سؤیلر ، مهربانلیق و گؤزه­للیک شاعیری

م. کریمی

   آذربايجان ادبياتي و شعري­نين گليشمه­ سينده قالارقی شاعرلردن بيري ده عباس بابایی (سؤیلر) اولموشدور. سؤیلر اؤز خالقي­نين آغير حياتي­ني دوياراق، شعريني ده خالقينا حصر ائتميشدیر؛ اونون شعري، خالق ايله گولوب، خالق ايله آغلایير. بشريت اوچون اوره ­يي­نين دؤيونتو سسيني خالق ایله دويور. او، بوتون بشريته صولح، امين ـ آمانليق، قارداشليق ايسته ­يير، سئوگي ايسته ­يير، انسانا محبت بسله ­يير. انسانیته اوره­ کدن باغلانیر، ائل دردینی اؤز دردی بیلیر. اونون شعرلری، کؤزه ­رمیش اوره­ یین کوللری­دیر – کول یوخ، آلوولاری­دیر. عباس بابایی تکجه زنگان یوخ، بلکه آذربایجانین ده ­یرلی و دوشونجه ­لی شاعیرلریندن بیریسی­دیر. شعرلرینده فلسفی دوشونجه­ لری، حیات آنلاییشلارینی و انسانی دویغولاری بیان ائتمک اوچون چالیشیر. بو ساحه­ ده چوخلو باجاریق و هنر گؤسته­ریب، ادبیاتین ائنیش – یوققوشونا تانیشدیر، استعاره، کنایه، تشبیه، ایهام و باشقا لفظی و معنوی صنعتلریله آشنادیر؛ بو صنعتلری تورک شعرینده ایشه آپارماغا جان آتیب و بو گؤزه ­للیکلری یاراتماغا چالیشمیشدیر. مقدس آرمانلار اونون شعرینده دالغالانیر؛ اؤز وطنینه، ائلینه باغلی قالیر و ائل دردلرینی سؤیله­ ییر.

   طبیعتین گؤزه ­للیکلری، داغ، چای، صفالی باغ شاعیر گؤزوندن جالانیر، دیلیندن آخیب، کاغاذ اوسته گلیر. شاعیر کوراوغلو نعره­سین ائشیدیر، شاه اسماعیل سازینی دینله­ییر، سارایین نجابتین دویور، آشیق جنون سازیلا ده­لی­لر دویغوسونو آنلاییر. او، بو شعرلرینده جهالته قارشی دایانیر؛ او، جهالت ساواشینا توپ و تفنگ­له یوخ، بلکه یالنیزجا قلم و کاغاذلا گئدیر! اونون باخیشیندا انسان، هر شئیدن آرتیق سئوگیه، باریشا، محبته نیاز دویور. اونون باخیشیندا خوش دیار آدلانان، سئوگی دیاری­دیر. یار گلن یول باهار یولودور. یولداشی آخار سولاردیر. شاعیرین سرّینی تکجه سئوگی بیلیر؛ دادینا دا نه آی و نه گونش، بلکه تکجه سئوگی چاتا بیلیر. شاعیر تانری محبتینی تانیاراق، اونا باش اَییب و وئردیگی گؤزل باخیشا گؤره شوکر ائدیر:

باخیش آدلی معجزه ­دن

گؤزلریمده

دوروش آدلی طاقت دیزلرمده

شاکیرم تانریم!

   اونون گؤزل باخیشی، پاک دونیا گؤروشو و آچیق قلبی­دیر کی بیزی بوگون ده طلسم ائتمیشدیر. اونون قلبینده و گؤزونده محبتدن باشقا بیر چای آخماییر، انسان عشقیندن علاوه بیر بولاق چاغلاماییر. اوره­یینی یاندیریب – یاخان دا ائله محبت و سئوگیدن باشقا بیر زاد دئییلدیر:

بو اود یالنیز اوره­ کلر داغلاییردی

اوره­ک یاندیقجا گؤزلر آغلاییردی

سو خاصیتده آتش سؤندورندی

بو آتشلن بولاقلار چاغلاییردی.

