

   یوسف مداحین اثرلری

   یازیلی ادبیاتیمیزدا ایلک ورقا و گولشانی، خواجه یوسف مداح، آذربایجانین  ۸جی یوزایلینده یاشایان شاعیریمیز یازمیشدیر. یوسف مداح بؤیوک بیر شاعیردیر کی نئچه بؤیوک اثرلرین شاعیری­دیر. اونون اثرلرینی بئله سیرالاماق اولور:

داستان ابلیس

قیز و جهود

قاضی و اوغرو

ورقا و گولشا

   بونلارین ایچینده، ورقا و گولشا، بیر شاه اثر کیمی تانینیر. قالان اثرلر مثنوی فورموندا اولاراق، هر بیری ۲۰۰ – ۲۵۰ بیتدن آرتیق دئییلدیر. بو اثرلرین الیاز نسخه­لری الده­دیر و باشقا اؤلکه­لرده چاپ اولوب و یاییلمیشدیر.  انشاءالله یاخین گله­جکده ایراندا دا چاپ و نشر اولاجاقدیر.

داستان ابلیس

   بو اثر ۱۹ صحیفه­لیک و ۲۰۰ بیت­لیک بیر اثردیر. ایلک دفعه اونو اسماعیل حکمت ادبیات عالمینه تانیتدیرمیشدیر. بو اثر، تصوف تعلیمی اوچون یازیلان اثردیر. شاعیر اؤزو بو اثرینی بئله تانیتدیریر:

         یوسف مداح اگر یولدا قالا

                                      اول شهین عشقی ایروره منزله. . .

بو اثری آراشدیرانلار آراسیندا امیل چلبی اوغلو اؤزونون “تورک ادبیاتیندا مثنوی” کتابیندا بئله یازیر: یوسف مداح چوخ احتمال کی شیطان حیکایه­سی­نین عربجه­سینی اوخوموش، بگنمیش و تورکجه­یه منظوم ترجمه ائتمیشدیر.[۱]

   بو اثرین داستانی بورادان باشلانیر کی شیطان پیغمبرین یانینا گلیر و پیغمبردن سوآللار سوروشور، پیغمبرین جوابلاری بو اثرین اساس مضمونودور. بو اثر بیر حیکایه اوسلوب و شکلینده یازیلمیشدیر. آنجاق باشقا آراشدیریجیلار و ادیبلر بو اثری تدقیق ائده­رک آرتیریرلار کی یوسف مداح تکجه بیر دیلماج کیمی اونون اصلی قایناغینا توخونمامیش و بو اثر تکجه  ترجمه اثری یوخ، بلکه اوندا شاعیر بیر فقیه، عالیم و دوشونجه­لی مسلمان کیمی اولموشدور.

قیز و جهود

   بو اثر ده مداحین مستقل اثرلریندن بیری­دیر. بو اثر، مولودیه­لر آراسیندا موجوددور کی ۲۰۰ بیتدن آرتیق بیر مثنوی اولاراق، یئنه بیر داستان شکلینده سؤیله­نیر. ایلک دفعه بو اثری ده امیل چلبی اوغلو ادبیات دونیاسینا تانیتدیرمیشدیر. شاعیر بورادا دا اؤزونو بئله تانیتدیریر:

مولانانین یوزو سویو حؤرمتی

                            یوسف مداحی سن توتما قاتی.

   حکایه بئله­دیر کی شام شهرینده بیر اسلاما قارشی اولان زنگین یهودی یاشاییر. اونون قونشولوغوندا پیغمبر عاشیقی اولان فقیر بیر عائیله ده یاشاییر. اونلارین بیر گؤزل قیزی واردیر. اما بو عائیله یوخسوللوقدان نئچه گونلردیر کی آج و سوسوزدورلار. او زنگین یهودی بو دورومدان خبردار اولور. اونلارا یاردیم ائتمه سؤزونو وئریر آنجاق بیر شرط قویور: یا اونون دینینی قبول ائده­لر و یا قیزی اونا وئره­لر. قیز بونو ائشیدیکده اونا قارشی گلیر و آجیندان اؤلمه­یی دین ده ­ییشمه­ سینه و یا اونونلا ائولنمه­ یه ترجیح ائدیر. عئینی حالدا فقردن و یوخسوللوقدان قورتولماق اوچون بیر کوله کیمی ساتیلماغا راضی اولور. پیغمبرین معجزه ­لریندن بهره­ له­ نه­ رک کیشی­نین کور اولدوغو حالدا، بیر گؤزو آچیلیر. قیز پیغمبری یوخودا گؤرور. پیغمبردن اؤز آرزولاری­نین یئرینه یئتیشمه­ سینی ایسته­ ییر. صاباحی کیشی اویانیب، یوز قیزیل قیزا وئریر و اونو آزاد ائدیر. قیز آتا – آناسی یانینا قاییدیر و هامیسی سئوینه ­رک آللاها شوکر ائدیرلر.

