مقدمه الادب و زمخشری،

تورک دیلی نین ایراندا مین ایللیک افتخار سندی

دکتر محمدرضا کریمی

مقدمه الادب کتابی، اسلام دونیاسی¬نین بؤیوک عالیملریندن و دین ساحه¬سینده بیلگین¬لریندن بیری اولان جارالله زمخشری-نین اثری¬دیر. او، مؤمن بیر مسلمان اولاراق، اسلامین گلیشمه¬سینه چالیشان و درین معلوماتی اولان بیر دوشونردیر. اسلام دونیاسیندا جارالله زمخشری قرآن تفسیری اولان الکشاف کتابیله مشهوردور. ابولقاسم محمود بن عمر ابن احمد زمخشری الخوارزمی، – “امام الدنیا”، “علاّمه جارالله”، “فخر خوارزم”، “استادالعرب و العجم” و “صاحب الکشّاف” لقب¬لریله تانینیر. اونون نئچه دیَرلی اثرلری واردیر. هر نه¬دن اؤنجه، زمخشری بیر ادیب¬دیر. قرآنی دا ادبی باخیمدان آراشدیریر و قرآنین کلام باخیمی ایله بیر معجزه اولدوغونو ثبوت ائتدیریر. بو بؤیوک عالیمین قرآن تفسیرینده یازدیغی “الکشاف” کتابی، اسلام دونیاسیندا بوتون مذهب¬لرین یول گئدَنلری طرفیندن قبول اولونور، ایسترسه شیعه¬لر، ایسترسه سنی¬لر “الکشّاف” تفسیرینی قبول ائدیب و بوگون ده دینی حوزه¬لرده اوخونور. بو تفسیر کتابی عربجه یازیلاراق یوزایللر بویو مختلف دیللره چئوریلمیش و دونیادا تانینمیش بیر اثردیر .
استاد مطهری یازیر: “کشّاف تفسیری اهل سنت تفسیرلری آراسیندا ان یقین¬لی و آدلی – سانلی بیر تفسیردیر. ادبی باخیمدان، اؤزه¬للیکله بلاغی جهتدن بوتون تفسیرلرین ایچینده گؤرکملی¬دیر” . دؤکتور مهدی محقق ده بئله آرتیریر: “بو تفسیر، قرآن فرهنگینده و تفسیر یازمادا بیر رونئسانس یاراتمیشدیر” .
زمخشری¬نین اثرلری اوزه¬رینده بؤیوک مفسّرلر و عالیم¬لر او جمله¬دن: ابن خلدون، تاج الدین ابونصر عبدالوهاب سبکی، قفطی، یاقوت حموی، ابن خلکان، طبرسی، قاضی البیضاوی، علاّمه طباطبائی و امیرعلیشیر نوائی دانیشیب و اونو اؤیموشلر.
زمخشری نئچه – نئچه اثرلرین مؤلفی¬دیر او جمله¬دن: اساس البلاغه / کتاب الفائق / کتاب الامکنه و الجبال و المیاء / مقامات / الفقه الذهب / صمیم العربیه / متشابه الاسماء / مختصر الموافقه بی و الاصحاب / الفائق في غريب الحديث، / اساس البلاغه / مقدمة الادب / الانموذج / المفصل / ربيع الابرارفيما يسرالخواطر و الافکار / اعجب العجب في شرح لامية العرب / نوابغ الکلم اوالکلم التوابع / اطواق الذهب یا انصايج الصغار / النصايح الکبار و . . .