   شئعر تعریفینده بابائی­نین گؤزه ­ل بیر سؤزو وار: شعر، اسکی زامانلاردان موسیقیله برابر یاشادیغینی هامی قبول ائدیرسه، بوگون شعرین رقص اولدوغو نظریه ­سی داها آرتیق قبول اولمادادیر. نثر ساده یول گئتمک ساییلیرسا، شعر رقص آنیلیر. یول گئتمکده بیر هدفه چاتماق اولورسا، رقصده بیر یئرده دایانیب، موزون حرکتله نشاط و اوره­ ک آچیلماسینا یول آچماق معنا اولور. بورادا دیل رقصه گلیر، دوشونجه اویناییر و دویغو سازلانیر – اوچ عنصر شعر عالمی­ نین اساسی: “دیل، دوشونجه و دویغو” بورادا بیرله­ شیرلر. سؤیلرین شعرلرینده بو اوچ عاملین بیرلشمه­ سینی آیدینجاسینا گؤروروک. دیل اونون شعرینده ان ساده و عینی حالدا گؤزل بیر سویه­ ده رقص ائتمه­ ده­ دیر. شاعیر شعر دیلینی کشف ائتمیش، دوشونجه­ لرین آتینی اویناغا گتیریر و دویغولارلا بزه­ ییب، اوخوجوسوندا باشقا بیر حال یارادیر.

   آذربایجان چاغداش شعرینه توخونانلار، چاغداش شعریمیزی نفرت شعری آدلاندیرمیشلار؛ دوغرودور بیر ائلین کی وطنینی پارچالاییبلار، ائلینی دوغراییبلار نه انتظار چکمک اولار؟ آنجاق بو سکه­ نین باشقا بیر یوزو ده وار: محبت و سئوگی، باریش و انسان سئوَرلیک. سؤیلرین شعرلرینده دوغرودان – دوغروسونا بیز بئله بیر دوروملا اوز – اوزه گلیریک: دونیایا تمیز بیر باخیشلا باخماق، دونیانین گؤزَللیک­لرینی دویماق، انسانی حؤرمتله برابر سئومک و سئوگی دونیاسینی گئنیشلندیرمک بو شعرین اساس بینؤره­ سی­دیر. شاعیرین حتا اعتراض سسی ده بو چرچیوه ده بویلانیر. او، یانلیش گئدیشلره قارشی دایانیر. اخلاقی وارلیقلار و رفتارلار دیله ­ییر. بئله بیر شاعیر حقلی­ اولاراق داش اوره­ کلی انسانلارا اعتراض سسینی یوکسلدیر:

قاتمیشام گؤز یاشیمی چشمه ­لرین گؤز یاشینا

بس کی دوراندا آداملار اوره­گین داش گؤردوم.

بئله بیر دؤوراندا، شاعیر عدالت دالیجا گزیر. عدالت اوچون ماراق بسله­ییر و سون درجه­ ده محبتینی اونا باغلاییر. اونون اعتراضی بودور کی دیلنچی الینه کاسا آلدیغی زامان عدالت پایلانیرمی!؟ شاعیر آزادلیق یولونو آختارمادادیر. او بؤیوک و قالارقی انسانلاری همیشه بو یولون آختاریجیلاری کیمی گؤرور:

باغ جنتدن قاچیبدی، قانلی صحرالار کئچیر،

انسان آزادلیق آدیندا بال و پر آختارمادا.

او، انسان یاشاییشی و وارلیغی حیاتین ایلک پلانیندا گؤرور، محرم – صفر آیلاریندا خلقین آغلاماغینی دا گؤزل تصویره سالیر و بونا اینانیر کی:

حقیقت سؤیله ­ین دیل داغلانیردی

شکایتدن آغیزلار باغلانیردی.

ستملر قایناییردی گؤز یاشیندا

محرمده – صفرده آغلانیردی.