   بو اثر، الله ذکریله باشلانیر و پیغمبره صلوات ایله بیتیر. شاعیر بورادا آللاها سیغینماغی، صبر و شُکر ائتمه­یی توصیه ائدیر. بو داستان مداحین باشقا مثنویلری کیمی انسانلاری نومید اولماقدان چکیمنه­یه، دوز یولا آرخالانماغا، الله و پیغمبره سیغینماغی دوزگون یول بیله­رک، معجزه­یه ایمان یاراتماق ایلک پلاندا دایانیر. بو مثنوی آشاغیداکی بیتلرله باشلانیر:

وئر صلوات ائد ه­ییم بیر داستان

گؤر نه معجز گؤسته­رور فخر جهان.

ایمدی ائشیت بیر عجایب معجزات

مصطفادان اول رسول کاینات. . .

بو اثردن نئچه الیازما الده واردیر. آراشدیریجیلار بیر چوخلو بیت و مصرع­لری بو داستاندا اولدوغو کیمی باشقا مثنویلرینده ده عئینی صورتده گلدیگینی گؤسته­ ریرلر. اثرین علمی تدقیقی و ادبی آراشدیرماسی او زمان اهمیت تاپا بیلر کی اونون تام متنی وئریلیب و نشر اولا.

قاضی و اوغرو داستانی

   بو مثنوی ده مداحین گؤزل اثرلریندن و داستانلاریندان ساییلیر. اونون بیت­لری­نین ساییسی ۲۰۰ – ۲۵۰ بیتدن آرتیق دئییلدیر. بونو دا ایلک دفعه چلبی اوغلو ادبیات دونیاسینا تانیدیرمیشدیر و نئچه الیازماسینی اوزه چیخارتمیشدیر. شاعیرین آدی بورادا دا گلیر:

      یوسف مداح بیچاره فقیر

                              علمی یوخدور لاجرم اولدو حقیر.

    داستان بورادا، تاریخی قایناقلاردان آلینمیشدیر. هارون الرشید زمانیندا بیر قاضی دورور: محمد ابن مقاتل آدیندا. داستان بیر دئییشمه­ دیر: قاضی ایله بیر اوغرو آراسیندا. شاعیر بو داستاندا اوغرونو غالب گؤسته­ریر و قاضی­نی مغلوب. چونکی قاضی مهم بیر مسند اوستونده اولدوغونا رغمن، علمسیز، بیلیک ­سیز و جاهل بیر قاضی­دیر، بیر حالداکی اوغرو چوخ بیلن، دیللی – آغیزلی و علم آدامی­دیر. شاعیر بو دئییشمه ­نی یازماقلا، زمانه­نین مسند اوسته اوتورانلاری­نین کفایتسیز اولدوقلارینا قارشی چیخیشی­دیر. شاعیر بو داستاندا قدرت صاحبلرینی مسخره ­یه توتور و ساده خلق کوتله­ لرینی اونلارا ترجیح ائدیر. بئله ­لیکله توپلومدا اولان فساد، اوغرولوق و اختلاسین رایج اولدوغونون نه­ دن­ینی افشا ائدیر.

ورقا و گولشا

    آنجاق بورادا یوسف مداحین ورقا و گولشا اثریندن دانیشماق لازیم­دیر، چونکی او، ۷۰۰ ایل بوندان قاباق درین بیر عشقی – حماسی اثر یارادیب و ۱۷۰۰ بیت اولان ورقا و گولشانی شفاهی ادبیاتیمیزدان یازی ادبیاتینا هدیه وئریبدیر. بورادا مداحین اثریندن نئچه صفحه­نی اوخوماقین لطفو داها آرتیقدیر:

اي خداوندا، كريم و كارساز            وئريبن گئجه و گوندوز قيش و ياز.

يورودن آي و گونش، اولدوزلاري   يارادان ائنيش، يوغوش و دوزلري.

عشقي بيرله مست ائده‌ن عاشيقلري   ايرديره‌ن مقصودونا صادقلري.

سندن آرتيق كيم دورور قارداشا    سن وئريرسن لذتي هر بير ايشه.

وئرديگينه چون شوكر، يا ربي نه    جان فدا اولسون رسولون عشقينه.

گونده بيزدن هر دم رب الانام       مصطفانين روحينه يوز بين سلام.

اول دورور جمله نبي‌لر سروري      امتين شاهي، يئرين پيغمبري.

وئر صلوات آيدئييم بير داستان      كيم نه معجز گؤسته‌رير فخز جهان.

نه كي ائلينده اولوردو بير يئرده      وئرميش ايدي چاوي بيليش و ياده.

بونلارين ايكي رئيسي وار ايدي     ايكيسي داهي قارينداشلار ايدي.

كي بهادرلار ايدي بونلار قامو        ارليك ايچينده دوكه‌لي دوتو هو.

بيري‌نين آدي هلال نامدار             اول بيري‌نين آدي همام شهسوار.

قدرت ايله اول همامين بير گئجه   اوغلو دوغدو، برق اورار آيديم نئجه.

هم هلالين اول گئجه قيزي اولور      اول داهي بير قيامتي گوهر بولور.

ورقا وئرديلر همام اوغلونا آد          قيز آدي گلشا دئديلر خوش نهاد.

