آذربایجان مرثیه ادبیاتی: مولانا فضولی – حدیقه السعدا

   فضولی بؤیوک عالیم، بیلگین بیر فقیه و دوشونجه­ لی بیر شاعیردیر. او، ایلک دفعه اولاراق عدل و امامت موضوعلارینی اسلام فلسفه موضوعلاری آراسیندا یئرلشدیردی و بیر اؤزل اصطلاح کیمی اورتایا قویدو. “مطلع الاعتقاد فی معرفه المبداء و المعاد” اثری فضولی­ نین فقهی و فلسفی گؤروشونه گؤزل بیر اؤرنک­دیر. فضولی بو اثریله شیعه دونیا گؤروشونه بیر یئنی­لیک گتیرمیشدیر. . .

   حدیقه السعدا یوزلر دفعه مختلف اؤلکه­ لرده او جمله­ دن ایراندا، مصرده و تورکیه­ده چاپ اولوب و یاییلمیشدیر.تاسفلر اولسون کی شوروی زمانیندا، مولانا فضولی­نین اثرلری اهمیت تاپدیغی بیر زماندا، بو کتابی عمدی اولاراق قیراغا قویولوردی. ایراندا دا چاپ امکانی تاپمامیش و اذن وئریلمیردی. آنجاق انقلابدان سونرا دفعه­ لرله چاپ اولوب یاییلیبدیر. بونونلا بئله هله ده تانینمامیش قالدیغینی ادعا ائتمک اولار.

   فضولی نین حدیقه السعدا اثری، بیر علمی و تاریخی تحلیل ایله ایره­لی گئدیر. بو اثر، مصیبت نامه دئییل، بلکه بیر دونیاگؤروشو و علمی باخیش دئمک اولار. فضولی بئله بیر دورومدا کربلا حادثه­ سینه توخونور. یوسف مداح بو حادثه نی حکمسی باخیشلا باخسا دا، فضولی بیر اعتقادی و اینام گؤزو ایله و بیر عالیم کیمی اونون آچیقلاییر. فضولی ابوحنیف، سید ابولاقاسم طاوسی، و باشقالارینین اثرلرینی اوخوموش، عربجه، فارسیجا و تورکجه مقتللردن مطلع ایدی؛ آنجاق اؤزو بیر فقیه و عالیم کیمی اؤز فلسفی باخیشی ایله کربلا حادثه ­سینه توخونور.

   فضولی­ نین حدیقه السعدا اثری اون بؤلومدن تشکیل تاپمیشدیر کی ایلک بؤلوملرده بؤیوک پیغمبرلرین یاشاییشلارینا و اونلارین حیاتیندا باش وئره ­ن حادثه لره توخوناراق، امام حسین قیامی ایله توتوشدورور و کربلا واقعه­ سینی اونلاردان عظمت لی و تاثیرلی اولدوغونو آچیقلاییر. بورادا حضرت ذکریا، یعقوب، یوسف، ایوب، یحیی، ابراهیم، نوح، موسی، عیسا و محمد (ص) دن دانیشیر و امام حسین حرکتی نین بؤیوکلویونو آدیدینلاشدیریر. آردیجا حضرت علی، فاطمه، حسن و حسین حرکتینی آچیقلاییر، امام حسینین مکه ­یه گلدیگینی، مسلم ابن عقیلین کوفه ­یه گلدیگینی، امام حسینین کربلایا گلمه­ سی، امام حسین شهادتی و اهل بیت اسیر اولاراق شاما آپاریلماسی آچیقلانیر.

   حدیقه السعدا روضه یا مرثیه اوخوماق دئییل، نوحه خوانلیق سایماق اولماز، بلکه مذهبی روایتلره آرخالاناراق تاریخی تحلیل سایماق داها دوزگوندور و دوشونجه، اعتقاد اینجه­ له­ مه ­سی دئمک داها دوغرو یئرینه دوشر. آنجاق معلومدور کی شاعیرانه بیر باخیشلا، ائشیدنلرین اوره ­یینی یاندیریب، گؤزلریندن یاش تؤکمه­ سینه سبب اولور. ولی مولانا فضولی امام حسین اوچون آغلاماغا کیفایتلنمیر، بلکه اونو دینی باخیشدا و دونیا گؤروشوندا اولان تاثیرینی اینجه ­له ­ییب – ایزله­ ییر و تحلیل ائدیر. فضولی بو اثری شعر و نثر فورماسیندا یازمیش و بیر گؤرکملی شاعیر و یازار کیمی ده اثری آراشدیرماغا میدان وئریر. بو اثر، سونرا گلن شاعیر و دوشونل­لریمیزه اؤرنک اولور و یوزلرجه عالیم او جمله ­دن نیّر، قمری، ذاکر، دخیل، صراف، راجی­. حتا بوگونوموز یوزلرجه بؤیوک نوجه یازانلارینا یول گؤسترمیشدیر.

ارسال دیدگاه