مولانا فضولی و لیلی و مجنون ‍/ دوقتور الهیاری « توتقون »

دوران ایستر کی، خوار اولا نظم،

بـی عـزت و اعتبـار اولا نظـم،

من منتظــرم وئـرم رواجـین،

بیمار ایسه ائیلـه ییم علاجین

بؤیوک حکیم فضولی «لیلی و مجنون» پوئماسیندا، اؤز چاغینین ادبی استاتوسو، دوروموندان گلئیله نره ک، شعیرین رزیل؛ خوار اولماسی، معنوی عزت، عزیزلیی، معرفت، عشق، سئوگی، ظولمون علیئهینه عصیان، اویادیجی، دایانیش، دیره نیش معنا، مضمونو داشییان نظم، اعتبارسیزلیغی، ماراقلاردان دوشمه سینی اوزه چکیر و جددیت بیر ایفاده ایله اؤزونون بو ادبی، شعیرسل خسته لییه عیلاج تاپیب، درمان ائتدیینی سؤیله ییر…

شرق عالمی، خصوصیله درین دوشونجه لی فیلسوف شاعر فضولی نین یاشادیغی چاغ، محیط ده فئودالیزم حاکمییتی، خان- خانلیقلار، دره بئیلیکلر، اینسانلارین حق حقوغو، اؤزهوللیکله ایچه ریک، معنوی، اینانج، بیر یوللوقلا دئسک دینج حیاتینی، یاشاییشینی آت مینیب، جیدا گؤتورن به یلر، متجوایز خانلار، آزادلیق نه دیر دئیه، تاپدالاییر، آزادلیغی سیخما، بوغماغا چالیشیردی، زیرا اینسانیلغا یاراشان صاف، ساده، پولچوکسوز، حیله سیز اینسانلارین توپلومسال اولاراق سئوگی، محبّتی، جهل، جهالت قارانلیغیندا عؤمور سورن فئودال- خانلارین مجازی نئجه دئیرلر«ایت قورساغی، ساری یاغ گؤتورمز»قبول ائتمیردی…

چاغینین درین دوشونجه لی شاعری ماللا محمد فضولی ایسه انسان اوغلونون رسالتی واردیر دئیه، آزادلیق، عدالت، سئوگی، سایقی، تمیز عشقین ذؤوق، صفاسی ساییلان هیجان، اضطیراب، هؤیوشنه لری، اونون معنوی، روحسال غذاسی، ائله جه ده توپلومسال، معنوی حقوغو کیمی سانیر.

رومانتیک لیلی و مجنون داستانینین، عاشیقلری نین منسایبتلرینین باشلانیشین، ایکی گؤیرچینین اونس توتوب، مکتبده دوموک اولماسی، دوستلوق، صمیمییتلرینی، گؤزه ل، اوره یه یاتیم بیر ایفاده ایله بئله قلمه آلمیش:

اول ایکی سمنبر و سهـــی قد،

بیـر- بیـرینـه اولـدولار مقیّــد…،

هر کیم سورار اولسا قیس بیر راز،

لیلــــیدن اونـا یئتـــردی آواز،

کیم لیلــی یه قیلسا بیر خطابـی،

قیـس ایـدی اونـا وئـرن جوابـی.