شعر ورقا:

زاري قيلور آيدير، اي پروردگار      گؤر بانا نئتدي بو جورِ روزگار.

چونكي ياريم وصلي باقي اولمادي  اولماسين بو عمرِ فاني پايدار.

بو فراق ايچينده بو گئجه جانيم آل   اول گونه موقوفدور وصل يار.

نه قيلاييم، بو كؤنول آرام ائده‌ر      تا ايكي گؤزوم ياشي قيلا قرار.

آنسيز اولماسين بانا ايكي گؤزوم    آنسيز اولماسين بانا ليل و نهار.

بو ديار ايچينده باري خوش اولام   گله بنيم سينه‌مه هر دن نيگار.

دوردوم، آيديم يا نيگاريم قنده‌سن  سنين حسرتين بني ياخدي، زينهار.

شعر گلشا:

دئدي كيم، اي عاشق پاك اعتقاد      بو ايشه اولدون بنه‌ هم‌سن اوستاد.

عشق يولوندا بن مي قيلديم جانه پس

                                           چونكي قيليدين جان فدا، اي خوش نهاد.

اي دريغا، بن وجوده گليجك        ناكراد ايميش بانا دوراندا آد.

دؤرو جورونون اليندن زينهار        هجر زهري­نين اليندن داد و داد.

وئرمه‌دي بن عاشيقِ بيچاره‌يه         وصلينه دويونجا بو دونيا مراد.

اولماديم آرام بير دم دونيادان          اولماديم بن غصه‌دن بير لحظه شاد.

تا كيچيكدن مونس اولدوم بن سنه    قيلماديلار مي بئشيكده نامزد.

مصلحت­مي­دير بني بوندا قويوب       بس گئده‌سن قيلمایاسان هيچ ياد.

ياد قاتيندا قويوبان گئتمه بني        اي بيليشيم، بندن آخير اولما ياد.

بو جهاندا چون بئله ووردوق گئده‌م اول جهاندا يولداش اولالي بهم.

يولونوز بوندا قويوب گئتمه بني     اي ايگيدلر شاهي، ترك ائتمه بني.

اي بو عاجز سينه‌مه مونس اولان   اي بانا كؤنول وئريب كؤنول آلان.

كندو لطفوندن شهادت ايشله‌دين   عشقيميز يولوندا جان باغيشلادين.

فخر اولا شيمدي بيگيم اؤلمك بانا  عار اولا سندن گئري قالماق بانا.

بونو دئييب آغلادي چوخ اول نگار  چكدي بير خنجر بئليندن آبدار.

قبضه‌سين كؤكسونده قويدو ورقانين كؤكسو اوستنده قويدو تيغي آنين.

عشقينه ورقه دئييب كندوزونو         گلشاه اول تيغ اوزره سالدي اؤزونو.

جسم نازك، تیز خنجر بي امان     قيلدي ورقه عشقينه تسليم جان.

گؤسته‌رن بازيچه‌سي عشقين بودور ليكن عشقه جان وئره‌ن اصلي بودور.

عاشيق ايسن جانيني قيلما دريغ    تا كي، ساكين دئميه‌سن، اي دريغ.

جان فدا قيل، كيم، بوله‌سن تا ابد   عمر باقي، زندگاني بي عدد.

كؤچدو اول سلطان خوبان جهان        قيلدي آه ائديب مليك محسن فغان.

طاقتي قالمادي كيم، عقليم ده‌ره      دوشدو آتيندان شولاق ساعت يئره.

شاه ياخاسين ییرتيبان زاري قيلير   اول قمو بيگ‌لر بئله ياري قيلير.

آتدان ائنيب جمله‌سي باش آچديلار   ورقا وگلشاه ايچون آغلاشديلار.

اول خلايق جمله‌سي سلطان ايله     آغلاشيبان جمله‌ ياس توتدو بئله.

جمع اولوبان شاه قاتينا گلديلر        باش آچيب شاها نصيحت وئرديلر؟

قبريني آچديردي اول ورقه‌نين       آييتدي، گلشاهي سينينه قول آنين.

اللريني بير ـ بيري‌نين بوينونا        كئچيردين، قووشدورون، اؤرتون يئنه.

دايه‌لر گلديلر آني توتدولار              هر كي، شاه بويوردو آني ائتديلر.

ايكي­سي­نين داهي بئله دونلاري      قويدولار بير قبر ايچينه بونلاري.

شاه بويوردو، ياپديلار آندا ساراي       شاه ايله بيگ‌لر، قامو يوخسول و باي.

هر بيري كندو ايچون اي ياپدورور     آنده قاليب شهر تركيني اورور.

شهر خلقي قالديلار آنده مودام      كندو ايچون هر بيري ياپدي مقام.

اول ايكي آري وجودون توربه‌سين   خلقه قيليردي روا هرحا‌جتین.

بونلارا ائتميش يئتدي ملت گلير       هرنئجه حاجت ايچون مقبول اولور.

اولو ـ  كيچي دورلو نعمت‌لر دولار      ايكي ييلدن سونرا شهر اولدو اولار.

