دیلیمیزین گؤزه للیک لری و اؤزه للیک لری – ۴

دیللرین توتوشدورماسی

دانیشیق متنی ۱۲/۰۷/۱۴۰۰

   دونیادا یاشایان دیللرین هامیسی گؤزلدیر، هامیسی انسان خدمتینده دیر و انسانلار آراسیندا بیر کؤرپو کیمی ایلگی لری محکملندیریر. هئچ بیر دیلی باشقا دیله ترجیح ائتمک اولماز. هئچ بیر دیلچی، اینگیلیس دیلی‌نین آفریقا خالقی‌نین یئرلی دیلیندن یاخشی اولدوغونو ادعا ائده بیلمز، چونکی آفریقانین لاپ اوجقارینا یاشایان خالقی دا اؤز دیلینده ان یاخشی سوسیال علاقه‌یه صاحب اولموش و ادبی یارادیجی‌لیغینی انکیشاف ائتدیرمیش و شاه اثرلر یاراتمیش و هله ده یاراتمادا‌دیر. دوغرودور هامی اؤزو دیلینی سئویر و بو باره ده حقلی دیر، آما باشقا دیللره خور باخماغا اجازه سی یوخدور، مخصوصا هئچ بیر دیله زوراکیلیق ائده بیلمز و اونو یوخ ائله مه یه چالیشماسی ضدبشر بیر حرکت تانینیر.

البته، هامیمیز بیلیریک کی جمعیتین گلیشمه سییله دیل ده گلیشیر. دیللر بیر بیریله ایلگی له شیر، وام آلیر و وام وئریر. لوغت ده تکامول تاپیر و همان دهلیزدن باشقا  دیللره داخیل اولور، حتی اوزاق دیل‌لردن گلن سؤزلر ده عینی یول‌دان کئچیب دیللره داخیل اولور. بوگون دیللرین توتوشدورماسی حاقدا دانیشماق ایستردیم و بو دانیشیق او معنادا دییلدیر کی تورک دیلینی باشقا دیللردن اوستون بیلیریک. بلکه دیلیمیزی تانیماق اوچون بیر دوغال چابا کیمی بو مساله یه باخیریق.

تطبیقی دیلچی لیکده دیللرین گوجونو نئچه عامیل ایله بیلمک اولور. دیلین دانیشیقدا قابیلیتی اونون مختلف عنصرلریندن بللی اولور. هابئله بیر دیلین:

دانیشانلاری نین ساییسی

بیر دیلین سؤز خزینه­سی

دیلین فعل و باشقا عنصرلری­نین ساییسی

دیل حاللاری­نین میدانی

دیل عنصرلری نین بیری – بیرینه چئوریلمه قابیلیتی

دیلین ساده اؤیره نیلمه سی

و دیلین مختلف آلانلاردا قابیلیتی او دیلین امتیازلاری ساییلیر و بو ساحه ده دیللر آراشدیریلمالی و توتوشدورولمالی دیر.

ایندی دیلیمیزین اؤزه للیک لرینه گلدیکده بیلیریک :

  • دیلیمیز پیوندی دیللردن دیر. قاباقجا دیلیمیزی ترکیبی – تحلیلی دیللرله توتوشدورموشوق.

  • دیلیمیزده سسلی حرفلر بوتون دیللردن آرتیقدیر. ۹ سسلی حرف واردیر. باشقا دیللرده نهایت ۸ سسلی واردیر.

اونون مزیت لری تلفظده بللی اولور و بیر تورکدیللی بو ۹ سسلی حرفه مالیک اولاراق باشقا دیللرین سؤزلرینی تلفظ ائتمه­ده چتین­لیک چکمه­ییر.

  • دیلیمیزده سؤزجوکلرین چوخلوغو – فارسیجا و انگلیسجه آلمانجا ایله مقایسه

  • دیلیمیزده ساده فعل لرین چوخلوغو

  • دیلیمیز دوغال ایله دریندن ایلگیسی – طبیعتدن آلینما آدلار، فعلللر و باشقا جمله عنصرلری شاققیلداماق، گوببولداماق، سیزیلداماق، شاریلداماق، تاققیلداماق،

  • دیلیمیزده قایدالیق اساس ساییلیر – تورک دیلی قایدالی دیل دیر.

  • سس اویغونلوغو – دیلیمیزده بیر موسیقایی حال یارادیر. ایکی فورمدادیر: الف) اینجه – قالین ب) دوز – یووارلاق

  • کؤکلرین ثابت لیگی / دیلیمیزده سؤزلریم کؤکو هئچ بیر زامان ده ییشیلمیر.

  • حروف اضافه – یا اسمین حاللانمالاریندا حروف اضافه اسمه یاپیشیر و هر کلمه جمله نین هاراسیندا دایانیرسا جمله نین معناسی فرق ائتمیر. عئینی حالدا جمله قورولوشوندا هر بیر کلمه نین یئری ادبی باخیمیندان بللی دیر.

  • فعل لرین صرفینده زامانین بوللوغو، تاسوفله دیلیمیزده مدرسه و دانشگاه اولمادیغیندان، خالقیمیز هله دیلیمیزین ظرفیتیندن یارارلانا بیلمه ییر.

  • دیلیمیزین ساده لیگی

  • و . . .

دیلیمیزین بشریت خدمتینده اولدوغوندان دانیشاجاغام. دیلچی لیک علمی و تورک دیلی ایله ایلگیسی، هابئله دیللرین نئجه یارانماسی و باشقا – باشقا موضوعلار حاققیندا دانیشاجاغیق. تورک دیلی بوگون دونیادا جانلی دیللردن ساییلیر. آمارلار گؤسته ریر کی حدودا ۴۰۰ میلیون انسان بو دیلده دانیشان وار و ۲۸ مملکتده رسمی اولاراق ۷ مستقل دولتی موجوددور.

اونیوئرسال ویا دونیالیق دیل‌لر هانسی‌لاردیر؟

اونیوئرسال دیل (بین الخالق دیل) دونیانین اهمیت‌لی یئرلرینده – اونیوئرسیته لرده، مئدیالاردا، مطبوعاتلاردا دانیشیلان و باشا دوشولن بیر دیل‌دیر. اینگیلیس، ایسپانیا و فرانسیز کیمی دیل‌لرین اونیوئرسال ساییلماسینا سبب اولان، بیر دیلین دونیا میقیاسیندا پوپولیارلیغینی معین‌لشدیرمکده بیر چوخ عامل‌لر ایشتیراک ائدیر. . .

