دیلیمیزین گؤزه للیک لری و اؤزه للیک لری – دانیشیغین متنی

کلاب هاووسدا دانیشیق

دانیشیغین متنی

۱

۲۲/۰۶/۱۴۰۰

سلام عرض ائدیرم عزیز و حؤرمتلی مدیراتورلار، سئویملی اوستادیم دوکتور ضیا صدر جنابلارینا و بوتون بو اوتاقدا اولان عالی جنابلارا. آقالار و خانیملارا!

بو هفته دن دیلیمیزین گؤزه ­للیک­لری و اؤزه ­للیک­لری عنوانی آلتیندا دانیشیقلاریمیز باشلاییب و ۲۰ جلسه یه قدر تدوین اولونموش سؤزوموز وار. آرزیم بودور بورادا دانیشیقلار فایدالی اولسون. بیزیم آنادیلیمیز تورکجه ­دیر  دئمه ­لی­یم کی بورادا دیلیمیزین علمی بحث­لریندن دانیشیلاجاق و چالیشاجاغام علم چرچوواسیندان ائشیکده سؤز اولماسین. بیزیم دیلیمیز نه قدر زنگین اولورسا دا، تاسوفله مدرسه­ لریمیز، اونیوئرسیته­لریمیز، هابئله علمی اورگانلاریمیزین اولمادیغیندان، دیلیمیزین گؤزه ­للیک­لری و اؤزه ­للیک­لری، خالقیمیزا باسدیریلی و تانینمامیش بیر موضوع ساییلیر.

من چالیشاجاغام هر جوره افراطچی تعصب­دن اوزاق، علمی باخیشلا بو قونویا توخونام و دیلیمیزین گوجو، گؤزه ­للیگی و فعالیت دایره ­سینی آچیقلایام. بورادا تورک دیلی­نین مشخصاتی بحثینده باشقا دیللرله ده توتوشدورماق لازیم گلیر؛ آنجاق بو توتوشدورما او معنادا دئییلدیر کی بیر دیلی باشقا دیللردن افضل و یا آلچاقلاتما معناسیندا الده توتاق؛ دیلچی لیکده تطبیقی شیوه، دیللرین امکانلارینی آچیقلاماق اوچون لازیم گلیر؛ آنجاق بونو بیلمه­لی­ییک کی تامام دیللر – حتا او دیل کی یئر کوره ­سی­نین ان اوجقاریندا داغلار دالیندا قالان تکجه نئچه کیشی نین دانیشیق وسیله سی اولموش اولورسا دا، اونون حؤرمتی و ده یه ری ساخلانیلمالی­دیر. بورادا بیر مثال دئییرم بلکه ده بیر باشقا دانیشیغیمدا ایشلتمیشدیم. آنجاق اؤنملی اولدوغو اوچون تکرارلاماسی فایدالی دیر. ۱۳۶۴جو ایلده هوپی دیلی آدیندا سون دانیشان کیشی فوت ائتدی. بونون قارشیندا تامام دیلچی لر عزاگونو اعلان ائتدیلر، چونکی بشریتدن بیر قاتار دایاندی. دیل اصلینده بیر لوکوموتیودیر کی دالیندا واگونلاری چکیر و بو واگونلارین هر بیرینده بیر فرهنگ و کولتور آپاریلمادادیر: بیری ادبیات، بیری عنعنه­لر و دبلر، بیری شعر و داستان، او بیری اخلاق، فلسفه و سؤزون قیسساسی – انسان وارلیغینی آپاریر. لوکوموتیو دایانیرسا قاتار دایانیر و تاریخ، ادبیات، فلسفه، بوتون فرهنگ دایانیر. بعلی دیلچی لر هر بیر دیله – حتا دانیشانی بیر کیشی اولورسا بئله باخیرلار و هر بیر دیلی بشریت تاریخی­نین بؤیوک خزینه­سی سانیرلار. تاسوفلر کی بیزیم وطنده ۴۰ میلیون انسانین دیلینه هله ده کی وار خور باخانلار آز دئییلدیر. اصلینده بونلارین انسانیتله دوشمنچی لیکلری وار. بونلار انسانلیقدان اوزاق اولان کیمسه لردیرلر.