بونلارين عشقينه قيلدي شهريار      اول آراده خاطيري قيلدي قرار؟

عشق اينساني گؤرورسن نئيله‌دير؟    بير قياس ائت بونلارين عشقي نه‌دير!

بولار اؤليكن يئنه ديريلديلر           اؤلوبن آنده مورادين بولدولر.

سن داخي گر ديرليگينده اؤله‌سن     لاجرم كؤنلون ديله‌گين بوله‌سن.

سنليگيندن كئچه‌يينجه سن سني.    بولماياسان وصل معشوق وهبيني.

سنليگين گئده‌ر حجاب اولموش سنه.       سن آنين سؤزونه آنسيز باخسانا

اوليالار اولورسا قطب جهان               مولانادور مست و حضرت بي­گمان.

يوسف مداحي بيچاره آنين             عشقي يولوندا خدا ائيله جانين.

تا عوضي بير جانا بين جان اولا         قلبي كؤنول قلبينه بين قان اولا.

بلكه كلّو نقد ائده‌لر قلبيني             گؤرميه‌سن بي­وفاليقدا بونو.

يوك يئرينده ائده‌لر سانا مدد           ايمدي گتيرر تبينه بونون عدد.

بين يئتتدي يوز بيت اولا بو داستان    ايچي دولو دورّ، جواهر، لعل و كان.

ورقا و گلشاه سؤزونو بيز هله           سؤيله‌ديك كلّ تمامت نظميله.

يئتدي يوز يئتميش ايلينده­دور بو دم    كيم، بونون تاريخينه ووردوم قدم.

خير آرتسون ائشيدوبن بو سؤزو       خيريله آنا دونيادن اول بيزي. . .

ورقا و گولشا اثرینی ایلک دفعه پروفسور کؤپرولو تانیتدیرمیش و سونرا پروفسور احمد آتش اونوندا حاققیندا درین آراشدیرمالار ایره­ لی سورموشدور. کاظیم گؤگ تکین ده ورقا و گولشا حاققیندا اینجه­ له­ مه­ لر آپارمیشدیر. بو اثر مداحین شاه اثری تانینیر. اوندان بیر نئچه الیازمالار موجوددور کی استنساخ تاریخلری  ۷۴۳، ۷۷۰، ۸۷۶ ایللریند ه اوز وئرمیشدیر. گؤروندویو کیمی شاعیرین حیاتی دؤروندن باشلامیش الیازمالاری ایللر بویو استنساخ اولموشدور. بو مداحین اثرلری­نین خلق ایچینده یاییلدیغینی گؤسته­ ریر. بو اثر دفعه­ لرله مختلف اؤلکه ­لرده یاییلیبدیر. عالیملر بونو سئوگی ناغیلی اولدوغو بیر حالدا، تصوف اثرلری آراسیندا آد آپاریلار. بو اثر ۱۷۰۰ بیت­دیر.

مقتل یا مقتل حسین

    بو اثر بیزیم و بو کتابین اساس موضوعودور. ساده­جه دئمک اولار بو اثر ۷۶۳ ایلینده یازیلمیش و بوگونه قدر مسلمانلارین هر ایل محرم آییندا اوخودوغو اثردیر. بوگونه قدر بو اثر ایراندا چاپ اولمامیش و الینیزده اولان کتاب، بیرینجی دفعه­دیر کی ایراندا یاییلیر.

   ایلک دفعه مقتلی تانیتدیران و اوستونده ادبی – علمی آراشدیرمالار آپاران عالیم، پروفسور محمد فؤاد کؤپرولو اولموشدور. بو عالیم ۱۹۳۰ ایلینده “اسلام انسیکلئپودیاسی”نی حاضرلادیغی زمان، تورک ماده ­سی بؤلومونو یازارکن، تورک ادبیاتیندان دانیشاراق یوسف مداحین مقتل اثریندن دانیشیر. کؤپرولو سونرا فرانسیز دیلینده یازدیغی بیر مقاله­ سینده ده بو اثر حاققیندا معلومات وئریر.

   ۱۹۳۸ ایلینده پروفسور عبدالقادر قاراخان، مداحین اثرلرینی تانیتدیرمادا چالیشیر، آنجاق شاعیرین آدی یوسفی اولدوغونو سؤیله­ییر. ۱۹۶۹جی ایلده اوزون چارشیلی اوغلو، یوسف مداحین بو اثرینی دوزگون بیر دورومدا تانیتدیریر و آراشدیریر. بوندان سونرا بو اثر دفعه­لرله تورکیه­ده چاپ اولوب – یاییلیر و بیر چوخلو آکادئمیک آراشدیرمالار ایره­لی گئدیر. سون تحقیقلر بو ساحه­ده ۲۰۰۸جی ایلده کنعان چلیک یازان بیر یوکسک لیسانس تئزی­دیر کی آنکارا یونیوئسیته­سی طرفیندن یاییلمیشدیر.