چین دیلی، شوبهه‌سیز کی، دونیادا ان چوخ دانیشیلان دیل‌دیر. بو اؤلکه‌ده ۱ میلیارد ۱۰۰ میلیوندان چوخ اینسان اؤلکه‌نین رسمی دیلی اولان “ماندارین” دیلینده دانیشیر. آنجاق بو دیل یالنیز چین، سینگاپور و باشقا اؤلکه‌لرده باشا دوشولور. آنجاق

بو آرادا، اینگیلیس دیلی‌نین دونیادا چوخ سایدا طرفداری وار و دونیانین ان پوپولیار دیل‌لریندن بیری‌دیر. بیر چوخ علمی، تجاری، اقتصادی متن و دونیانین ان نفوذلو قزئت‌لری‌نین اهمیت‌لی بیر حیصه‌سی اینگیلیس دیلینده یازیلیر. اینگیلیس‌لر ۱۹-جو عصرین سون‌لاریندا انگلتره دن یاییلماغا باشلادی و تدریجن آمریکا و کانادادا اساس دیله چئوریلدی. آمریکانین سرعت‌لی اقتصادی بؤیومه‌سی و خصوصیله II دونیا محاربه‌سین‌دن سونرا تأثیری، اینگیلیس دیلی‌نین دونیادا اینکیشافینی سرعتلندیردی. ۲۰-جی عصرین اورتا‌لاریندا اینگیلیس دیلی آکادئمیک علاقه‌لرده آلمان دیلینی دالدا قویدو و دونیانین بیر چوخ اؤلکه‌سینده آکادئمیک دیل اولا‌راق سئچیلدی. بو سببله بیر چوخ علمی ساحه‌ده و مهندیس‌لیک و طب کیمی مختلیف پئشه‌لرده بو دیلله تانیش اولماق چوخ واجیب اولدو. بو سبب‌دن بو گون دونیادا بیر میلیارددان چوخ اینسان بو دیلی ان آزی تمل سویه‌ده بیلیر و باشقا اؤلکه‌لرده­کی اینسان‌لارلا اونسیت قورماق اوچون استیفاده ائده بیلر. اینگیلیس دیلی دونیادا تخمینن ۳۷۵ میلیون اینسانین آنا دیلی‌دیر و بو باخیمدان دونیادا اوچونجو آنا دیلی‌دیر. ان پوپولیار دیل‌لر سیراسییلا چین و ایسپانیا دیلی‌دیر. متخصص‌لر حال حاضردا اینگیلیس دیلینی ایکینجی دیل کیمی استیفاده ائدن‌لرین سایینی ساواد و باجاریق‌لارینا گؤره ۱ میلیارددان چوخ آراسیندا قیمتلندیریرلر. آمریکا، اینگیلتره، کانادا، آوسترالیا، ایرلندیا، جنوبی آفریقا و یئنی زئلاندیا سیراسییلا ان چوخ اینگیلیس دیلینده دانیشان اؤلکه‌لردیر.

اینگیلیس دیلیندن سونرا ان چوخ دانیشان ایسپان دیلینده‌دیر. حال حاضردا دونیادا ایسپان دیلینده ۴۰۰ ایله ۵۰۰ میلیون آراسیندا دانیشیلیر. بو دیلده حال حاضردا دونیانین ۲۰ اؤلکه‌سینده دانیشیلیر. بوندان علاوه، ایسپان دیلی اینگیلتره، فرانسا و آلمانیا کیمی اؤلکه‌لرده چوخ ماراق گؤرور.

ماراقلی‌دیر کی، تورکجه دونیادا دانیشان‌لارین سایینا گؤره بئشینجی یئرده‌  دایانیر و تورکیه، آذربایجان، تورکمنستان، اؤزبکستان، قازاخستان، قیرغیزیستان و دیگر اؤلکه‌لر ده داخیل اولماقلا ۱۸ اؤلکه‌ده رسمی دیل‌دیر، ۱۰ اؤلکه ده ده ایکینجی رسمی دیلی ساییلیر. آنجاق قئید ائتمک واجیب‌دیر کی، دونیا‌داکی بیر چوخ دیلچی‌لیک تشکیلاتلاری تورک دیل‌لرینه: قازاخ تورکجه‌سی، قیرغیز تورکجه‌سی، اؤزبک تورکجه‌سی و س. کیمی دئمک عوضینه: یالنیز قازاخ، قیرغیز و اؤزبک دئییرلر و بو سبب‌دن تورکجه­نی بوتؤو بیر شکیلده احاطه ائتمیر. آنجاق قئید ائتمک لازیم‌دیر کی، بوتون بو دیل‌لر دونیادا تورک آدلاناراق، تخمینن ۴۰۰ میلیون دانیشانی اولور و بو گون دونیادا دانیشانلارین ساییسی حسابینا بئشینجی دیل ساییلیر. آنجاق دونیا‌داکی آنا دیلینده دانیشان‌لارین سایینا گؤره چین، اینگیلیس، هند و ایسپانیول دیلیندن سونرا یئشینجی یئری توتا بیلر. آنجاق هله علم و تئکنولوگیادا عملده بیر عمومیت قازانمادیغینی سؤیلمک لازیم‌دیر و بلکه ده تورکیه و قازاخیستان کیمی تورکدیل‌لی اؤلکه‌لرین ایره‌لیلمه‌سینی نظره آلا‌راق، اؤنوموزده­کی ایللرده و اون­ایل‌لیک‌لرده دونیانین دقتینی جلب ائده بیله‌جک‌دیر.

بوگون دونیانین تورک اها‌لی‌سی بئله‌دیر:

تورکیه تورکجه سی ۷۰ میلیون

آذربایجان تورکجه‌سی ۴۰

اؤزبک ۳۰

قازاخ ۲۰

چین اویغورو ۸۰

تورکمن ۱۵

روس تاتار ۱۵

قیرغیز ۱۵

باشقیردیستان روسیاسی ۵ /کریمه ۵ / چوواش ۳ / قره قالپاق ۲ / یاکوتیا ۲ / بالکار  ۲ / قاقاووز ۲ هر بیری ۲ تا ۵ میلیون دانیشانی داردیر. روسیادا ۱۰ مستقل جمهورو واردیر و دئمک جمعی ۴۰۰ میلیونا یاخین تورک دیلینده دانیشان واردیر.