***

من گوهرم، اؤزگه لر خریدار،

منده دئییل اختیار بازار،

دوران کی منی مزاده سالدی،

بیلمن کیم ایدی ساتان، کیم آلدی،

اولسایـدی منیـم اختیـاریـم،

اولمازایدی سندن اؤزگه یاریم

بو اوچ بیتلیک بیر پارچادا، بؤیوک فضولی چاغینین ان دهشتلی، چیرکین، ایرنج، یاراماز دورومو، استاتوسونا ایشاره ائدیر. بئله کی دؤورونون جاهل، آنلامازلار؛ جهالت اؤرپه یینین آرخاسیندا نئجه بیر جنایت، حاقسیزلیقلاری، توپلومون ان سئویملی اینسانلاری(قادین و قیزلاری)بیر کالا، مال کیمی آل وئر اولونوب، ساتیشا قویولمالارینی اوزه چکیر. گئرچکدنسه، بؤیوک، اولو فضولییه چاغی نین دئگمانت، دونوق بئیینلی لرینه رغمن، درین دوشونجه، آیدین فیکیر، تمیز دویغولو، قایغی کئشلییندن دولایی، هئیکلی نین اؤنونده باش اَییب، دیز چؤکمه لییک… فضولی چاغینین چیرکین، اینسان شأنینه یاراماز قایدا- قانونلاری، کوراللارینی یاراتدیغی لیریک پوئمانین کیچیک بیر پارچاسیندا قوجامان بیر ار کیمی دایانیش دیره نیش، دئیه، اعتراض بایراغینی قالدیرمیش، سوچسوز بیر عاشق قیزین دیلی، رولی ایله ایفشا ائدیب، قیناماق گئرچکدنسه فضولی کیمی داهیلره یاراشار…

لریکادا، ایکینجی شخص(لیلی) تمیز اوره ک، صاف، دومدورو سئوگی، عشقینده استقامتلی، امانتدار بیر سجییه داشییر، ائله جه ده سئودیی، سئوگیلیسی مجنونو اول_  حیات یولداشی سئچمیش، آنجاق نه یازیق کی اونو، اختییارسیز اولاراق، باشقا بیریسی ایله ائولندیرمیشلر، دولاییسی ایله ار ائوینده اؤزونو بیر اسیر محبوس کیمی حسس ائدیر…او حالدا، آتشلی آهلار ایله، اؤزونون اختیارسیز اولدوغونو، بئچارالیغینی سؤیله دیکده و الیمده اختیاریم اولسایدی سندن اؤزگه بیر یار سئچمزدیم دئییر..

***

فضولی‌نین دونیا گوروشو:

فضولی عشق فلسفه‌سینده؛ دونیا گوروشونده بوتون رنگلر«آغ» بویادادی؛ باشقا سوزله دئسک او اساسن«آغ»رنگی دن باشقا بیر رنگ گورمور. لیلی و مجنون لریکاسیندا  نوفل آدلی بیر ایید ار، مجنونا: من لیلینی جنگ ایله ده اولورسا آلیب؛ سنه گتیره جه یم دئدیکده اوزولور؛ ائله جه ده، دالاشین قیزغین وافتیندا لئیلی­نین آداملاری، نوفله یئنیلدیکده؛ اونلارین آرخاسین توتور، نییه توتماسین؟ آخی اونون ناموسو ساییلان اوره ک سئوگیلیسی قارشی طرفده دیر…بئله لیکله بؤیوک فضولی هم صلح،  باریشیغی، همی ده ناموس، غیرت قونوسونا توخونور…

  1. زید ابن سلام(لیلینین اری)چوخ دوشونجه لی، همی ده لیلینی چوخ سئونلردن ایدی، آنجاق، لیلینین، اونو سئومه مه یینی حسس ائتدیکده، توتولور، پریشان اولور، سونوندا ایسه دیغلاییب، اؤلور، ائله جه ده مجنونون دوستو زیدبن سلامین اولوم خبرینی بیر موشتولوق دئیه گتیرسه ده بئله او؛ هئچ نه دئمه دن اوزولور؛ آغلاییر!دوستو بو دورومدان شاشیرینجا؛ دئییر:

جانانه یه جان وئرن یئتیبدیر؛

جان وئرمه ین آراده ایتیبدیر؛

اول دوستومودور؛دئییلدی دوشمن؛

هم اول اونا عاشیق ایدی هم من؛

اول جانینی وئردی واصل اولدو؛

اوز مرتبه سینده کامل اولدو؛

عشقیم منیم ایرمه دی کماله؛

عیب ائیلمه آغلاسام بو حاله…؛

***

دئمک؛ فضولی قهرمانی؛ هئچ دوشمانی دا بئله قارا رنگده یوخ آنجاق آغ رنگده گورور…

فضولی او شاعرلردندیر کی، وحدته ایریشن یوللار؛ آراجلارین هامیسی آللاها ایریشدییندن دولایی تن دیر دئییر. حتتا شیطانی ایسه آللاه یارادیغیندان دولایی اونودا بئله نفی ائتمیر…او اوزدنسه فضولی نین دونیا گوروشو؛ عشقی اوزلسل دیر.