   مداح بیر خالق شاعیری­دیر. دیلی ساده، آخیجی و گؤزلدیر. مداح چالیشیر خلقین دقتینی اؤزونه چکسین، اونا گؤره ده خلق دیلینده دانیشیر و یازیر. خلق دقتینی جلب ائتمک اوچون ده دیلینی اونلارا یاخینلاشدیریر. داستانی دا هر جهتدن اونلارین دوشوندوکلری فورما سالیر. اونا گؤره آتالار سؤزلریندن، دئییم­لردن باجاریقلا استفاده ائدیر و اونون دیل خصوصیتلری، خلق دیلی­نین اؤزللیکلری­دیر. اونون دیلی شعرده و داستان سؤیله­ مکده سهل و ممتنع ساییلیر.

   یوسف مداح مقتل اثرینده تکجه مصیبت اوخومور، بلکه حماسه یارادیر و امام حسین ین کربلادا ایشی­نی بیر ائپیک و قهرمانلیق حرکتی تانیتدیریر. حتا مداحین دیلی و شعر فورماسی ائپیک بیر اثره یاخین­دیر تا بیر مرثیه و نوحه اثرینه. مداحین باخیشی اسلاما و ایمان ساحه­ سینه گؤزللیکلرله دولودور. او بیر مؤمین و دوشونجه­لی، عئینی حالدا صادق بیر مسلمان کیمی چیخیش ائدیر و کربلا حادثه­ سینی اسلام دونیاسی­نین فخرلریندن ساییر. مقتل اثری، عشق داستانی­دیر، ایگیدلیک و قهرمانلیق داستانی­دیر. ایمان و اینام­دان یارانان ائپیک بیر حادثه­ دیر. شاعیرین دیلی چوخ گؤزل، اوره­یه یاتان و جانلاردا اینام یارادان بیر دیل­دیر. او بورادا قهرمانلارینی بوتون بلالار و مصیبتلریله یاناشی بیر قهرمان کیمی میدانا گؤنده­ریر و شهادتی اونلارا بیر غالبیت کیمی تصویره آلیر. بو حادثه­ ده یزید، شمر، عبیدالله و . . . غالیب گلمیرلر، بلکه سوسوزلوقدان جان وئره­ن اما ایگیدلیکله اؤز ایمانلاری و دینلری­نین اوستونده دایانان انسانلار غالیب گلیرلر. بورادا سئوگی، ایگیدلیک، اینام و صداقت غالیب گلیر. مداح مقتلده ایمانین بؤیوکلویونو، ده­ یرینی و گؤزللیگینی گؤسته­ ریر و یالانچی جلال و جبروتی آلچاقلادیر و ظالیم­لری، مظلوم انسانلار قارشیندا حقیر و پست ساییر.

   مقتل اثری­نین اؤزللیک­لری

   یوسف مداح مقتل اثرینده توحید، مناجات و نعت یازاراق پیغمبرین وفاتیندان سونرا اونون یئرینده اوتوران دؤرد خلیفه­نی مدح ائدیر و قیسا صورتده اونلاری تانیتدیریر. سونرا کربلا حادثه­ سینی آچیقلاماق اوچون امام علی (ع) و اونون اولادلاری نین اماملیق حقلرینده و پیغمبر طرفیندن سفارش اولوندوغونو آچیقلاییر. عینی حالدا معاویه و اوغلو  یزیدی ده تانیتدیریر و یازیر:

اول معاویه کیم ائیدوک بختینی

ظلم ایله توتموشدی عالم تختینی.

    یزید حاققیندا بئله ایضاح ائدیر:

اول داخی گئتدی جهاندان زار و زار

اول یزیده قالدی جمله ایل و شار.

اول زمان کیم اول بد اختر شاه ایدی

منکر و بدبخت، اول گمراه ایدی.

   یوسف مداح مقتلی اون مجلیسده قورور. مداح اون گون محرم آیی­نین بیرینجی گونوندن باشلاییب عاشورا گونونه دک هر گونون اولایینی منبرده دانیشیر و ائشیدنلره سؤز وئریر کی یارین نه اولاجاقدیر. سانکی اون گئجه­ ده مسجدده اوخویورموش چونکی هر مجلیسین اوّلینده و آخرینده بونا اشاره ائدیر؛ مثلا ایکینجی مجلیسین سونوندا یازیر:

ختم اولدی بو ایکینجی داستان

یئنه یارین گله­ سیز ای دوستان.

سؤیله­یه­ووز بو اوچونجوندن خبر

گر ایریشدورورسه بیزی دادگر.

 و اوچونجو مجلیسی بئله باشلاییر:

بو اوچونجو مجلیسی سؤیله­یه­لیم

کربلا حالین بیان ائیله­لیم.

کیم جگر گوشِ رسول کردگار

کربلادا اولدی آنا کاروزار.

جان قولاغیله ائشیدین بو سؤزی

مصطفا یارین اونوتمایا سیزی.

یئنه اوچونجو مجلیسی بیتیردیکده یازیر:

شب بخیر اولسون سیزه ای اهل دین

حق ایرورسه باقی­سین ائیدوم یارین.

و دؤردونجو مجلیسه بئله باشلاییر:

باشلایالیم یئنه سؤزه درد ایله

دردی اولور هر کی آدی مرد اولور.