فرانسیز دیلی ده دونیانین ان پوپولیار دیل‌لرین‌دن بیری‌دیر. دونیادا تخمینن ۲۷۰ میلیون اینسان فرانسیزجا دانیشیر و تخمینن ۱۱۰ میلیون اینسانین ایکینجی دیلی سایلیر. فرانسیز دیلی ۳۰ اؤلکه‌نین رسمی دیلی‌دیر. کانادادا، آمریکانین بعضی ایالت لرینده دانیشیلیر.

عربجه، خصوصاً ده اورتا شرق اؤلکه‌لری و مسلمان‌لار آراسیندا دونیانین ان پوپولیار دیل‌لریندن بیری‌دیر. عرب دیلی، اساساً اورتا شرق و شما‌لی آفریقادا ۲۸۰ میلیون انسانین آنادیلی‌دیر. بو دیل اسلام اؤلکه‌لری آراسیندا بیرلیگین واجیب عامل‌لریندن بیری حساب اولونور. عرب دیلی دونیانین ۲۲ اؤلکه‌سی‌نین رسمی دیلی‌دیر.

مختلیف دیلچی لیک تشکیلات‌لاری، دیل‌لری اؤیرنمه آسان‌لیغی و ان قیسا مدتده بیر دیلی اؤیرنه بیلمک باخیمیندان موضوعلارا آییرمیش‌لار. بو سئچیم اوچون بعضی نومونه‌لر و سبب‌لر:

اینگیلیس دیلی دونیا‌داکی اکثر جانلی دیل‌لرله مقایسه‌ده اؤیرنیلمه‌سی آسان بیر دیل‌دیر. بو بئین الخالق دیلده ساده بیر فعل‌دیر و مورکب قایدا‌لار احتوا ائتمیر، ساده بیر گرامره مالیک‌دیر. بو دیل دونیانین دئمک اولار کی، هر یئرینده موجوددور و ائشیدیلیر.  دونیانین هر یئرینده اولورسانیز فرق ائتمز، بو دیل ایشینیزی اداره ائدیر، چونکی دیگر دیل‌لردن داها چوخ داغیلمیشدیر. اینگیلیس دیلینده­کی فعل‌لر قیسا و ثابت‌دیر.

ایتالیان دیلینی اؤیرنمک بیر چوخ دیگر دیل‌لردن داها آسان‌دیر. فعل‌لرین مورکب قایدا‌لاری یوخدور و سؤزلرین تلفظو ازبرلمک آسان‌دیر؛ سؤزلری لاتین دیلیندن گؤتورولدوگو اوچون باشقا بیر هند-آوروپا دیلینی بیلمکله بعضی ایتالیان سؤزلری‌نین معناسینی تخمین ائتمک اولار.

ایسپان دیلی ده دونیادا اؤیرنمک اوچون آسان دیل‌لردن بیری‌دیر. سؤز و ایفاده‌لری‌نین چوخو اینگیلیس دیلینه بنزه ییر و بو دیلده یازماق تامامیله فونئتیک‌دیر؛ یعنی سؤزلر ائشیدیلدیگی کیمی یازیلیر. ایسپان دیلی ایتالیایا چوخ اوخشاییر و قرامماتیکاسی و تلفظو آسان‌لیقلا اینگیلیس دیلینده‌دیر. دونیادا دا گئنیش یاییلمیش‌دیر و ایسپانیا خاریجینده، آوروپا قطعه‌سینده، بوتون لاتین آمئریکاسی و جنوبی آمئریکا اؤلکه‌لری (برازیلیا خاریجینده) ایسپان دیلینده دانیشیرلار.

اسپرانتو دیلی اختراع اولونموش بیر دیل دیر آنجاق ساده لیگینه گؤره دونیادا تانینیر. بیر دیل کیمی لهستان دیلچی‌سی دؤکتور لودویک زامئنهوف طرفیندن حاضیرلانمیشدیر. بو دیلده سؤزلر تام اولا‌راق نئجه تلفظ ائدیلدیگی کیمی یازیلیر؛ یعنی، ایسپان دیلی کیمی، فونئتیک بیر دیل‌دیر. بو دیلده قرامماتیکادا استثنا‌لار یوخدور و بیر سؤز اؤیرنمکله اونون عکس سؤزونو ده باشا دوشمک اولار. زامئنهوفون مقصدی آسان اؤیره­نیلن و دونیانین مختلیف خالق‌لاری‌نین مدنیت‌لرینی آنلاماغا کؤمک ائدن بیر دیل یاراتماق ایدی. ۱۹۸۶جی ایلده اسپرانتو دیلی‌نین نشری‌نین ۱۰۰جو ایلدؤنومو موناسیبتیله یونسکو، بوتون دونیادا ائسپئرانتو دیلی‌نین تدریسی و اینکیشافینا دسته­یینی بیلدیردی. ایراندا دا بیر سیرا عالیملر اسپرانتو دیلینه ماراق گؤسته ریب و اؤیرنمیشلر؛ او جمله دن احمد کسروی بو دیلی بیر گون عرضینده اؤیرنمیشدیر و دوکتور صاحب الزمانی بو دیلین ایراندا یاییلماسینا گؤره فعالیتلر گؤسته ریب و بوگون ایراندا اسپرانتو دیلینده بیر مجله ده یاییلمادادیر و هر ایل رامسر شهرینده قورولتایلاری قورولور.

بو دیل‌لرین یانیندا قانونا اویغون‌لوغونا و توتارلی قرامماتیکاسینا گؤره ان ساده دیل‌لردن بیری ساییلان بیزیم تورکجه­میز‌دیر. تاسوفله بو گؤزل دیلیمیزده گؤزل و علمی مقاله لر یوخدور؛  دیلیمیزی آسانلاشدیرماق و علمی سویه ده دونیاتیا تانیتدیرماق، گنج لریمیزین علمی چالیشمالاری­نین انتظاریندادیر.