بیز بورادا تامام دیللری سئومک و اونلارا حؤرمت قویماغی ایزله ­ییریک. دیللری بیری – بیریله توتوشدورورساق دا، اونلارین گؤزه للیکلری و گوجلرینی، مختلف یؤنلرینی آچیقلاماق ایسته ییریک. مومکوندور بیر دیل واژه لر – سؤزجوک میدانی گئنیش اولماسین، آما دئییم – اصطلاحلار آلانی بوللولوقلا اولسون. بیر دیل مومکوندور فلسفه ده گوجلو اولماسین آما فولکولورو داها گوجلو اولسون. ویا دانیشانلاری­نین ساییسی آز اولاراق، ادبی اثرلری نین ساییسی داها چوخ اولسون. دیللرین هامیسی گؤزل، سئویملی و انسانلار اوچون اولدوغونا گؤره عزیز و حؤرمتله توخونماغا شایان دیرلار.

بورادا ۷ دیلی توتوشدوراجاغام، آما ساده صورتده و هامی نین تحصیلی و معلوماتی نظرده آلیناراق چالیشاجاغام عمومی بحث لر و هامی استفاده ائده بیله­جک اولسون -دئیه چوخ تخصصی ساحه­ لره داخیل اولمایاجاغام. بورادا تورکجه­ میزدن علاوه، فارسیجا، عربجه، انگلیسجه، آلمانجا، فرانسیزجا و اسپرانتو دیللری حاققیندا دانیشیقلاریمیز اولاجاق و اونلاردان ساده مثاللار گتیره­ جه­ یم. هر حالدا آرزیلاییرام بو دانیشیقلار فایدالی اولسون و عئینی حالدا هر جوره انتقاد، اؤنه­ری و ایستک اولورسا دا، بویورون تا بحث لریمیز درده ده ین و یارارلی اولماغینا چالیشمیش اولاق.

دیل اینسان و جمعیتین تکامُل مرحله‌سینده اورتایا چیخان بیر سوسیال فئنومن‌دیر. اساساً سوسیال حادثه‌لری ایکی اساس نوعا بؤلمک اولار:

بیر سیرا فنومن یا پدیده‌لر، تاریخی تکامل زمانی اورتایا چیخدیق‌لاری کیمی، باشقا بیر نقطه‌ده ده تاریخی احتیاجلاری‌نین بیتمه‌سین‌دن سونرا اهمیتی آزالیر. دیگر قروپ جمعیتین آرتان تئندئنسیاسی ایله اینکیشاف ائدیر و نتیجه‌ده قانونا تابع اولان واحد بیر سیستئم الده ائدیر. فئنومنین بو آزالماسی‌نین و یا تکامولونون سببی، بیرینجی کاتئقوریا‌لی فئنومئن‌لر، اینسانین جاهیل‌لیگی دؤورونده احتیاج‌لارینی اؤده­مک اوچون اورتایا چیخیر و سببی بیلینمه‌ین حادثه‌لره حق قازاندیرماق اوچون استفاده ائدیلیر. مثلا ابتدایی انسان یارغیشین، توفانین نه­دن وجودا گلدیگینی بیلمه ­ییر و اونا بیر تانریچا یارادیردی. بو سبب‌لر معلوم اولدوقدا، بو حادثه‌لر وارولوش سبب‌لرینی ایتیریرلر. خرافه­لر بو سیاق فنومن­لردیر. آنجاق ایکینجی کاتئقوریا‌داکی فئنومئن‌لر اینسانین تکامولو ایله آرتان احتیاج‌لاری اؤده ­ییر، مثلن دیل. اینسانین اطراف‌داکی اینسان‌لارلا اونسیتی‌نین اساس واسطه‌سی دیل‌دیر و دیل اینسان و جمعیتین انکیشافی ایله انکیشاف ائده‌جک‌دیر.