قیلالیم دؤردونجو مجلیسدن خبر

سؤیله­یه­لیم ائشیدین ای بختیور.

کربلادان کیم نئجه اولدی عیان

عشقی ایله دوتون قولاق ای دوستان.

ایندی آلتینجی مجلیسین سونو و یئددینجی مجلیسین باشلانغیجی بئله اولور:

گئجه اولدی شب بخیر اولسون سیزه

عمر کیم وئرور ایسه الله سیزه.

کیم نه­لر قیلدی جهاندا اول صفا

اول سولاله خاص سرّ مصطفا.

در بیان مجلس سبع

بو یئدینجی مجلیسی سؤیله­یه­لیم

کربلا حالینی شرح ائیله­یه­لیم.

   بیرینجی مجلیس ۴۰جی بیتدن باشلانیر تا ۳۴۲جی بیته قدر. بیرینجی مجلیسده کربلا اولایینی اینجه­له­ییب، اونون مقصد و هدفلرینی آچیقلاییر. تاریخی تحلیل ائدیر، عاشورا اولایی ­نین ائتکیسینی اسلام تاریخینده – ظلمه قارشی حرکتلردن دانیشیر. بو مجلیس، بیر علمی دانیشیق کیمی ده ­یرلندیرمک اولور و تاریخ تحلیلیندن سؤز آرایا گلیر و اوندا عبرت آلماقدان دانیشیلیر. مداح بیر مورخ، عالیم، فقیه و بیلگین کیمی تاریخی آراشدیریر و اسلام دینی­نین گؤزللیک­لرینی اؤنه چیخاریر.

   ایکینجی مجلیس (۳۴۳ – ۵۷۸ بیت­لری آراسی) حضرت مسلم و اونون اوغلانلاری­نین اولایینا باغلی­دیر. مسلم و اوغلانلاری کوفه­یه گلیرلر، دورومو اؤلچوب و اماما خبر آپارالار. آنجاق یزیدین جاسوسلاری طرفیندن تانینیب و اسیر اولورلار. مداح مسلمین ساواشیندان بیر حماسه یازیر و اونون قهرمانجا ساواشیندن غرور دویغوسویلا سؤز آچیر و بئله توصیف ائدیر:

مسلم ساواشی:

بیلدی مسلم آنی هرگز دینمه­دی

ال قیلیجا اوردی آندان دؤنمه­دی.

ایردی چالدی قیلیجینی اوستونه

آنی ایکی پاره قیلماق قصدینه.

گنبد اوردی سیچرادی آتدان یئره

بین ار آلدی مسلمی اورتا یئره

تیغ الینده آلدی مسلم همچو شیر

تار و مار ائیله­دی آنلاری دلیر.

بیر دم ایچره یوز ییگیرمی­سین بیچر

قالانی هر بیری بیر یانا قاچار

آنجاق مسلم و بالالاری بو اولایدا جانلارینی قوربان وئریرلر.

   اوچونجو مجلیس (۵۷۹ – ۸۴۰ بیتلری) امام حسین کوفه­یه یولا دوشور و یولدا یولو اوزونه باغلاییرلار. امامین گؤزل دانیشیقلاری و اصحابینی بو یولدان دؤنمه ­یینه چاغیرماسی اساس یئر آلیر. آنجاق ۷۲ اصحابی ایمانلا بو یولا گیردیکلرینی و جانلارینی قوربان وئردیکلرینی گؤسته­ ریرلر:

یئتمیش ایکی پهلوان ایدی تمام

بیر نئچه ­نین آدینی ائیدم بنام:

   مداح باجاردیغی قدر تاریخدن آلدیغی معلوماتی شعرینده گتیریر و ۷۲ امام یولداشلارینی تانیتدیریر و اونلارین ایگیدلیکلرینی آچیقلاییر. عینی حالدا یزید یولداشلارینی ده اییجه­سینه تانیشلاندیریر.

   دؤردونجو مجلیسده (۸۴۱ – ۱۱۲۰ بیت­لر) حضرت عباس ایگیدلیگی تعریفله ­نیر و نئجه سو گتیرمه­ یه چالیشدیغی گؤسته ­ریلیر. آنجاق حر، زهیر و باشقا اصحابلار دا تانیتدیریلیر و اونلارین شهادتلری آچیقلانیر.

   بئشینجی مجلیس (۱۱۲۱ – ۱۳۳۵ بیت­لری) حضرت قاسم و اونون داماد اولدوغو و شهامتله شهادتی آچیقلانیر.

   آلتینجی مجلیس (۱۳۳۷ – ۱۶۶۱) حضرت عباس و علی اکبرین شهادتلری تعریفله­ نیر. اونلارین ایگیدلیکلری و مظلومیت­لری گؤزلجه­ سینه تعریفله­ نیر. او جمله­دن حضرت عباسا اختصاص وئریلمیش چوخلو بیتلر واردیر . لورادا بیر بؤلومو بئله دیر:

عباس ساواشی:

گؤردولر عباسی، ائتدیلر غلو

آرایا اوسدی همان دم بختلو

چالدی تیغ آبدار اول نامدار

آنلاری ائتدی همان دم تار و مار.