اما بونلارین آراسیندا “مقدمه الادب” اثری¬نین داها اهمیتلی اولدوغو اوزه¬رینه دانیشماغی ایستردیم. زمخشری تورک دونیاسی-نین فخری ساییلان بیر شخصیت¬دیر. داها یاخشی¬سی بودور کی بیز ایران تورکلری حقلی اولاراق، اونو اؤزوموزدن بیلیریک. چونکی زمخشری بو اثرینی ایراندا یازمیشدیر. او زمخشردن حرکت ائدیب مکه¬یه گئتمک ایسته¬یه¬رک استرآباددان باشلاییب شوشتره قدر ایرانی گزیر و بورادا تورک دیللی ملت ایله یاخیندان تانیش اولور. اؤزو تورک اولاراق بورادا تورک دیللی ملت ایله اوز – اوزه گلیر. اونلارا دا عربجه¬نی اؤیرتمه¬نی ایسته¬ییر. باشقا طرفدن ایراندا فارس دیللی آداملارین چوخلوغو اونو اؤزونه چکیر و چالیشیر اوچ ملتی: عرب دیللی، فارس دیللی و تورک دیللی مسلمانلاری قرآندان بهره آلماغا گوجلندیرسین. اونون هدفی قرآنی یایماقدیر. اونا گؤره ده اوچ دیللی بیر اؤیره¬تیم اثری یازیر.
مقدمه الادبین ایرانا باغلی اولدوغونا باشقا بیر سند لازیمسه، اونون الیازمالاری¬نین ایراندا بوللوغو و چوخلوغودور. بوگون ۵۰ الیازمادان آرتیق ایرانین رسمی کتابخانالاریندا موجوددور. بو سطیرلرین یازاریندا ۲۱ الیازمانین فتو صورتی موجودور. آنجاق غیر رسمی الیازمالار دا چوخ اولمالی¬دیر. بو مطلب، مقدمه الادبین ایران اوچون یازیلدیغی و تعلیمی بیر کتاب کیمی خالق طرفیندن قوللاندیغینی قبول ائتمک چوخ دا اینانیلماز ساییلماز. منجه بو کتاب ایرانین قوزئییندن گونئیینه قدر هر اوچ دیللی خالقلار آراسیندا اوخونورموش و اؤیره¬نیلیرمیش.
مقدمه¬الادب کتابی تورک دونیاسی¬نین ان دیَرلی اثرلریندن بیری ساییلیر؛ چونکی تکجه ۷۰ ایل لغات¬التورک اثریندن سونرا ایراندا یازیلان بیر اوچ دیللی اثردیر. بو اثرین اهمیتلی اولدوغو، اونون تعلیمی اثر اولدوغوندان ایره¬لی گلیر. مومکوندور بیر سیرا ادیبلر مقدمه الادب کتابینی بیر لغت کتابی آدلاندیرسینلار؛ آنجاق دقتلی باخدیقدا گؤروروک اگر لغت کتابی اولسایدی، لغت¬لر الفبا اوزو ایله توپلاناردی. اما بورادا موضوع اوزره لغت¬لر یازیلیر. مثلا میوه¬لر: آلما، اریک، هئیوا و باشقا میوه¬لر – ایلک سیرادا عربجه¬سی، سونرا فارسیجاسی و اوچونجو یئرده تورکجه¬سی یازیلیر. باشقا بؤلومده انسان بدنی¬نین عضولر مثلا باش، گؤز، قاش و . . . یئنه ده عربجه، فارسیجا و تورکجه سیرالانیر. آنجاق لغت کتابی اولسایدی، کلمه¬لر الفبا اوزویله گلردی. پس بو کتاب اؤیره¬تیم کتابی¬دیر و اوخوجولارا اوچ دیلین توتوشدورماسیلا آنادیللریندن علاوه ایکی باشقا دیلی ده اؤیرتمک نیّتینده¬دیر. زمخشری¬نین اؤز دئدیگینه اساسلاناراق، زمخشری عربجه¬نی تورک دیللی و فارس دیللی اوخوجولارینا اؤیرَتمک فیکرینده¬دیر. بورادا باشقا بیر نتیجه ده آلیریق: مکتبلرده اوچ دیل اؤیره¬نیلیرمیش؛ عربجه، فارسجا و تورکجه دیللری.
زمخشری اورگنج دولتی¬نین بانیسی اولان سلطان قطب¬الدین محمدین ساراییندا اولموش و سونرالار مکه¬یه گئده¬رک شام حکومتی¬نین حاکیمی – تاج الملوک بوری ابن توغ تگین ایله گؤروشور.