آنجاق خلقینه محبت بسله­ ین و اونون دردلرینی تانیان شاعیر، انسانی دوزگونلویه، صداقته چاغیردیغی بیر دورومدا، دوزگون مبارزه­یه ده چاغیریر و اوندا ایگیدلیک روحیه­ سی یاراتماغا یول گؤسته­ ریر:

قیام ائیله سن شانلی آزادلیغا

آچیقدیر زامان وارسا بابک یولو.

اگر کسدیلر بابکین قوللارین

سنین قوللارین اولدو بابک قولو.

ایشیقلیق دیاریندا سئیر ائیله­ ین

ارنلر، ایگیدلر، گؤزه ­للر هانی؟

ثمر یوخ قارانلیقدا آختارمادان

مگر بیر ده تکرار ائده ­ک دؤورانی!.

و نهایت بو یولدا کؤهنه کوپلردن عشق دادی وئره­ن شربتلر ایسته ­ییر:

گتیر کؤهنه کوپدن مغان باده ­سین،

اوره­ک آیناسین پاس – پاخیردان سیلک.

ایشیق یاردیم ائتسین ظفر یوللارین

بو ظلمت قارانلیقدا آیدین گؤره­ ک.

   بونلار قالسین بیر یاندا؛ سؤیلر طبیعت وورغونودور. داغلارا، دره­لره، بولاقلارا، اوتا، تیکانا دا محبتله باخیر. گوللری تیکانلار آراسیندا گؤزل گؤرور. او، هر بیر زینه آرخدان ذوق آلیر؛ هر گول – چیچکدن بیر عطیر قوخوسو ایله کئفله ­نیر. اوره ­یی طبیعتله آچیلیر و دیلی اویناییر. . . اونون دنیایا خوش باخیشی، دنیا گؤروشو صمیمی و تمیزدی. او آزادلیق عنوانلی شعرینده دونیانین اختلافلاری و فرقلرینه توخوناراق، اؤز دنیا باخیشینی آیدینجاسینا گؤسته­ ریر:

خلقتین دامنی پام – پاک دولودور

جور به جور گوللر ایله

یام – یاشیل اوتلار ایله

یاخشی چمنلیکلریله:

لاله­ نین اوچ پری وار

یاز گولونون یئددی پری

سوسنین یوز پری وار

سارماشیغین بیرجه پری

یاسمن سالخیمی­نین

سایقیما گلمزدی پری.

بئله گوللر، بو تفاوت­لر ایله –

  • نه گؤزل قونشودولار!

بیر بولاقدان سو ایچرکن

بیر گونشدن پای آلارکن

بیر چمنده بوی آتیرلار

یاناشیق بیر – بیرینه

خوش یاشاییرلار.

باشقا بیر بندده، قوشلارین الوانلیغینا باخاراق، همان باخیشی داوام ائدیر:

ماوی گؤیلر دولودور

جور به جور قوشلار ایله

تلگراف سیملری­نین اوستونده

سئرچه ­لر چؤرتا گئدیب،

قیرقی قیقاجه گلیب،

باشلاری­نین اوستونده

        قارقالار های باساراق سالمادادی

                                     قار قار ایله.

بیر قاتار دورنا اوزاقلاشمادادی

ماوی گؤیلرده اوچان

منتظم صفلی قارانقوشلار ایله

چایلاغین دؤیره­ورینده

حاجی لئیلک دولانیر

اوپ – اوزون قیشلار ایله

قیچی آلچاق سونا حیرتله باخیر

بلکه آلقیشلار ایله.

   شاعر بو تفاوتلری گؤره­ رک شوقا گلیر و بونلاردان ذوق آلیر و یئنه باشقا قونولاردا بو الوانلیغا اشاره ائدیر:

جور به جور سایقیا گلمز شئی­دن

خلقتین دامنی پام – پاک دولودی

نئچه مین جوردور آغاجلار؟

                           اوتلار؟

نئچه رنگده توخویور

باهارین قیزلاری

گؤی قورشاغینی؟

نئچه مین شکله دؤنور گؤیده

بولودلار سوروسو:

بیریسی یئپ – یئکه فیلجه

بیریسی فنجان جا! . .