سکسَنین قیردی همان دم اول شریف

دپدی سویا، ایردی عباس لطیف.

مشکینی دولدوروبن اولدی روان

آتی داخی ایچدی سو اندر زمان.

کندو داخی دیله­دی سودان ایچه

سوسالیغی ساوولا هم خوش گئجه.

کندویا ائیدور حسین ایچمه­دی سو

نئجه ایچم بن روا اولا می بو؟!

یئنه دؤکدی سویی عباس، ایچمه­دی

سو ایچینده سو ایچوب خوش گئچمه­دی.

بن سو ایچم اهلِ بیِ مصطفا

ایچمه­یه­لر قاچان اولا بو روا!؟

ایچمه­دی، دؤکدی یئنه دؤندی گئرو

مشک الینده اول سودان چیخدی گئرو.

اورتایا آلدیلار آنی اول زمان

تیرباران ائیله­دیلر ناگهان.

سالدی مشکی اوموزونا شیروار

بیر الی له چکدی تیغ آبدار.

اول چری­نین آراسینا دوشدی تئز

خارجی­لر قیرار هم با ستیز.

عامر نحس ائیدور: قویمان ای قوم دون

سویی آلماسونلار اولسونلار زبون.

اوشدولر ظالیم­لر آنا بیر – بیرین

پاره – پاره قیلدیلار نازیک تنین.

مشکی داخی پاره – پاره قیلدیلار

هم ایچیندن سویی یئره دؤکدولر.

   یئددینجی مجلیسده (۱۶۶۲ – ۱۹۴۶ بیت­لری) امامین ۱۷ یاشیندا اولان اوغلو شهادتی و امام حسین دانیشیغی آچیقلانیر.

   سکیزینجی مجلیس (۱۹۴۷ – ۲۲۴۲ بیت­لری) امام حسین­ین دانشیقلاری ایفا اولونور و لشکری بیر – بیرینه وورور. امامین شجاعت و ایگیدلیکله ساواشی دا تعریفله ­نیر. آنجاق امام حسین گؤزل دانیشیقلاریلا حقدن مودافیعه ائدیر و دوز یولو گؤسترمه­ ده چالیشیر. عینی حالدا دوشمنین شقاوت و ظلمونو ده آیدینلاشدیریر.

دوققوزونجو مجلیس(۲۲۴۵ – ۲۴۴۵ بیت­لری) اسیرلرین موصل، حلب و شاما گئتدیکلری و یولدا اسیرلرین باشینا نه گلدیگی، هابئله نئچه – نئچه معجزه ­لرین اوز وئردیگی، یئنه ده شهرلرین استقبالی و یزید قوشونونون حقارتی بیلینیر.

   اونونجو مجلیس (۲۵۴۶ – ۲۸۲۴ بیت­لری) امام زین­العابدین دانشیقلاری و عینی حالدا عاشورا ساولاری آچیقلانیر. امامین خلق اوستونده ائتکیسی و یزید قارشیندا گؤستردیگی جسارت و ایگیدلیک اؤن پلاندا دایانیر. ام کلثوم و زین العابدین دانیشیقلاری تصویر اولونور. بورادا معجزه ­لرین عیان اولدوغونا اختصاص وئریر و دئییر:

شیمدی­دن گئری اولیسار معجزات

کیم نه گؤستردی حسین خوش صفات. . .

   مداح بو اثری ۳۳۳۳ بیتده یازدیغینی دئییر، اما الیمیزه چاتان الیازمالار ۲۸۲۴ بیتدن آرتیق دئییلدیر. بو گؤسته­ریر کی استنساخ زمانی بیر سیرا بیت­لر قلمدن دوشوبدور. مثنوی فاعلاتن فاعلاتن فاعلن بحرینه یازیلیب و ایچینده ۲۷ غزل ده واردیر کی جمعه ۱۹۵ بیت اولور و قهرمانلارین دیلیجه یازیلمیشدیر. بو سنت، تورک مثنوی­لری­نین اؤزللیگی ساییلیر.

   کتابین سونوندا شاعیر اؤز حاققیندا دانیشیر. مداح بو اثری قاستامون شهرینده بیر عادل شاه اولان جلال الدین بایزید زمانیندا یازمیشدیر. اونون مدحینده نئچه بیت:

قاستامونی شهری ایچینده بونی

ائیله­ دیک بنیاد یکشنبه گونی.

دور عادل پادشاه ایدی زمان

نظمه گلدی بو عجایب داستان.

اول سکندر هیئت و جمشید فر

اول سلیمان طلعت و کسرا نظر.

قهرمان و پهلوان، هم شیردل

رستمِ دستانلار بوندا خجل.

اول جلال الدین شاهِ بایزید

عمریله دولتی اولسون بر مزید.

خاندانی دائما اولسون پایدار

تا ابد ای پادشاه کردگار.

گلمه­سین قایغو همیشه گؤنلونه

شادلیق دائم ایرشسین یولونا.