چوخلو سندلر الده موجوددور کی اسلامین ایلک ایللرینده، آذربایجان تورک دیللی ایمیش. نئچه فارسیجا قایناقلاردان نمونه گتیرسک داها یاخشی و دوزگون ساییلار. اسدی طوسی ایلک لغت کتابلاریندان بیرینی یازمیش و اورادا “پالیک” کلمه¬سی قارشیندا بئله آرتیریر: “پای افزار بود و به آذربایجان چارُق خوانند” .
همین بیر جمله، آذربایجاندا تورک دیلی¬نین یاییلماسینی گؤسته¬ریر. ابن خلدون و طبری و ابن خلکان و باشقالارین اثرلرینه باخاراق آذربایجانی “ارض الترک” یعنی “تورکلر یوردو” آدلاندیریرلار.

التیجان فی ملوک الحمیر

آنجاق آذربایجان تاریخ بویو اوچ دیللی بیر ادبیاتا مالیک¬دیر. بورادا عربجه، فارسجا و تورکجه ادبیات گلیشمیش و داها فخر ائدیجی بیر مساله ده بودور کی آذربایجانین بیر سیرا عالیم و شاعرلری هر اوچ دیلده اثر یازمیشلار. بو عالیم¬لرین ساییسی دا آز اولمامیشدیر. چاغداش زمانا قدر بئله بیر دوروم واردیر و ساخلانیلمیشدیر.
زمخشری ایران و آذربایجانین اوچ دیللی نابغه¬لریندن بیری¬دیر. جارالله زمخشری ۴۶۷ قمری¬ده زمخشر کندینده – خوارزم ایالتینده دونیایا گؤز آچدی. ادبیاتی “منصور ابی مضر” یانیندا اؤیرندی، “ابونصر اصفهانی” و “ابومنصور حارثی” و “علی بن مظفر نیشابوری”دن درس آلدی. او فقه¬ده حنفی مذهبینه باغلی¬دیر و اوصولدا معتزلی مذهبیندن ساییلیر. آنجاق ایکی ایل تامام، مکه¬ده – تانری¬نین ائوینده قالدیغی اوچون جارالله – تانری¬نین قونشوسو لقبی اونا وئریلدی. او، زمانه¬نین علم¬لرینده او جمله¬دن: دین، تفسیر، اشتقاق، نحو، ادب، حدیث و بیاندا نظر صاحیبی اولاراق دَیَرلی یازیلار یازدی و نهایت ۵۳۸ قمری ایلینده دونیاسینی ده¬ییشدی.
کشاف تفسیری قرآن تفسیرلری آراسیندا ان بؤیوک و دقیق تفسیرلردن ساییلیر. بیلیرسینیز ایللر بویو، بلکه یوزایللر بویو قرآنین معجزه ساییلدیغی بیر چوخلو مجتهدلرین دغدغه¬سی ساییلیردی و چالیشیردیلار قرآنی بلاغت، ادبی بزک¬لر و معنا باخیمیندان آراشدیریب اینجه¬له¬سینلر. آنجاق زمخشری عرب دیلی¬نین بوتون اینجه¬لیکلرینه، گوجونه و اؤزه¬للیک¬لرینه احاطه¬سی اولاراق باجاردی بو گؤزه¬للیکلری و اؤزه¬للیک¬لری گؤسته¬ریب، استئتیک باخیمیندان و معنا درینلیگینه گؤره عقلانی و کلامی شیوه ایله قرآنین معجزه اولدوغونو اثبات ائتسین. کشاف چوخلو نظم و نثر اؤنک¬لرینی گؤسته¬ره¬رک، لغوی، کلامی، فقهی، بلاغی و قرائت¬لرین فرقلرینه توخوناراق، باشقا تفسیرچی¬لرین سؤزلرینی گتیرمکله، اونلارا دوزگون جوابلار یازمیش و بونا گؤره بوتون تفسیرچی¬لر طرفیندن – شیعه و سنی عالیم¬لری طرفیندن قبول اولونموشدور.