دیللرده  لغت لرین ایچ ایچه گیرمه سی

مختلف دیل‌لرده سؤز قارشی‌لیق‌لی علاقه‌لری‌نین هئچ بیر دیله عمومیتله ضرر وئرمه دیگینی قئید ائتمک لازیم‌دیر. رادیو، تلفون، تلویزیون و کامپیوتر کیمی سؤزلرین فارس دیلینه و یا تورک دیلینه گتیریلمه‌سی بو دیل‌لری ضعیفلتمه‌میش؛ آنجاق دیلین گراماتیک قورولوشونا اویغون اولمایان یؤندم‌سیز خاریجی سؤزلر بیر دیله داخیل اولاندا، خیردن داها چوخ ضرر وئریر. بو وضعیته بیر دقت بویورون. فارس دیلینه فرهنگستان کامپیوتر سؤزو یئرینه “رایانه” قویموش، آنجاق، بو کلمه هانسی اساسدا حاضرلانمیشدیر؟ بو تیکینتی فارس دیلینده هئچ بیر مساله نی حل ائتمه‌میش، بلکه فارس دیلی نین قورولوش پروبلئم‌لرینه علاوه ائتمیشدیر؛ فارس دیلینده “آنه” ایشاره‌سی – اسم فاعل؟ – موجود اولمادیغیندان و بئله بیر قورولوش بو دیلین داخی‌لی ماهیتینه ضددیر.

اینگیلیس دیلچی فرئدریک وود  Wood، اینگیلیس دیلینه دونیانین هر یئرین‌دن سؤزلر داخیل ائتدیگینی سؤیله­ییر. بو شکیلده میللتی‌نین اینگیلیس دیل‌لری اولمایان دیگر اؤلکه‌لرین اینسان‌لارینا داها یاخین اولدوغونو حس ائتدیگینی ده سؤیله‌­مکدن چکینمه دی.

دیلچی عالیمین وظیفه‌سی دیل‌لر آراسیندا و بئله‌لیکله اینسان‌لار آراسیندا دوستلوق و یاخین‌لیق یاراتماق‌دیر. عصرلر بویو داوام ائدن دینج یاشاماق، مدنی گؤروش‌لر و اینسان‌لار آراسینداکی یاخین موناسیبت‌لر نتیجه‌سینده دیل‌لری بیر-بیرلریندن سؤزلر گؤتورموشدور. دانمارکا‌لی بیر دیلچی اوتتویئس پئرسئن، “ان یاخشی بین الخالق یاردیم دیلی، او دیل دیر کی انسانلارین راحاتلیغینی ماکسیموم حدده آسان‌لاشدیرسین” دئییر. البته تورک دیلینده کامپیوتر یئرینه “بیلگی سایار” قویولموش و بو چوخ ده گؤزلدیر. آنجاق کامپیوتر کلمه سینی ساخلایارساق داها یاخشی دیر. دیلیمیزین میدانی چوخالیر.

آمریکا‌لی بیر دیلچی هئرمان کالیتس، “جان‌لی دیل‌لری، هر کسین اؤز پالتارینی و فرق‌لی حال‌لار اوچون فرق‌لی گئییم‌لرینی تاپا بیله جه یی بؤیوک بیر ماغازایا بنزتمک اولار” -دئدی. بو سبب‌دن دیلده یاییلان و خالق طرفیندن قبول ائدیلمیش سؤز، اونو آرا‌دان قالدیرماق اوچون بیر جهددیر، اینسان‌لارین دیل امکان‌لارینی آزالتماقدیر و هئچ بیر دیلچی بئله بیر شئیی قبول ائده بیلمز.

اوچ بؤیوک اسلام دیلی اولان عرب، تورک و فارس دیل‌لرینده­کی سؤزلرین بیر- بیری‌نین اوست-اوسته دوشمه‌سی بو خالق‌لارین عصرلر بویو داوام ائدن علمی- مدنی علاقه‌لری و دوست‌لوغو و بیرلیگی‌نین نتیجه‌سی‌دیر و مین‌لرله عرب سؤزو فارس و تورک دیل‌لرینه داخیل ائدیلمیشدیر. بو دیل‌لر یاخشی قورولموشدور، همچنین عرب و فارس دیل‌لرینده­کی مین‌لرله تورک سؤزلری فورما و شکیل آلمیش، دیگر ایکی دیلده ده مین‌لرله فارس سؤزونون خارجی رنگ‌لری یوخدور. فارس دیلینده اشتیراک ائدن عرب سؤزلری‌نین ائشیگه چیخاریب – آتیلماسی فیکری چوخ دوزگون فیکیر حساب ائدیلمیر. بو، فارس دیلی‌نین قابیلیتینی و ایفاده گوجونو آزالدیر. البتده بو، فارس دیلینی تنبل ائتدیگی و بیر سؤز دوزلتمه‌لی اولدوغو زامان باشقا بیر دیلدن بیر سؤز داخیل ائتدیگی آنلامینا گلمیر. عکسینه، مومکون قدر فارس دیلینده لازیمی دییشیک‌لیک‌لری یاراتماق و گوجلندیرمک لازیمدیر. بیر دیلین اولا بیلجه­یی سؤزلرین گئنیش‌لیگی بو دیلین دیَرینی آرتیریر. چونکی استیفادچی‌نین داها چوخ سؤزجویو اولا‌جاقدیر. تک بیر مفهوم ایفاده ائده‌جک چوخ و مختلیف سؤزلری اولان بیر دیل نئجه ده گؤزلدیر.