هر بیر آتا اؤز ائولادینین خوشبختلیین، سعادتین ایسته یر، آنجاق فضولی نین آتاسی بو ایستک، آرزیدا شکست، مغلوب اولموش، زیرا تک اوغلو اولان قیس، گؤزونون اؤنونده ذره- ذره ارییب، الیندن گئدیردی. او چاره سیز یالواریشلاری ایله،  اغلونا؛ گل گئده لیم ائوه؛ چولده قالما…دئیه چوخ سیتقاییب، یالواردی؛ آنجاق مجنون قبول ائدمه دیکده؛ بوتون آتالارین رسمی، ایسته یی اولان نیسگیللی، غملی، غصه لی وصییت قونوسونو دیلینه گتیردی:

بودور کرمینـدن التمـاسیـم

کیم توتاسان اولدویومده یاسیم

هر لحظه ائـدیب فقـان و زاری

تـوپـراغیما ائـده سن گـذاری

فریاد و فقـان دیر اصل ماتـم

سن خود بو رویشینده سن مسللم

اوز عادتـین ایلـه نـالـه ائیـلـه

اجـرینــی منـه حوالـه ائـیلـه

بودور غرضیم کی دوست و دوشمان

گورسون سنـی ائیله ینـده شیـون

بـی کسلـییم اولمـایـا منـه عار

معلـوم ائـده لر کـی واریثیـم وار…

بو وصیتده، بؤیوک دوشونجه لی فضولی، چاغینین باشقا بیر چیرکین داورانیشی، جهالتینه توخونور، گویا شاعرین دورانیندا اوغولسوز بیریسینه «بی وارث» و عاغیلسیز ائولادی اولانا «یوردو، اوجاغی کوردور»دئیه، قاخینجی ائده رمیشلر.

مجنونون عائیله سی عربایدی، ائله جه ده آتاسی عربلرین ان مشهور تانینمیش، ائل، طایفا آغساققالی، شانلی، شهرتلی، حؤرمتلی بیریسیایدی، آنجاق نه یازیق کی، تقدیر الی، اونون ائلاد ساحه ده بوتون آرزی، دیله کلری، ترسینه اولوب، طالعی اونا اوز وئرمه میش، بیرئیجیک گؤز به به یی پیسئکولیک خسته لیینه، قارا سئودایه توتولدوغو اوچون آرتیق خانلار خانی ساییلان آتا بوسبوتون اومودو کسیلمیش، اوسته لیک مجنونون، چؤلده وحشی حئیوانلارا قاریشیب، آدام ایچینه، ائوه گلمه مه سیندن دولایی، آرتیق رزیل اولموش، تای توشونا ساییلمیر. حالبوکی او، ائولاد آرزیسی ایله نه لر دوشونور، نه یوخولار گؤروردو… بؤیوک فضولی لیلی و مجنون پوئماسیندا، قلبی سینیق بیر آتانین، اوغلونا خطابن بو استاتوسو نه گؤزه ل قلمه آلمیش:

دئردیم اولاسان منیم پناهیم،

فخریم، شرفیم، امیدگاهیم،

مندن بو صریر اولاندا خالی،

سن اولاسان اهل ملکه والی

خلق ائده سنی گؤرنده یادیم،

باقی سنین ایله اولا آدیم…

***

قوجامان عاشق شاعر فضولی اؤز درله دییی قهرمانینین چوخ آغیر درد، غم، غصه لرینی گؤستریم دئیه اونو یاخین شرق ادبییاتیندا عاشقلیق سیمگه سی اولان عنصرلر مثل پروانه، آی، اولدوز، بولوت، شمع و س…ایله قارشیلاشدیرمیشدیر. لیلینین آی، شمع، پروانه، س…ایله دیالوق، دانیشیغی، «لیلی و مجنون»لریکاسینین ان سئویملی قونوسودور. گنج، آنجاق باشی بلالی قیز اؤزونون قارا سئودالی لیغی بابتده بیر پارا غریبه، افسانوی سؤزلر، دئییملر دینله دییی شمعین یانیب، اریمه سینی گؤرور، اؤزونون آیریلیق، هجران آتشینه کپنک سیاغیندا یانماسینی دویور، قاوراییر. آنجاق، ایچیندن اود توتوب، آلیشان شمعی اؤزوندن داها مسعود سانیر، ائله جه ده شمعه خطابن دئییر:

من هم، سنه بنزه رم وفاده،

بلکـه نئچـه مرتبـه زیـاده،

سن گئجه همین یانارسان ای زار،

من گئجه و گوندوزم گرفتار،

خوشدور سنه سرّینی، تؤکوب یاش،

مجلسلر ایچینده ائیله من فاش،

کؤنلون چو دگیل وفاده قائم،

کؤنلونده گئده ر دیلینده دائم

من ثابت عرصه ی بلایم،

نئی کیمی خزانه ی هوایم،

اؤلمم اولور اؤلمز ایله دمساز،

باشیم کسیلرسه، سؤیله مم راز….

گؤردویونوز کیمی بئچارا لیلینین دردی، شمعدن قات- قات داها آغیر، ائله جه ده هؤیوشنه، چیرپینتی، اسریمه، هیجان، اضطرابلاری داها چوخدور… او، پروانه ده ایسه بؤیوک فداکارلیق، جاندان کئچه حالی گؤرور، آنجاق پروانه ان آزی اؤز سئودیی، ایسته دییی یئره اوچوب، گئده بیلیر..کپنک، سئوگیلیسینی هر گئجه گؤرور. لاکن نه یازیق لیلی کی، اؤز ائوینده محبوسدور، ائله جه ده دائما هجران، فراق اودوندا آلیشیر… کپنک بیر یوللوق جانیندان کئچیب، اؤزونو آتشه وورارکن، یانیر، سئوگیلیسی عشقینه فدا اولور، قورتاریر. آنجاق لیلی تالواسالار، اضطرابلار ایچینده گؤنده مین کز اؤلور، دیریلیر…مجنون عشقی باشیندا چکدییی بو قده ر درد، بلالارلا، اوغراشدیغی استاتوسدان راضی،ممنون قالیر سانکی…

***

ارباب کمال بیلیرلر کی، بؤیوک فضولی، اؤز لیلی و مجنونون، نظامی لیلی و مجنونوندان  ایلهام آلمیش، آنجاق فضولی لیلی و مجنونو، نظامی لیلی و مجنونو پوئماسیندان چوخ- چوخ فرقیلی دیر، ائله جه ده بیز مجموعه لرین هر ایکیسینی ایسه اوخودوقدا، فضولی لیریکاسیندا گؤستریلن روللار، خصوصیله اصلی آکتورلار(لیلی و مجنون)، نظامی لیلی و مجنونوندان داها مظلوم، زجرکش گؤرورنور… نظامی لریکاسیندا، لیلی سر ساخلامیر، هامی یا، او جومله دن زورلا حیات یولداشی ساییلان ابن سلاما، مجنونو دلیجه سی سئودییینی آپ آچیق سؤیله ییر، اونا اؤله نه دک، وفادار اولماسینی آنلادیر. ائله جه ده ابن سلامی یاخینلیغینا قویمور، اونو شدّتله حده له ییر:

…چون رفت عروس در عماری،

بردش به بسی بزرگواری،

اورنگ و سرسر خود بدو داد،

حکم همه نیک و بد بدو داد،

روزی دو سه بر طریق آزرم،

می کرد به رِفق(مدارا) موم را نرم،

با نخل رطب چو گشت گستاخ،

دستی به رطب کشید بر شاخ،

زان نخل رونده خورد خاری،

کز درد نخفت روزگاری،

لیلیش طپانچهای چنان زد،

کافتاده چو مرده مرد بی خود،

گفت ار دیگر این عمل نمائی،

از خویشتن و زمن بر آئی،

سوگند به آفریدگارم،

کاراست به صنع خود نگارم،

کز من غرض تو بر نخیزد،

ور تیغ تو خون من بریزد،…

گؤردویونوز کیمی، به ی اولان ابن سلام، مجنونون لیلیسینه یاخینلاشماق ایسته دیکده،اوندان نئجه عتاب ائشیدیر،ائله جه ده، سئودیی لیلییه آنجاق اوزاقدان باخماق قناعتینه گلیر…