مرحوم آیت¬الله محمد هادی معرفت، کشاف اثری¬نین ادبی تفسیرلری اوستونه بارماق قویوب، اونو بیر ادبی شاه اثر تانییر. تامام دوست و دوشمانلار کشاف اثرینی قبول ائدیرلر. ایراندا ۱۳۸۹جو ایلده مسعود انصاری بو اثری ۴ جیلدده فارسیجایا چئویردی و قرآن آراشدیریجیلاری او جمله¬دن بهاءالدین خرمشاهی، حجه¬الاسلام محمدعلی ایازی، موسوی گرمارودی و کامران فانی کشاف کتابینی دیَرلندیریب و کلام بیلگی¬سی¬نین قیزیللی دوورانی¬نین شاه اثری کیمی قیمت¬لندیریرلر. بو اثر بوگون دونیا دیللرینه ترجمه اولموش، آنجاق هامیدان چکیجی بودور کی جارالله زمخشری اؤز یوردونا دؤندوکده، وطنداشلاری اونو قارشیلایاراق، کشافین تورکجه ترجمه¬سینی اؤزوندن ایسته¬ییرلر. زمخشری ده بو کتابین عربجه یازیلان سطیرلر آراسیندا تورکجه¬سینی ده یازیر. الده اولان معلوماتا گؤره، بو الیازما سن پترزبورگ کتابخاناسی¬نین آسیالی موزه¬سینده ۲۴۷۵/۳۳۲ نمره¬سی آلتیندا ساخلانیلیر . بو الیازما حقینده بوگونه قدر بیر چوخلو آراشدیرماجیلار او جمله¬دن: اِکمان، بارتولد، ساغول، سیمونف، توغان، اردوغان، ذوالفقار و محمداوو یازیلار یازمیشلار. بیلیریک بو اثر ۵۳۰ قمری ایلینده یازیلمیشدیر.
زمخشری¬نین اثرلری آراسیندا شعر دیوانی دا موجودور. بورادا زمخشری¬نین عربجه شعرلرینده، اؤز آنایوردونا و آنادیلینه اولدوغو محبتی¬نی دیله گتیرمکده¬دیر. گؤروروک عربجه دیوانیندا تورک گول اوزلولرینی توصیف ائدیر، تورکلرین ایگیدلیکلرینی تعریفله-ییر؛ اؤزونه تورک اولدوغو اوچون گووه¬نیر. آنجاق بو آرادا مقدمه الادب اثری¬نین اؤزل بیر یئری واردیر. بو اوچ دیللی اثر چوخلو ادیبلر طرفیندن آراشدیریلیب و اونو کشافدان اؤنجه اوخوماغی ایرانلیلارا: تورک دیللی و فارس دیللی اوخوجولارا توصیه ائدیرلر. ادیبلرین نظریجه، دیوان لغات التورک اثرینده سونرا، مقدمه الادب اثری ایکینجی تورک دیلینه باغلی دیرلی بیر کتابدیر. مقدمه الادب کتابی، دیوان کتابی¬نین مکملی تانینیر. آنجاق محمود کاشغری دیوان اثرینی عربلره یازیب و عربلری تورک دیلی و ادبیاتی ایله تانیش ائتمه¬یه چالیشیر، بیر حالداکی زمخشری ترسینه، فارس و تورک دیللی خالقلاری عرب دیلی ایله تانیش ائدیر. بورادا یئنه تکرار اولورسا دا، لازیم گلیر و او دا بودور کی بو کتابین چوخلو الیازماسی ایراندا اولدوغو گؤسته¬ریر کی بیر تعلیمی اثر اولاراق مکتبخانالاردا