 دیلینده اشتیراک ائدن یوزلرله تورک سؤزونو اوندان چیخاردیغیمیزی دوشونک. صاباح‌دان بری آقا، خانیم، کؤمک، قاشیق، بوشقاب، قازان، پلوو، چلو، قاشیق، قورمه، دولما، خانه، اوتاق و. . . استفاده ائتمه یین؛ اونلارین یئرینه هانسی سؤزلری قویاردینیز؟ بو سؤزلرین استفاده‌سی تورکدیللی و فارسجا دانیشان‌لار آراسیندا دوستلوق یاراتسا دا، انرژیمیزی نیه عصرلر بویو خالقین دیلینده یئرلشمیش و حتی خالقین دیلینه چئوریلمیش سؤزلرین ده ییشدیرمه سینه صرف ائتمه لی ییک؟ حتی بیر چوخ اینسان بو سؤزلرین کؤکونون باشقا دیل‌دن اولدوغونو بیلمیر! سؤزلرین حقیقی‌لیگی ایله باغلی بیر چوخ مباحثه‌لر دیلچی‌لر آراسینداکی مباحثه‌لرله علاقه لندیریلیر و حتی عادی اینسان‌لار دا چیچک، باغ، خانا و سایر کیمی سؤزلری بیلمکده ماراق‌لی دئییل‌لر و حتا بیلمه ییرلر کی بو سؤزجوکلر تورکجه‌دن فارس دیلینه داخیل ائدیلمیش و یا منشایی سانسکریتدندیر. سؤزون اصل کؤکونون، خارجی دیل‌لردن گیریشین، گلیش واختی‌نین و آراشدیرما اساسیندا گیریش یولونون اؤیرنیلمه‌سی دیلچی‌لرین الینده‌دیر. البتده کی، دیلچی‌لر “من”، “او”، “آن” و س. کیمی ساده و عینی زاماندا واجیب اوزه للیک‌لرین، فارس دیلینه تورکجه‌دن نئجه و هارادا داخیل اولدوغونو و یا عکسینه، دعا کیمی سؤزلری بیلیرلر.

تورکجه یه مین‌لرله عرب سؤزو ده داخیل ائدیلمیشدیر. ایران‌لی‌لارین اسلامی قبول ائدیب اسلامی قبول ائتدیک‌لری و بوتون قلبی و روح‌لاری ایله ناماز قیلدیقلا‌ری، روکوع و سجده ائتدیک‌لری، زکات و خمس وئردیک‌لری، حج زیارتینده اولدوق‌لاری و بو عمل‌لری ایله مین‌لرله بئله کلمه لری استفاده ائده‌رک یئرلشدیردیک‌لری گوندن دیل‌لرینه، بئله‌لیکله، مین‌لرله فارس سؤزو تورک دیلینه ادبی دیل واسطه‌سی ایله داخیل اولموش و بو گون بیر چوخ فارس سؤزونون عمادالدین نسیمی، مو‌لانا فضولی، خطائی، ملک الشعرا حبیبی، کشوری، صائب تبریزی و س. دیوانلاریندا یئر آلمیشدیر. . .

یالنیزجا عرب و فارس دیل‌لریندن گلن سؤزلر تورکجه‌یه دئییل، دونیانین اونلارلا جانلی دیلرییندن یوزلرله سؤز دیلیمیزه داخیل اولوب دیلیمیزین زنگین‌لیگینه و گئنیش‌لیگینه علاوه ائتمیشدیر. روس دیلین‌دن ساماوار و قونقا کیمی سؤزلر؛ سوپرمارکت، راکت آلمانیا‌دان / شوفر، کاپوت، کراوات، آمپر، گاراژ، ویزیت، پارافین، فرانسیزجادان /  پروژکتور، هللندیا‌دان / بانک، ولت، ایتالیان / گرانیت، چین / کائولین، ایسپان دیلیندن / پلاتین، لاتین دیلین‌دن / ویزا، رادیو، رادیاتور، رادیان، رادیولوگیا، آکادمیک، قرافیکا، سایغاج، میکرو، پارامتر، سیموول، سیستم، اورقان، سیفون کیمی سؤزلر یونان دیلیندن قبول ائدیلمیشدیر.

 و مین‌لرله باشقا سؤزلر دیلیمیزه داخیل اولموش و بو آلیش – وئریشده دیلیمیز هم بورج وئریب، هم ده بورج آلیبدیر. تورکجه، قونشو خالق‌لارین دیل‌لرینه و آوروپا دیل‌لرینه چوخ سؤز وئره بیلمیشدیر و بو جهتدن، بو گون دونیانین ان گو‌جلو دیل‌لریندن بیری‌دیر. قالپاق، قاب، یاتاقان، قاتیق، یورتمه، سوروتمه، یوغورت  کیمی سؤزلر فارس دیلیندن علاوه، اینگیلیس، فرانسیز و آلمان دیل‌لرینه داخیل ائدیلمیشدیر. تورک دیلی‌نین دیگر دیل‌لردن کؤمک آلدیغی قدر کؤمک‌لر وئردیگینی ده گؤروروک. بو گون سؤزلرینی باشقا‌لارینا وئرمه یی، تأثیرلی اولدوغو قدر تأثیرلی اولماغی باجاران جانلی بیر دیل حساب اولونور. خوشبخت‌لیک‌دن، تورک دیلی‌نین بو مدنی موبادیله بازاریندا تکلیف ائده جه یی یاخشی مال‌لار وار و عینی زاماندا فارس، اینگیلیس، هوللاند، ایتالیان، چین، ژاپون و دیگر سؤزلری قبول ائتمه‌یه حاضردیر.

بیر دیل ساحه سینده چالیشان مؤسسه نین وئردیگی معلوماتا دایاناراق، تورکجه دن باشقا دیللره داخیل اولان سؤزجوکلرین ساییسی نی بئله سایمیشلار:

 چین دیلینه: ۳۰۰ کلمه

فارسیجا دیلینه: ۶۰۰۰ کلمه

اردو: ۲۳۰ کلمه

عربی: ۲۰۰۰ کلمه

روسی: ۲۵۰۰ کلمه

اوکراینی: ۸۰۰ کلمه

 ارمنی: ۳۰۰۰ کلمه

مجاری: ۲۰۰۰ کلمه

فنلاندی: ۱۲۰ کلمه

رومانیایی: ۳۰۰۰ کلمه

بلغاری: ۳۵۰۰ کلمه

صربی: ۹۰۰۰ کلمه

چک: ۲۵۰ کلمه

ایتالیایی: ۱۵۰ کلمه

آلبانیایی: ۳۰۰۰ کلمه

یونانی: ۳۰۰۰ کلمه

انگلیسی: ۴۷۰ کلمه

آلمانی: ۱۷۰ کلمه

دیلیمیزین گئنیشلیگی

تورک دیلی ان گوجلو و زنگین دیللردن بیری ساییلیر. دیلیمیزده بیر کلمه دن یوزلرجه باشقا کلمه یاراتماق اولور. حتا فعللر ده بئله دیر. بیر فعلدن یوزلرجه باشقا فعل دوزلتمک مومکوندور. هر اسم، صفت، قید و جمله نین باشقا عنصورلریندن باشقا فعللر، صفتلر، قیدلر و سایره دوزه­لینیر. مثال اوچون بیلمک فعلینی نظرده توتورام. گؤرون نه قدر فعل دوزلتمک اولور:

بیلمک / بیلیمک / بیلینمک / بیلیتمک / بیلدیرمک / بیلدیرتمک / بیلیشمک / بیلیندیرمک / بیلیندیرتمک / بیلیندیشمک / بیلینیشمک / بیلیشدیرمک / بیلیندیریشمک / بیلیندیریتمک / بیللندیرمک / بیللشدیرمک / بیللتدیرمک / و . . .