   اثرین یازیلماسینی شوّالدا باشلامیش و ذی الحجه آییندا ۷۶۳ ایلینده بیتیرمیشدیر:

سؤیله­دیم بو سؤزی در دورِ امیر.

اوّلین شوّلدا بنیاد ائیله­دیم

آخری ذی­الحجه ختمین سؤیله­ دیم.

یئددی یوز آلتمیش اوچونده ایتدی تمام

اولدی یکشنبه گونونده والسلام.

   اثرین بیتلری­نین ساییسینی دا ۳۳۳۳ بیت اعلان ائدیر:

دوکه­ لی بیتین حسابین ائیده­لیم

اوچ بین اوچ یوز اون اوچ اولدی دییه­لیم.

    آنجاق الیمیزده اولان اثر، تمام الیازمالارا مراجعت ائده­رک، ۲۸۲۴ بیت دیر. کتابلارین سونوندا بیر رسم اولاراق اوخوجولاردان شاعیره رحمت اوخوماق دیله ییر.

  دیلین اؤزه ­للیک­لرینی آراشدیردیقدا، بیر سیرا چوخ گؤزل سؤزجوکلرله اوز – اوزه گلیریک و بو سؤزجوکلر بوگون دیلیمیزدن اونودولموشدور، آنجاق بو سؤزجوکلرین بیر چوخو بوندان اؤنجه یازارلاریمیز و عالیملریمیزین دیلینده وار ایدی؛ او جمله­ دن جارالله زمخشری­ نین اثرلرینده گؤروروک و بیز بوگون بونلاری بیرده باشدان دیریلدیب، دیلیمیزه گتیرمه ­لی­ییک. بو سؤزجوکلردن بیر نئچه­ سی بونلاردیر:

قالتابان: احمق / تامو: جهنم / یارین: صاباح / اؤکوش: چوخ / دلیم: چوخ / یاورو: اوشاق، اوغول / گویه­ گو: کوره­ کن، داماد / طمر: دامار، فارسیجا رگ – بو سؤزجوک دمار شکلینده ده فارس دیلینده ایشله­ نیلیر/ سین: قبر / سوچ: گناه / بان: اذان / بان اوخوماق: اذان دئمک / بیلیش: آشنا و. . .

   فارسیجا و عربجه سؤزجوکلر ده بورادا واردیر او جمله­دن: آفرین، خاکسار، شیروار، نامدار، پادشاه، بدفعال، لشکر، حمله، تیغ، حصار، جهان، زمان، شوم، شه س.ار، همان دم، زوال، حواله، شفاعت، بقا، ملعون، خارجی

   مداح فارس و عربجه یه دریندن تانیش اولاراق، او دیللردن یارارلانیر. مثلا بو دئییم: “پشته قیلدی کشته ­دن”، فارسیجا اولان: از “کُشته پُشته­ ها ساخت” ترکیبیندن آلینمیشدیر.

مداحین باخیشی شهادته ده گؤزل­دیر و اؤلومو دونیانین سونو بیلمه­ییر؛ بلکه شهادتی یاشامین کمالی بیلیر:

          چون جهاندا قاموموز اؤلمک گره­ک

                                                                                  پس شهادتده بولونوز بو کمال.

   مداحین دیلینده گؤزه للیک لر و ساده لیک گؤز اؤنونده جانلانیر. گاهدان اوره یه یالان دئییملرله ده اوز – اوزه گلیریک مثلا: قوزیجاغیم، اوغلانجیق، یاوروجاق و . . . بونلاردان بیر نمونه دیر.

 مداح دیلیمیزده تازالیقلار یارادیر. صرف و نحوده یئنی لیک لر گتیریر. مثلا استمرار حالی گؤسترمک اوچون فعلی بئله ایشله دیر: آغلایو یعنی آغلایاراق /

   مداح مثنوی­نین آراسیندا غزل فورماسیندان دا استفاده ائدیر. بو ایش، تورک مثنوی لرینده بیر گله نک اولموش و مداح دا بو گله نکدن دوزگون صورتده استفاده ائدیر و داستانین اورتاسیندا غزللر یازیر. غزللر معمولا داستانین زیروه­سینده یارانیر، قهرمانلارین هیجانلاری یوکسک سویه­ده اولان چاغلاردا و یا دانیشیقلاردا.

   دیوانین حماسی یئرلری قهرمانلاری میدانا گئتمه­سینده او جمله­دن ابوالفضل العباس، علی اکبر و امام حسین میدانا گیرمه­سی و ساواشلاری اولور، هابئله مختارین عبیداله و یزید ایله دانیشمالاری، حتا امام زین العابدین­ین یزید ایله دانیشیغی و منبر اوستونده خطبه­سی ان گؤزل و حماسی بیت­لری گؤسته­ ریر. آنجاق غملی یئرلری ده شهیدلرین سون لحظه لری اولور مثلا ۱۸۸۵ دن ۱۹۰۰ قدر امام حسین شهادتی چوخ غملی بیت­لری­دیر.

[۱]  امیل چلبی اوغلو، تورک ادبیاتیندا مثنوی، استانلوب، ۱۹۹۹، ص ۸۳٫

ارسال دیدگاه