اوخونورموش و چوخ احتمال کی ایراندا اوچ دیل بیرگه اؤیره¬دیلیرمیش. آنجاق علمی اثر اولدوغونو بوگون ده تصدیقله¬مک اولور. بیلیریک فارس دیلی فرهنگستانی ۱۳۵۵ ایلینده مقدمه¬الادب کتابیندان نئچه یوز لغت سئچیب و ایشلتمه¬یه دستور صادر ائتمیشدیر. تاسوفلر اولسون کی بو ایش تکجه فارس ادیبلری طرفیندن اولاراق تورک دیلی¬نین امحاسی اوچون ده چالیشیرمیشلار. بیلیریک آقاي محمد کاظم امام ۱۳۴۲جی ایلده مقدمه الادب کتابینی تهران بیلیم یوردو طرفیندن “پیشرو ادب” عنوانی وئره¬رک چاپ ائتدیریر. بو اثر ۳ جیلدده چاپ اولورسا دا، ایکی جیلدی تکجه اسماء و افعال عنوانینی داشییر و اوچونجو جیلد تکجه عرب و فارس سؤزجوکلری گتیریر و تورک سؤزجوکلر بوتونلوکله اونودولور. بو عمل، تورک دیلینه آشکار بیر ظولم¬دور. باشقا بیر درد انقلابدان سونرا اوز وئریر. بیلیریک ادب دونیاسیندا مستشرقلر ایچیندن ایلک ادیب “وبستن اشتاین” مقدمه الادب اثرینی یاییر. دؤکتور مهدی محقق همان وبستن اشتاین چاپ ائتدیگی اثری عئینن چاپا تاپشیریر و بیر اوفسئت کیمی یایماغا قیپ قویور. تکجه بیر مقدمه اونا آرتیریر و بورادا تورک سؤزجوکلری¬نین وارلیغینی قبول ائدیر. بیر حالداکی کاظم امام تورک سؤزجوکلری ده موغولجا بیلیردی؟!
مقدمه¬الادب آذری تورکجه¬سینه عایید بیلیریک نئچه دلیله گؤره: بیرینجی دلیل بودور کی بو اثر ایرانلیلار اوچون یازیلمیش، ایکینجی دلیل ایراندا – استرآباددان شوشتره قدر شهرلرده یازیلمیشدیر. اوچونجو دلیل بو اثرین ایراندا باشقا اؤلکه¬لردن داها آرتیق الیازماسی¬نین وارلیغینا دایانیریق. بورادا یوزلرجه سؤزجوکلر واردیر کی ایران تورکلری آراسیندا یایغیندیر. بوگون بونلار دیلیمیزدن ایراغا دوشورسه ده، بونلارین غریب اولدوغو، کئچن ۱۰۰ ایلده دیلیمیزین یاساق اولدوغونون نتیجه¬سی¬دیر. یوخسا بو سؤزجوکلر دیلیمیزده و ادبیاتیمیزدا موجوددورلار.
مقدمه¬الادب اثرینده ۱۸۰۰۰ تورکجه سؤزجوک واردیر. بو ساییدا تورک سؤزجویو، زمخشری¬نین آنادیلینه اولان محبتینی ده گؤسته¬ریر. آنجاق مقدمه الادب اثرینده بو محبت و سئوگی¬نین تظاهورو گؤز اؤنونده¬دیر. مقدمه¬الادب کتابیندا ۵۰۰۰ عربجه سؤزجوک ایضاح اولونور و بو ایضاح اوچون ۷۰۰۰ فارسیجا سؤزجوک و ۱۸۰۰۰ تورکجه سؤزجوک ایشه آپاریلیر. گاهدان تورکجه ایضاحلاردا اوزون جمله¬لر گتیریر و کامیل صورتده عربجه¬نی اؤیرتمه¬گه چالیشیر.