بو فعللرین نفی ائتمه فورمالاری:

بیلمه­مک / بیلینمه­مک / بیلدیرمه­مک / بیلیشمه­مک / بیلیندیرمه­مک / و . . .

البته اگر زمانلارین دا گئنیشلیگینی یادا سالساق، اوندا بیلینر کی دیلیمیز نه قدر زنگیندیر. ایندی گؤرون “بیل” کلمه سیندن نه قدر باشقا کلمه یارانیر:

بیلیم / بیلیک / بیلگی(معلومات) / بیلیمسل(علمی) / بیلگین / بیلگه / بیلیش / بیلیشگه / بیلدیک (یابانجی اولمایان) / بیلدیرمه / بیلدیرگه (بیان نامه) / بیلدیری(تبلیغ) / بیلدیریم(یازیلی اعلان) / بیلمه جه(دانستنی) / بیلیملی (آگاه)/ بیلیمسیز(ناآگاه) / بیلینچ / بیلینچلی / بیلینچسیز/ بیلیم گه: دانشکاه، بیلیرگه: دانشکده، و . . .

هله کلمه لرین ترکیبیندن ده باشقا کلمه لر یارانیر مثلا:

بیلیر کیشی / بیلیم یوردو / بیلینچ آلتی / بیلیم قورغو / بیلگی سایار (کامپیوتر) / و . . .

مومکوندور بیر سیرا دوستلار بویورالار کی بو فعل و کلمه بئله دیر. باشقا بیر مثال دا وورورام مثلا: دوزمک فعلی و کلمه سی:

دوز / دوزمک / دوزولمک / دوزنله­مک / دوزه­لیش / دوزلمک / دوزتمک / دوزن (ترتیب) / دوزه­نک (مکانیزم) / دوزنله­مک / دوزنسیز / دوزنلی / دوزئی / دوزگون / دوزونه / دوزلوک / دوزولمک / دوزگی / دوزونده / دوزلوک / دوزوم / دوزله­مه / دوزله­مک / دوزونتو /  و یئنه ده یوزلرجه باشقا ساده و ترکیبی کلمه لر

باشقا بیر مثال “دیل” -زبان معناسیندا- کلمه سیندن :

دیلنمک / دیللنمک / دیله مک / دیللشمک / دیللتمک / دیللشدیرمک / دیلندیرمک / / دیللندیرمک

ساده کلمه لر:

دیلیم / دیلیم – دیلیم / دیلماج / دیلچی / دیلچیلیک / دیلنچی / دیلباز / دیللی / دیلسیز / و . . .

مومکوندور بئله بیر سورغو نظرینیزه گلسین کی دیلیمیز بئله گوجلو اولاراق، بس نییه بو قدر فارسیجا و عربجه کلمه لر دانیشیغیمیزا داخیل اولور. البته بیلیرسینیز کی بو فارسیجا و عربجه سؤزجوکلر ایندیلر دیلیمیزده دانیشیقدا ایشله نیلیر. یوخسا ادبیاتیمیزدا اولمامالی دیر و بونون دا دلیلی وار. دلیلی بودور کی اداره لرده و مجمع لرده فارسیجا دانیشماغا تاکید اولونور. یوخسا هر بیر فارسی یا عربی کلمه نین قارشیندا نئچه تورکو کلمه میز واردیر. سیزه مثال وورماق اوچون ت حرفی ایله باشلانان نئچه کلمه نین تورکجه سینی سؤیله ییرم:

ایندی گؤررسینیز کی :

تعجیل = ائرته­له­مه / تدبیر = اؤنلم / تدریجا = یاواش – یاواش؛ آزار – آزار / تاسف – آجینما / تهلوکه = چکینجه / تکامل = ائوریم، اولغونلاشما / تقدیر = پایلاما / تکلیف = اؤنه­ری، رسمی داورانیش / تقصیر = سوچ / تلفظ = سؤیله­نیش / تلقی = گؤروش، آنلاییش / تماس = باغلانتی / تامین = گرچکلشدیرمه / تمثیل = سؤز گه لیشی / تناقض = چئلیشکی / تنقید = ائلئشتیری، ائلئشتیرمه / تاسیس = قورما / تاسیسات = دؤشه­مه / تست = سیناما / تسویه = دوزلتمه / تشکیل = اولوشدورما / تشویق = ایستکلندیرمه، اؤزندیرمه / تدقیق – اینجه­له­مه / تواضع = آلچاق گؤیوللولوک، گؤسته­ریش­سیز/ تولد = دوغوم / توقیف = دوردورما، توتوقلاما / تضاد = قارشیتلیق / تظاهرات = گؤسته­ری / تزیین = سوسله­مه / و . . .

تورک دیلی نین تاثیری باشقا دیللره:

تورک دیلی نین باشقا دیللری تاثیری چوخ اؤنملی موضوعلاردان بیری دیر. دیلیمیزین حضورو باشقا دیللرده چون گوجلو و درین اولموش و بو تاثیر یا ائتکی بوگون ده گؤرونور. بو تاثیر تکجه کلمه لر حضورو ایله ده یوخ، بلکه تلفظ، قایدا، مورفولوژی و مختلف یؤنلرده گوجلو اولدوغو بلله نیز. دیلیمیزه هر نه کلمه باشقا دیلدن ده داخیل اولور دیلیمیزین قانونلارییلا اویغونلاشیر و باشقا بیر شکیل تاپیر و دوغمالاشیر. با خین مثلا سانسکریت دیلیندن بهار کلمه سی، بیزده باهار دئییلیر. نهار کلمه سی عربجه دن گله رک ناهار تلفظ اولور. باشقا دیللر بیزیم دیلیمیزدن کلمه لر یوخ، بلکه اک لر ده آلمیشلار مثلا فارسیجادا نه قدر بو پسوندلردن واردیر؟

چی، سیز، ان، سان، سا، ک، ق، خ، ش، الف، مان، من، مند، تک، آنه، لو، مه، چه، ر، لاق، لاخ، داش، قی، نگ ، چ، غ. . .