   ایندی اؤلکه‌میزین اکثریت دیلی اولان و اسلام دونیاسی‌نین اوچ بؤیوک دیلین‌دن بیری اولان تورک دیلی، بوگونکو دونیانین جان‌لی دیل‌لری آراسیندا یئر توتور. شوبهه سیز، دیلچی لیکده بیر دیلی مذاکره ائتمک، ائتنیک و میللی حیس‌لری تأمین ائتمک اوچون دئییل، گله‌جکده اوندان دوزگون شکیلده استیفاده معناسیندا‌دیر. دیل بوتون اجتماعی مسئله‌لرده، علمده، تئخنولوگیادا، ادبیاتدا و صنعتده اشتیراک ائدن بیر سوسیال فنومن‌دیر. حیاتیمیزدا هر بیر مساله دیل ایله ایضاح اولونور و اینسانین دوشونجه و حسی‌نین ان اساس اونسیت واسطه‌سی و ایفاده‌سی دیل ایله­‌ مومکوندور. بو سبب‌دن، بوتون ساحه‌لرده اینسانا کؤمکچی‌ اولان بو واسطه‌نین داها یاخشی باشا دوشولمه‌سی و داها دقیق سئچیلمه‌سی اوچون، کور و میللی ائتنیک حس‌لر کنارا قویولما‌لی و بیلیکله داورانیلما‌لی‌دیر. ضعیف طرف‌لرینی گؤرمک و گوج‌لو طرف‌لرینی اؤلچمکدیر. مقصدیمیز بو گوج‌لو و ضعیف طرف‌لری گؤسترمک‌دیر؛ دیگر طرف‌دن، مقصدیمیز هئچ بیر حالدا باشقا دیل‌لری رد ائتمک و آلچالتماق اوچون دیل‌لری قارشی‌لاشدیرماق دئییل.

بورادا تورک دیلی‌نین قابیلیت‌لرینی ایفاده ائتمک اوچون دانیشاجاغیق، چونکی تورک دیلی و ادبیاتی، تاریخ بویو دوشونجه طرزی و دؤوروموزون تکامولونده اهمیت‌لی رولو اولموشدور. تورک دیلی و ادبیاتی، ۵۷جی ایلین اولای­لاری‌نین غلبه‌سی سایه‌سینده یئنی بیر حیات تاپدی و بوگون جمعیتیمیزده اؤز یئرینی تاپمادادیر. اونا گؤره ده بو دیلین جمعیتیمیزده­کی موقعی و امکان‌لارینا ماراق وار.

تورک دیلی تدقیقات‌لاری‌نین بو ساحه‌سینده آرتیق متخصص‌لر و دیلچی‌لر طرفین‌دن مکمل مقاله و رساله‌لر موجوددور. تورک تاریخی و تورک لغتینده چوخ دیرلی و ماراق‌لی کتاب‌لار وار، آنجاق بو کتاب‌لار یالنیز بیر دیلده آپاریلان بیر آراشدیرما‌دیر. بورادا سؤز موضوسو، قراماتیکا، کومپوزیسیا، تلفظ، سس دییشیک‌لیگی، چیخارما، اینکیشاف تاریخی کیمی بوتون واجیب مقام‌لارا توخونماغا چالیشیر. . . ساده، آیدین و اویغون بیر اوسلوبدا تقدیم ائتمک ایسته ییریک.

خوشبخت‌لیک‌دن سون ایللرده دیلچی‌لیک علمی چوخ بؤیوموش و فایدا‌لی کتاب‌لار یازیلمیش و یا ترجومه ائدیلمیشدیر. بورادا استیناد ائتدیگیم اوخوجو، عمومیتله آنا دیلی‌نین نئجه اولدوغونو و نئجه اینکیشاف ائتدیگینی اؤیرنمک ایسته‌ین بیر طلبه و یا اوخوجودور. بو سببله بونونلا آکادئمیک و چوخ دقتله مشغول اولماغا چالیشاجاغام.