لاکن فضولی لیلی سی، سرّینی کیمسه یه، حتتا بئله یاخین اقربا، دوستلاری او جومله دن قیزین ان یاخین همرازی اولان آناسینادا آچا بیلمه ییر. دولاییسی ایله ائل، طایفا، قونوم قونشو، قیزین کده رلنمه سی، راحاتسیزلیغی، حضور سوز لوغونو مجنونون، اونو سئومه سیندن و آتا- آناسی، قوحوم، قارداشدان آیریلما، اوزاق دوشمه سیندن دولایی سانیردیلار، حالبوکی، او مجنوندان آیریلدیغی، اونون آرتیق گؤره بیلمه مک ماراغیندان آغلاییردی. چون، ابن سلامین ائلچیلری گلنده، کیمسه قیزین کؤنلونو سورالیم دئمه دی، بو ایسه بؤیوک فضولی اولدوغو عرب اؤلکه سینده، چاغینین آتا به ی لیک، فئودالیسمین دهشتلی حؤکمو، قایدا؛ قانونو؛ چیرکین، ایرنج داورانیش، دورومونو گؤستریر…

***

درین دویغولو شاعر فضولی لیلی و مجنون کیتابی نین باشلانیشیندا بیر رباعی ده، اولو تانریدان لطف، مرحمت دیله ییر کی، قارا، غملی اومود گئجه سنی ایشیقلاندیریب، گونوز ائله سین، بلکه ده اقبالینین اویانماسی، غلبه چالماسی اوچون بیر توفیق اولا. او، لیلی نین یاندیریجی دورومو، حالی و آخیجی، اینجی کیمی کلاملار ایله  سیزلامالاری، اوره ک یاندیریجی سؤزله ری کیمی اؤز باشلادیغی نظمینین(لیلی مجنون پوئماسینی) گؤزه ل، اوره یه یاتیم اولماسینی، هابئله مجنونون آجی، اوزوجو حیاتی و دورلو سؤزلری، سیزلامالاری، دوعالاری، یاندیریجی مناجاتلاری کیمی، نظمینین جگرسوز، اوره ک یاندیریجی اولماسینی دیله ییر:

لطفیله شب امیدیمی روز ائیله،

اقبالیمی توفیق ایله فیروز ائیله،

لیلی کیمی لفظمی دل افروز ائیله،

مجنون کیمی نظمیمی جگر سوز ائیله

فضولی، لیلی و مجونون پوئماسینی باشلاییب، یازان دؤور، چاغدا، بیر یاندان  عاشق شاعرلرین، ادبی یازارلارین، ادیبلرین، غم سیزلایان عارف اینسانلارین اولماماسی، غمخوار، مونس، غم، غصه اورتاغی تاپمادیغی، اؤته کی طرفدن ایسه نظمین، شعیرین خوار، ذلیل اولوب، بیر دیوان شعره بیر فلوس وئریلمه مه سی، سؤزون، شعیرین گؤزدن دوشمه سی، ادب باغینین جور و جفا الی ایله  سارالیب، سولماسی، سؤز اینجیسی نین ده یه ری، قدری اولماماسی، ائله جه ده ادیبه، شاعره خورباخان اینسانلارین قاخینجی، طعنه سی، بیر یوللوقلا موزون سؤزون کوفور ساییلماسی…کؤوره اوره ک عاشق شاعری اولدوقجا آجیدیر، گؤینه دیر:

بیر دورده ام کی نظم اولوب خوار،

اشعـار بـولـوب کسـاد اسعـار،

اول رتبـه ده نظـــمدیـر دون،

کیم کوفر اوخونور کلام موزون

***

آنجاق قارا سئودالی مجنونو ایسه آرتیق قیناماق اولمازدی، زیرا او بیرگؤزه له سئودالی اولوب، توتولموشدورکی، بوسبوتون گؤزه للیکلری، حرکاتی، دانیشیغی، دوروشو، یوروشو، باخیشی، اونون گؤزونده ائل- طایفا، قوم، قبیله ده، حتتا بئله خلقتده ائشسیز بیریسی ایدی.