  تورک مدنیتی ده باشقا دیللره تاثیر بوراخمیش، باخین مثلا: شمال – جنوب، شرق – غرب، بیزیم مدنیت ایله رنگلرله تانینیر. شمال – قارا. آغ – جنوب / گوی، قیمیز دا شرق و غرب جهتلرینه ایشله نیلیر. بوگون انگلیسجه ده black sea  یا فارسیجادا دریای سیاه همان تورک مدنیتیندن آلینان قارادنیز دیر. یعنی دریای شما. باشقا آدلار دا بئله دیر.

هر بیر آوروپا دیلینی نظرده آلارساق یوزلرجه تورک سؤزجوکلری داخیل اولموش. البته مدرسه و دانشگاهیمیزین اولمادیغیندان یوزلرجه بو کلمه لری وطنداشلاریمیز بیلمیرلر. یوخسا همین فارس دیلینده مینلرجه تورک سؤزجویو واردیر:

یورغا = یورغه ، قاتیر= قاطر، چالیش = چالش، قونچا= غنچه، قولو= قلی، یاراق= یراق، یاغما= یغما، قیرمیزی= قرمز، قارامان= قهرمان، گولله= گلوله، توفنگ= تفنگ،  به­ی = بیگ، ساندیق = صندوق، قوْوورما= قورمه، تاباق= طبقه و پایلا= پیاله.‍  .

پالتارلار آراسیندا دا چوخلو آدلار تورکجه دیر مثلا:

کت، شلوار، شال، آرخالق، قبا، چادر، تومان، سارق، چارق، پالتار، پالتو، چکمه، کباچه، چارقد، چاقچور، تور، جوراب، لچک، چوقا/ جوخه، چتر، آستر، آستین، چاک، چین، یقه، کر، دگمه، سنجاق، منجق و جانبی لوازم مثل:  قیچی و اطو

   بروفسور Montandon استاد قوم شناسی دانشگاه پاریس می­نویسد کت و شلوار با حمله آتیلا از ترکستان به چین و اروپا رسیده و کلاه، قالپاق، بؤرک و چکمه با ترکان به ایران آمده است..

یئمه لی لر ده بئله دیر:

   آذوقه / پلو / چلو/ قیمه / قورمه / کباب /چنجه / شیشلیک / دولمه / آش / سومو /کوماج / کوکا/ قوروت / آغوز / دلمه /خامه / چاخیر/ قیمیز و غذا ملزمه لریندن :اجاق / قازان / قابلمه / قوری / قوطی / ساغر / پیاله / قمه / چاقو / چنگال / قاشق / بشقاب / تابه و……

   ائو وسایلی: قالی /گلیم / جاجیم / چووال / چنته / بقچه / پالاز / تشک / حوله / فرچه / آینا / تالار / دالان / خانه / خان / سکو / اتاق / دام / طبقه / طاق / طاقچه / میز / چادر / آغل/ چراغ /ساروج / بلوک / کوی  کوچه / و….

 ساواش وسایلی: ” توب / تفنگ / خمپاره / قنداق / چخماق / ماشه/ لول / میل / خان / گلنگدن / باروت / فشنگ / ساچمه   / گلوله / پوکه / قطار و ….”

قوشون درجه لری:

چریک / داروغه / قراول / گزمه / بکچی / قابوچی / چاووش/ ساخلو / سان / قرق / کشیک / باج / چپاول / یغما / یاغی / سوخما و بیرق /پرچم

: گزمه=گشت / اون باشی = سر جوخه، باش چاووش = سر گروهبان / یوز باشی = سروان/مین باشی =

    سیاسی /اجتماعی و حکومتی عنوانلار : خاقان/ قاآن ، خان / شاه /کیخا /بیگ /کلانتر / سالار/ غلام/ نوکر/ چاکر/ چوبان/ بابا/ ننه/ آقا/ خانم/ خاتون / دایی/ بی بی /داداش وآبجی ……

     لغت پول و واحدهای پول ترکی نظیر تومان / قوروش / قران / شاهی و قاز …

      فنی و صنعتی:  تایر/ تسمه / تومار / آچار/ یراق / یدک / قایق /سورتمه / کاپوت / قپان / چاپ / چکش / برقو و یاتاقان و….

    موسیقی و ساز صنعتینده :کوک / ساز / کرنا / سورنا / باغلاما / تار / سیتار (بو کلمه نین کؤکو سیت – نور معناسیندادیر (بیر ده بیلیرسینیز سه تار دوغرو دئییل چونکی اوچ سیم یئرینه دؤرد سیمی واردیر)، چوگور ، قوپوز….

   فعل و مصدرلر مثلا: کؤچمک/ قاپماق /چاپماق / چاوماق / سورمک / تؤکمک / تپمک/ توپتاماق / چالیشماق و…. فارسیجادا ایشله نیزرلر.

حیوانلار : مارال / جیران/ کل / لؤک / قوچ / دیلاق / قاطر / سونا / درنا / قوش / قارا قوش / قرقی / قو/ قاز ،غاز/ باز / دال / اردک / کرکس / بلدرچین / لک لک / قورباغه / قزل آلا/ اوزون بورون/ شغال/ لاچین/ قره غاز….

 

دیل هئچ بیر زمان دایانان بیر پدیده دئییلدیر. دیل جانلی اولاراق انسانلارلا برابر نفس آلیر، بؤیویور، تمیزله شیر، تکامل تاپیر؛ آنجاق گاهدان دا اونا یئتیشمه سن نوخوشلاییب ضعیفله شر. آریقلایار و یورقان دؤشه یه دوشوب و خسته لیکده اؤله.