بو اثر، بئش بؤلومدن عبارت¬دیر:
۱ – اسم
۲ – فعل
۳ – حرف
۴ – اسم¬لرین صرفی
۵ – فعل¬لرین صرفی
بیر سیرا ادیبلر بونا اینانیرلار کی زمخشری بو اثری سلطان اتسیز خوارزمشاهی ایسته¬یی اساسیندا یازمیش و اونا دا تقدیم ائتمیشدیر. باشقا ادیبلر یازیر زمخشری وطنه قاییداندا سلطان اتسیز اونو قارشیلاییر و اوندان حیمایه ائدیر. بونا گؤره زمخشری یازدیغی مقدمه¬الادبی ۵۱۶ قمری ایلینده اونا سونور. هر حالدا بو اثر خوارزشاهلار سلطانی اولان سلطان اتسیزه تقدیم اولور و سلطان دا بو اثری سارایینا بیر بزه¬ک کیمی آلیر. بیلیریک سلجوق سلطانلاری¬نین آنادیلی تورکی اولموش و فارس دیلی رسمی دیل اولورسا دا، سلطانلارین ایکینجی دیلی ساییلیردی.
بو کتابین ایلک چاپینی یوهان گونفرید وبستن اشتاین ایشله¬¬میش و ۱۸۳۶جی ایلده لایپزیک بیلیم یوردوندا اولان الیازما اساسیندا حاضیرلامیش و مک کیل بیلیم یوردوندا یایمیشدیر. همین اثرین اوفسئتی دؤکتور مهدی محقق طرفیندن ۱۳۸۶جی ایلده تهران بیلیم یوردوندا یاییلیر.
مقدمه¬الادب، ایران تورک ادبیاتی تاریخینده اؤنملی و دیَرلی بیر اثردیر. ۹۰۰ ایلدن آرتیقدیر بو کتاب ایراندا اولاراق، تورک دیلی¬نین وثیقه¬سی اولموشسا دا، غفلتده قالمیشدیر و نه یازیق کی اونون اوچون بیر ایش گؤرمه¬میشیک. آنجاق بوگون تورک دیلیمیزی گوجلندیرمک اوچون مینلرجه سؤزجوکلر بو اثردن سئچیب آرتیرا بیله¬ریک نئجه کی فارس فرهنگستانی ۱۳۵۴جو ایلده بو ایشی گؤردو. یاخشی¬دیر بو کتابدا بیر نئچه سؤزجویون تورکجه ایضاحینا بیرگه باخالیم:
مکتب = اوغلان اوخور یئر
تاوان = ائوین کؤکه¬سی
شرق = گون دوغار یئر
غرب = گون باتار یئر
مسافرخانه = قونوقلوق ائو
مطبخ = آش بیشیرقو یئر
و . . .
منجه بوگون آشاغیدا گلن سؤزجوکلری ایشلتمک¬له دیلیمیزی اؤز کئچمیشینه یاخینلاشدیریب، هم گوجلندیریب و هم گؤزللشدیره بیلیریک. بو سؤزجوکلره باخین:
یارین: فردا
یَیه: پیاده
اَلچو: آهک
هلنک: ملاط
کورر: ماسه
قِسَج: انبر
ایگ: قوورا / سوهان
قُفا: دَلو
بکمز: دوشاب
دوتقون: چسب
درنک: انجمن
درنک یئری: مجلس
یازیشماق: مکاتبت
سؤیلشمک: مکالمت
ایر یا یر: سرود
ایرلایجی: خنیاگر

قایناقلار:
م. کریمی، تاریخ ادبیات آذربایجان، ج ۳، تبریز، نشر اختر، ۱۳۹۴٫
جاراله زمخشری، مقدمه الادب، تصحیح: م. کریمی، تبریز، نشر اختر، ۱۳۹۵٫
استاد مطهری، خدمات متقابل اسلام و ایران، تهران، ۱۳۶۰، ص۱۲۳٫
جارالله زمخشری، مقدمه الادب، بکوشش دکتر مهدی محقق، سازمان ترویج زبان فارسی دانشگاه تهران، ۱۳۸۶، ص۱۱٫
لغت فرس، تهران، ۱۳۳۷، ص ۲۷۷٫
تفسیر و مفسران، ج۲ ص۳۰۸٫
مجله ی ترجمان وحی، شماره ۳۱، ۱۳۹۱، ص۳۶٫

ارسال دیدگاه