من سؤزو اوزاتمادان و حاشیه سؤزلره گیریشمه دن دیلیمیز حاققیندا دانیشماغی باشلاماق ایسته ییرم. بللی دیر دیل گئنیش بیر قونودور و اونون مختلف ساحه لرده مختلف عنوانلارلا آراشدیرماق اولار. بونا گؤره ان آزی بو ییغینجاقلارین ۲۰ جلسه سینی سیزلره سؤز وئریرم و اینانیرام کی هله ۲۰ جلسه ده بلکه دیلیمیزین تکجه نئچه ساحه سی ایله تانیش اولاجاغیق؛ چونکی دیلیمیزین گؤزه للیگی و اؤزه للیگی داها آرتیق و داها گئنیشدیر. من یانیرام او سارساق آداملارا کی فیکر ائدیرلر تورک دیلی و ادبیاتینی ۲ واحیدله بیلیم یوزدلاریندا تدریسه کیفایت ائده ر. آنجاق بو بئینی کیچیک لر گؤره جکلر کی بیزیم دیلیمیز، تاریخیمیز، ادبیاتیمیزی تکجه سرفصل لری اونلار باشدان باشا ادبیاتلاریندا آرتیق اولور. اولسون کی منیم بو سؤزومه بوگون اعتراضلار دا اولسون، آنجاق نئچه جلسه دؤزندن سونرا ایشین گئنیشلیگی و زنگینلیگی بیلینه جکدیر. اون دا گؤره جکلر کی دیل حاققیندا، اؤزه للیکله تورک دیلی حاققیندا نه قدر یانلیش فیکیرده یمیشلر. بلکه اوتانیب اؤزلرینه گلسینلر.

دیللرین نوعلری

بوگون دیلیمیزین اؤزه­للیک­لری حاققیندا دانیشیرام. مساله داها آیدین اولماق اوچون بورادا نئچه دیل حاققیندا دانیشماق لازیمدیر. ایندی گلک تورک دیلی­نین اؤزه­للیک­لرینه.

هر دیلین اؤز قایدا – قانونلاری واردیر، هر بیر دیل بو قایدا – قانونلارلا تانینیر. ایلک اؤنجه دئمک لازیمدیر کی دیلیمیز التصاقی دیللردن ساییلیر. التصاقی یا پیوندی و یا اگلوتیناتیو – یاپیشقان دیللردن ساییلیر.

بو گون دیل‌لر قورولوش باخیمیندان نوع‌لره بؤلونور. بو بؤلگو داها چوخ دیل‌لرین قورولوشونا اساسلانیر. دیلچی‌لیک علمی، تخمینا یوز ایللیک تاریخه مالیک­دیر، البته دیللر و دیلچی لیک، علم آدام‌لاری طرفیندن عصرلر بویو دوشونولموش، آنجاق تمل موضوعلارلا یالنیز ایگیرمینجی عصرده علمی اولا‌راق مستقیل شکیلده قورولموشدور؛ آنجاق بیلیریک کی، متفکرلر ائرامیزدان اوّل دیل‌لری اؤیرنمیش و اونلاردا اولان فرقلری باشا دوشموشلر. بو عالیم‌لر آراسیندا م. اؤ. ۵۰۰جو ایلده سانسکریت دیلینی اؤیره­نن و مختلیف یول‌لارلا تحلیل ائدن بیر هند عالیمی “پانینی” آدیندا بیر عالیمدیر. عرب دونیاسیندا دا سیبویه، “الکتاب فی النحو” یازا‌راق سامی: عرب و عبرانی دیل‌لرینی اؤیرنمیشدیر. فردیناندو سوسورون اثرلری دیلچی‌لیک اولماسا دا، دیلین دقتله اؤیرنیلمه‌سینی ضروری حساب ائتدیب و آراشدیرمالاریندان‌ دیرلی نتیجه‌لر وئرمیشدیر.

ایلک باشدان دیلیمیزین ماراقلیلاریلا تانیش اولماق گره کیر. دیلیمیز چوخلو عالیم لر، دیل اوزمانلاری طرفیندن آلقیشلانمیش، تکجه آلقیشلاماق یوخ، بلکه اونون گؤزه للیگی، گوجو و گئنیشلیگی قارشیندا دیزه چؤکوب اؤز حیرتلرینی باسدیرمامیشلار.