دیل ده هر بیر جانلی کیمی تکاملده دیر، اولغونلاشیر. بوگون شاعیرلریمیز و یازارلاریمیز، دیلماجلاریمیز دیلیمیزی جانلی ساخلاماقدا بؤیوک چابالار گؤسته ریرلر و هر گون دیلیمیزه یئنی لیکلر گتیریب، سؤزجوکلر یارادیرلار. بو موبارک بیر ایشدیر. آنجاق بونلارا نظارت لازیمدیر. بو نظارت بیر علمی آداملاردان تشکیل تاپمیش فرهنگستانا یاراشار. باخین ایندی نئچه کلمه نی اوخویورام کی جاراله زمخشری نین کتابیندا واردیر اما بوگون دیلیمیزدن ائشیگه چیخیب:

یاورو: فرزند، اوشاق

کونولماق: حسد ورزیدن، کین داشتن

خورلوق: حقارت، آلچاقلیق

اسیرگه ین: باغیشلایان

تیلبه: خسته، مریض

یارین: فردا، صاباح

ییرقاماق: طراحلیق

کؤب: چوخ

اوجماغ: بهشت

اوجماق: تاسی، پیروی ائتمک

دامو: جهنم

سوجی: ایچگی، مایع

اوشنمک: ایرمک، یئتیشمک

خیریتماق: تبسم، گولمک

اسروک: سرمست

ککیز: پاک، تمیز

سویلو: اصیل، نجیب

توتساق: محبوس، زندانی

ککشک: واهی، ضعیف

آخچو: آخان، روان

توتو: دوتو، رهن

سورولوش: مساله

سیقان: قبر، مزار

اؤروندورولموش: منتخب، برگزیده

یاریشما: مسابقه

کؤکس: سینه

اؤگورمک: اصلاح

دیلیمیزده بئله – بئله گؤزل سؤزجوکلر واردیر کی تاسوفله زامانلاردیر داها دیلیمیزدن پاکلانیب و ایشلنمه ییر. آنجاق بئله سؤزجوکلردن جاراله زمخشری ۹۵۰ ایل بوندان قاباق اؤز اثری مقدمه الادب کتابیندا توپلاییب و جالب بوراسی دیر کی بو کلمه لری – فارسیجا و تورکجه – استرآباددان توتوب شوشتره قدر یول اوزونو توپلاییبدیر. بو اثرینده ۵۰۰ فارسیجا کلمه و ۱۸۵۰۰ تورکجه کلمه لر واردیر. بو کلمه لردن نئچه اؤرنک گتیریرم:

باییق: شوبهه، تردید

اکسیزده: بیردن بیره، ناگهان

اورمک: تزویج

اسمرله مک: سئچمک

آدا: جزیره

اؤیکن: ریه، شُش

درنک: انجمن

اورکر: اولکر، ستاره ی سهیل

یارین: فردا

یَیه: پیاده

دنیز: دریا

قیی: ساحل

سوسان: کنجد

بوغون: بند

اومجه: هیزم

سینیر: عصب، مرز، سرحد

نسنه: شئی

سوقاق: کوچه

توتساق: زندانتوتساقجی: زندانبان

سین: قبر، گور

اؤکجه: پاشنه

طمر: دامار که در فارسی دمار از روزگار درآوردن از همین عبارت وارد فارسی شده است.

یانیتماق: جواب دادن

اَلچو: آهک

هلنک: ملاط

کورر: ماسه

قِسَج: انبر

ایگ: قوورا / سوهان

قُفا: دَلو

بکمز: دوشاب

دوتقون: چسب

درنک: انجمن

درنک یئری: مجلس

یازیشماق: مکاتبت

سؤیلشمک: مکالمت

ایر یا یر: سرود

ایرلایجی: خنیاگر

بونلاردان یوزلرجه کلمه فارس دیلینه داخیل اولاراق بالاجا بیر ده ییشیکلیک لرله جانلی – جانلی ایشله نیلیر. اما اؤز دیلیمیزده ایشله دیرسک یوزلرجه غنیم چیخان وار.  هر حالدا دیلیمیز اوچون فرهنگستان یارانیرسا، بو کلمه لر هامیسی باشدان احیا اولوب و دیلیمیزی جانلاندیرار و بیر سیرا سرسم سؤزلره ده جواب وئرر. آنجاق بیر مرکز یارانمالی دیر بونلاری آراشدیریب ساهمانلاسین تا گله جکده دیلیمیزه قایداسیزلیق و نامربوط کلمه لر، ترکیب لر داخیل اولماسین. بو دلیللره گؤره دیلیمیزین فرهنگستانی قورولمالی دیر.

سئچگی لر زمانیندا تورک دیلی نین فرهنگستانی نین قورولماسی دیللره دوشدو و نهایت بیر بنیاد دوزه لیندی. اما بونا کیملر سئچیلدی؟ ائله بیر دوکتورلر سئچیلیبدیر کی بوگونه قدر نه بیر کتاب یازیبلار و نه حتا بیر سیراسی تورکجه کتابلاری اوخویا بیلمزلر، قالسین کی هله نظارت ائده. من بیر دؤنه اؤزلرینه دئمیشم و بورادا یئنه تکرارلاییرام: بونلاردان تورک دیلینده بیر دیپلم حددینده امتحان آلارساق یاریسیندان چوخو رد اولار. انتظار واریز بونلار دیلیمیزه یاردیمچی اولالار؟! بونلار هله گرک گئدیب تورک دیلینده دیپلم اوخوسونلار. البتده بوگون یوزلرجه عالیمیمیز وار، بیر چوخ عالیمیمیز ده پیتیگی اولماسا عمرلرینیز دیلیمیزین چیچکلنمه سی یولوندا قویموشلار و دیلیمیزین تامام بوجاقلارینی بیلیب و گله جه ییمیز اوچون یول هامارلایا بیلرلر. هر حالدا بیز عالیملردن تشکیل اولونموش بیر فرهنگستان ایسته ییریک کی دیلیمیزی بو گلیشمیش دونیادا حیمایه ائتسین. بو بیز آذربایجان و ایران تورکلری نین علمی – ادبی و فرهنگی ایسته یی دیر. ساغ قالین.

 

ارسال دیدگاه