شاعر بونلاری گؤره ­رک، اوخوجوسونا اوز دؤنوب و اونلاری تانری­نین وارلیق پیامی کیمی آنلادیر:

بو تفاوتلار

الوانلیقلار

یاشاییش قایناغی­دی

تانری­نین سئومه ­لی

آیت­لری، پئیغاملاری­دی

نه گؤزه­ل!

بلکه گؤزللیک­لرین اصلا جانی­دی

هامی بیر رنگده، بیر شکلده اولسایدی

اوره­ک پارتلاردی!!

دای گؤزه­للیک قیراغین قاتلاردی!!

   شاعر بو تفاوتلری گؤروب، اونا اینانیر و بو الوانلیغی دونیانین گؤزَللیک پایی بیلیر، اما نه یازیق کی بیر سیرالار عدل و عدالتی باشقا جور گؤرور. آنجاق شاعر اونلارا دا اشاره ائده­ رک گؤزل بیر تعبیرله اونلارا قارشی طنز ایله اعتراضینی گؤسته ­ریر:

بیرجه سس های باساراق سالمادادی:

نطق ائدیر – تنقید ائیر!

بیرجه سس ده یاپیشیب

عدل و عدالت آدینا

ییرتیر اؤز حنجره ­سین

امر و اوامر بویورور

یئنی قانون بویورور؟!

امر ائدیر هامی گره ­ک:

تکجه بیر بایراقین آلتیندا

ییغیشسین یاشاسین

یوخسا واجبدی چکه ­ک

بیز ده توفنگین ماشاسین

بویورور:

هامی گره ­ک یوکله ­نه بیر فکرت ایله

هامی بیر بؤرک ایله بیر کورک ایله

بیر سیرت ایله

هامی تعظیم ائده، تقلید ائده

تک بیر نفرین کؤلگه ­سینه

بنده ­لیک نوختاسینی

باغلیا حتا سسینه؟!

و بورادا شاعرین اعتراضینا باخالیم:

بئاه امر ائتسه عدالت

یاشاییش ترسه­سینه

اوچاغان قوش دا گره­ ک

ترک ائلییه اوچماغینی

یئر اوزونده قاریشا

توسباغالار جرگه­ سینه.

سؤیلر بو گؤزل باخیشی ایله دنیایا باخیر و اوندا بوتون گؤزللیکلری گؤره ­رک، بو الوانلیغی بگه­نیر و اونا اوره­ک باغلاییر. سؤیلرین دونیا گؤروشو گئنیش و گؤزل­دیر. او، بوتون اجتماعی باخیشیندا بو الوانلیغی گؤرور و اونو قبول ائدیر و اونا گؤره ده مخالفلری آرادان قالدیرماغا راضی اولمور. آنجاق شاعر بئله سئودیگی دونیادا، دیللرین الوانلیغی دا بو گؤزه­ للیکلردن بیری­دیر. بو الوانلیغی قبول ائتمه­ ین، استبدادا ساری یؤنه­ لیر. بئله بیر آدام دولت باشیندا اولورسا، تکجه اؤزونو بگه­نیر و باشقالاری ازیب کئچیر و اؤزونو حقلی بیلیر.

   سؤیلر حقیقت دالیجه گزیر. دونیایا دوزگون باخیشلی اولماق ایسته­ ییر و اوخوجولاریندان بئله دوزگون باخیشلار ایسته­ی یر و ساده تمثیل­لر ایله بونا یاناشیر. سؤیلر ساده تمثیللر ایله اوخوجوسونو دوز باخیشا، دوز یاناشیغا چاغیریر. او، انسانلاری کؤکوندن موغایات اولدوغونا چاغیریر و بئله سؤیلور:

اونودسان ائلین، دای دیلین دوز دئمز

اوره­ ک سؤزلرین گیزله­ در، سؤیله­ مز.

یاشیل شاخه­لر بسله­ نیر ریشه­دن

کسیلمیش بوداق دای باهار گؤزله­ مز.

ارسال دیدگاه