تورک دیلی حاققیندا بیلگین لرین نظرلری نه دیر:

بیرینجی نظر: پیامبر اسلام حضرت محمد مصطفی (ص)

“تعلموا لسان الترک فان لهم ملکا طوالا”.

یعنی تورک دیلینی اؤیره نین چونکی تورکلرین حکومت دوزانی اوزون اولاجاقدیر.

بو حدیثه محمود کاشغری دن علاوه، عبدالعزیز ابن محمد نسفی ده مریم سوره سی نین تفسیرینده بو حدیثه اشاره ائدیر. عزیزالدین نسفی جلال الدین خوارزمشاهین ساراییندا اولوردو.

ایکی: من مولر (Man Muller

تورکجه نی دقتله آراشدیراندا، انسان عاغلینین یاراتدیغی بیر معجزه ایله اوز – اوزه گلیریک.

اوچ: هرمن وامبری (Herman Vambery)

تورک دیلی نین یئری، گؤزه للیک و اولقونلوق باخیمیندان عربجه دن داها یوکسک دیر.

هرمن ومبری باز می گوید:

تورک دیلی سانکی ماهیر دیلچی لر طرفیندن یارانیب دوزه لینه رک انسان اختیاریندا قویولموشدور. تورک دیلی نین گرامری او قدر قایدالی و دوزگون و مکمل دیر کی بو فیکیر ذهنه بئله گلیر کی بیر فرهنگستان حیمایه سی آلتیندا ماهیر دیلچی لر طرفیندن یارانمیشدیر.

یئنه همین دیلچی عالیم ۱۹جو عصرده اوزون سفرلرینده تورک دیلی نین یایغینلیغینی گؤره رک دئییر: هربیر کس بالکاندان مانچوری یه سفر ائتمک ایسته ییرسه تکجه تورک دیلینی بیلیرسه کیفایت ائدر، چونکی بو گئنیش جغرافیادا ای یایغین دیل، تورکجه دیر.

دؤرد: خانم نیکیتا هایدن زبانشناس نامی آلمانی و عضو مؤسسه اروپائی یوروتوم:

انسان بئله بیر دیلین یاراتماسینا قادر اولاماز، یا فضایی بیر وارلیقلار بو دیلی خلق ائتمیش، یا الله تعالی پیغمبرلرینه بو عالی ایلگی وسیله سینی هدیه ائتمیشدیر.

 بئش: جان پری (John Perry آدلیم مورخ:

عربجه نین اسلام تبلیغی ساحه سینده فارسیجانین اوزه رینده ائتکی بوراخدیغینی قبول ائدرسک، تعجب ائتمه یین کی تورک دیلی شیعه نی تبلیغ ائده رک فارسیجا اوزه رینده داها درین ائتکی بوراخمیشدیر.

 آلتی: A.M.T مؤسسه سی اروپا و آمریکانین گؤرکملی دیلچی لری رهبرلیگی آلتین دا اولاراق ۲۰۰۲جی ایلده گزارش وئردی:

۲۰% واژگان انگلیسی ، ۴۰%   واژگان ایتالیائی ، ۱۷% واژگان آلمانی و ۱۰% از واژگان فرانسیزجا تورک دیلیندن سؤزجوکلر وام آلمیشلار.

 یئددی: علی پاشا صالح حقوقدان و نویسنده نامی کرد دیللی یازار:

سومرلر و هیتیت لری یارادانلار تورک اولموشلار و بشریت ایلک اؤنجه تورکجه قونوشموشدور و دونیا دیللری نین چوخلو سؤزجوکلری تورکجه اولموشدور.

 سگگیز: آبرت سورل (Albert Sorel)، مورخ فرانسوی

دنیادا هله ده کی وار ایکی معما حل اولمامیش قالیر: بیری جغرافیادا قطب لار، بلیری ده تاریخده: تورکلر.

دوققوز: فریتز هومل، سومر شناس آلمانی

هومل ایلک اؤنجه سومر دیلینی آلتای دیللریندن بیله رک ۱۸۸۴جو ایلده سومر ایله تورک دیلینی توتوشدوردو، ۳۵۰ سؤزجویو تاپاراق، اونلارین یاردیمیلا سومردن قالان کتیبه لری اوخودو و ادعا ائتدی کی تورک طایفالاری ۷۰۰۰ ایل بوندان اؤنجه اورتا آسیادان حرکت ائدیب و ایکی چای آراسیندا گلیب و سومر مدنیتینی یاراتدیلار. سومر دیلی نین قالارغی لاری گؤسته ریر کی او مین ایللرده تورک دیلی واریمیش.

سون نظر هرودوتا باغلانیر: ۲۵۰۰ ایل بوندان اؤنجه هرودوت یازیر:

۱۰۰۰ ایل قاباقدان – بوگون اولار ۳۵۰۰ ایل بوندان قاباق، ساسپیرلر آراز چایی نین کناریندا یاشاییردیلار. اونلار تورک دیللی ایدیلر.

بو عنوان آلتیندا ان آزی ۲۰ جلسه قورولمالی دیر. آشاغیداکی عنوانلار دانیشیلاجاقدیر. بو دانیشیقلاردا، عئینی حالدا تورک دیلیمیز دونیانین باشقا دیللری: انگلیسجه، فرانسیزجا، آلمانجا، ایتالیانجا، عربجه، فارسیجا و باشقا دیللرله توتوشدورولاجاقدیر.

۱ – دیلیمیزین اؤزه­للیک­لری

۲ – دیلیمیزین­گؤزه للیک­لری

۳ – دونیادا بیر دیل اولمالی­دیر؟

۴ – دیللرین توتوشدورماسی

۵ – دیلچی­لیک و تورک دیلی

۶ – دیللرین کؤکو

۷ – دیلیمیزین بشریته نه خدمتی اولا بیلر؟

۸ – دیلیمیز و فولکولوروموز

۹ – دیلیمیزین قایناقلاری

۱۰ – دیل و موسیقی ایلگی­لری

۱۱ – دیلیمیزده فلسفه و حکمت

۱۲ – دیلیمیز هارایا گئدیر؟

۱۳ – دیلیمیزده سؤزجوک و جمله قورولوشو

۱۴ – نه اوچون دیلیمیزین فرهنگستانی اولمالی­دیر؟

۱۵ – دیلیمیزین گلیشمه­سی

۱۶ – دونیادا دیللر اوچون علمی مؤسسه­لر، مجله­لر و باشقا اورگانلار

۱۷ – عالیم­لر دیلیمیزه نئجه باخیرلار؟

۱۸ – دیلیمیزین عیارلانما مساله­لری

۱۹ – دیلیمیز ایله دونیا دیللری­نین ایلگی­سی

۲۰ – یئرده قالان قونولار

ایندی دیلیمیزین اؤزه للیک لری:

  • دیلیمیز پیوندی دیللردن دیر. قاباقجا دیلیمیزی ترکیبی – تحلیلی دیللرله توتوشدورموشوق.

  • دیلیمیزده سسلی حرفلر بوتون دیللردن آرتیقدیر. ۹ سسلی حرف واردیر. باشقا دیللرده نهایت ۸ سسلی واردیر.

اونون مزیت لری تلفظده بللی اولور

  • دیلیمیزده سؤزجوکلرین چوخلوغو – فارسیجا و انگلیسجه آلمانجا ایله مقایسه

  • دیلیمیزده ساده فعل لرین چوخلوغو

  • فعل لرین سسلری قاققیداما – قوققولداما – قیققیلداما

  • دیلیمیز دوغال ایله دریندن ایلگیسی – طبیعتدن آلینما آدلار، فعلللر و باشقا جمله عنصرلری شاققیلداماق، گوببولداماق، سیزیلداماق، شاریلداماق، تاققیلداماق،

  • دیلیمیزده قایدالیق – ان قایدالی دیل ساییلیر

  • سس اویغونلوغو – ایکی فورمدادیر: الف) اینجه – قالین ب) دوز – یووارلاق

  • کؤکلرین ثابت لیگی

  • حروف اضافه

  • جمله قورولوشون

  • فعل لردن زامانین بوللوغو

  • دیلیمیزین ساده لیگی

  • و . . .

ارسال دیدگاه