مجنونون عائیله سی لیلینین ائلچیلیینه گئدیب، اونون آتاسیندان، سئوگیلی قیزینی، اؤزونون بیریجیک اوغلونا حیات یولداشی سئچمه سینی بیان ائتمه سینی بؤیوک فضولی اؤزه ل بیر ایفاده ایله، لیلی و مجنون لریکاسینی زنگین ادبی- بدیعی بزه ک واسیطه لری او جومله دن بنزتمه، استعاره، مجاز، تنسیق الصفات، اشتقاق، تضاد، مبالغه و س…سؤزجوکلر ایله وصف ائتمیشدیر:

… هر کاندا اگرچی لعل چوخدور،

بیر لعل کی لاییق اولا یوخدور،

بیر لعلین ائشیتمیشم سنین وار،

کیـم لـؤلـؤوومه اودور سـزاوار…

غنچه کیمی اول لطیف خرگاه،

گول برگی کیمی ایچینده اول ماه،

مجنونه مقابل اولدو لیلـــی،

بحر غمه ائتدی درد سیلـی،

لیلی دئمه شمع مجلس افروز،

مجنـون دئمه آتش جگرسوز،

لیلی دئمه، جنت ایچره بیر حور،

مجنون دئمه ظلمت ایچره بیر نور….

بو پارچانین تک- تک مصراعلاری، گؤردویونوز کیمی بدیعی شعیر دیلینین گنیشسل اولاغان تیکنیکلری، صنعتیندن ماهرانه و شاعرانه فایدالانمیشدیر بؤیوک فضولی.

لیلی نین آتاسینی بیر کان، گنجه و اؤزونو ایسه قیرمیز گوله بنزه ر اوزوندن دولایی لعله استعاره ائتدیی حالدا، اوغلو مجنونو ایسه استعاره ایله  در، مروارید، اینجییه بنزه تمیشدیر. اوچونجو بیتده، لیلی نین یاشیل یازدا طبیعت قوینوندا قوردوغو چادری، آچیلمامیش چیچک، فیدانا، چادیر ایچره ائیله نن گؤزه ل قیزی ایسه گول یاپراغی، همیده  استعاره اولاراق، پارلاق آیا بنزه تمیش.

بو بیر پارچا، مصراع- مصراع متافوریک، رمزلر، ایمگه لر… ادبی- بدیعی بزه کلرله، سوسله نمیشدیر. باجاریقلی، مفکوره لی شاعر لیلی، مجنونون آدینی چکمهدن هره سینی بیر جوره پریشانلیق، هجران عنصرلری ایله گؤستریر(بیرینی غم دئنیزی، دیگرینی درد سئلی)ایله مقاییسه ائدیر. بونونلادا دوزدویو سؤزجوکلر، ایکی عاشقین صیفتلرینی، حاللارینی شیشیردیب، ائلهوجه ده مبالغه صنعتینی گؤسترمیش اولور.

بؤیوک فضولی ایکی عاشقین سجییوی کاراکترلرینی نظره آلاراق، هر هانسیسینا یاراشان صیفتلری وئرمیشدیر…

اؤرنه یی، عاشقه( مجنون) نور، معشوقه( لیلی) حور، مجنون آتش، لیلی شمع وس…

***

دویاز شاعر فضولی، اؤز قهرمانلارینی تاندیرماسیندا، اؤزونه خاص، اؤزه ل بیر ایفاده ایله، دورلو صفتلر ایله وصف ائدهرکن، قهرمانین کاراکترینی گؤزه ل، اوره یه یاتیم ادبی- بدیعی بزه کلر ایله سوسله ییر. بؤیوک، درین دوشونجه لی شاعریمیز فضولینین شعیر گوجو، تفکر قدرتی باخیش گنیشلیی عاغیلا سیغماز اطرافلی ایمگه لوحه لری یاراتمیشدیر کی اوخوجونو، شعیر باغچاسینی رنگارنگ گوللرینه حئیران ائدیر. اؤرنهیی، «مجنونون صفتی و …»باشلیقلی بیر پارچادا، مجنونون وصفینه باخالیم:

بیر دلبـر سـرو قـد و گل روی،

سرو خوش و گلرخ و سمن بوی

شیـرین لبــی منشـأ لـطافـت،

رعنـا قــدی دوردوغیلـه آفـت،

اوصاف لـطافتینـده سؤز چـوخ،

الـطاف ملاحتینـده سـؤز یوخ

شهلا گؤزو نرگس پر افسـون،

زیبا قاشی نرگس اوزره کی نون

حسنـی گلِ لالـه شفـق فـام،

زلفی خمی لاله اوزره کی لام

آغزی صفتین خود ائتمک اولماز،

اسـرار نهانـه یئتمـک اولمـاز…

بیر گوزگویه گر آچیب گؤزونو،

گؤزگوده گؤرئیدی اؤز- اؤزونو،

اؤز عارضنـه اولاردی میلــی،

قیلمازدی هوای حسن لیلی

گؤردویونور کیمی، بؤیوک عارف شاعر فضولی، مجنونون وصفینده، بوتون گؤزه للیک عنصرلرینی مثل: قد، یاناق، داورانیش، گؤز، قاش، ساچ، آغیز، عارض، …هره-سینین اؤزونه یاراشان صفت ایله وصف ائتمیش، اوخوجو بو لؤوحه لری دوشونورکن، شاعرین، شاعرلیک باجاریغی، هنریندن باشقا، بیر پرفوسینال رسسام اولدوغونو دوشونور، آنیر…دوردونجو بیتین ایکینجی مصراعیندا «زیبا قاشی …نرگس سؤزجویونون «ن»حرفی و بئشینجی بیتین ایکینجی مصراعیندا، قهرمانین زلف خمینی «ل»حرفینه بنزه تمیش کی، بو ایکی حرفین اولوشماسیندان «لن»سؤزو اله گلیر، لن سؤزو ایسه عربی بیر سؤزجوکدور و معناسی ایسه نفی ابدی چالارینی داشییر. بو ایفاده ایسه مبالغه صنعتی ایله مجنونون ائشسیز، تایسیز بیر گؤزه ل اولدوغونو آچیقلاییر، بئله کی، اگر اؤزونو گوزگوده گؤرموش اولسایدی، اؤزونون گؤزه للیینه حئیران قالاردی، ائله جه ده لیلینین حسنو؛ گؤزه للیینه ماراقلانمازایدی. عین حالدا بوتون بو گؤزه للیک عنصرلری، عرفانسل اصطلاحلاردی، عارف شاعر فضولی اؤز اوخوجوسونو، عرفان طریقی، معنوی، عاشقانه بیر حالا یؤنتمک ایسته ییر…

***

اولو شاعر، اؤز عاشق و معشوقونو، ایسته تیک بیر اسلوب، شیوه ایله بیر- بیری ایله گؤروشدورور، گؤروشمک، دانیشماق، اظهار محبت ائتمک اوچون دورلو بهانه لر الده ائدیر، آنجاق حیله، گیزلنمه، گؤزدن ایراق اولما، عقل تدبیریدیر، عشق فلسفه سینده، عاشق رسوایلیق، استهزا، قاخینجدان قوخمامالیدیر، بونو تدریج ایله بؤیوک فضولی تدریسینده گؤزه لجه اؤیره دیر. ایکی عاشق یولداش،  اوخولدا دانیشا بیلمه ییر، ائله جه ده اوخولا گئدیش و اوخولدان چیخیب، گلرکن، مجنون، لیلینین قارشسیندا دوروب، بیر بهانه ایله اونو دانیشدیریر:

قصد ایلـه نهـان ائـدیب کیتابین،

حـددن آشیـریـردی اضطـرابـین،

…لیلی یولونو توتوب، دوراردی،

سن گؤردون ائله دئییب، سوراردی،

یعنـــی بـو بهـانـه ایـلـه بیـر دم،

یـاریـن گـؤره، اولا شـاد و خــرم

علم خطه عؤمرون ائیله ییب صرف،

مشق ائتمیشایدی همین ایکی حرف،

بیـر صحفـه ده «لام» و «یا» مکرر،

یـازاردی اونـو، قیـــلاردی ازبـر…

عشق بازلیغین ان گیزلین و امین یولو، سئوگیلی لرین بیر- بیرینه مکتوب یازماغی ایدی، مجنون، لیلی آدینی و لیلی ایسه قیس آدینی داها گؤزه ل یازماق اوچون مشق ائده ردیلر، بورادا فضولی اوخوجوسونو، گؤزه ل، اوره ک اوخشایان خط یازماغی؛ بو ایشده مشق ائتمه نی تأکید ائدیر. زیرا خوش خط، گؤزهل خط یازما، هم هنر، همی ده عاشقی پسیکولوژی باخیمدان روحونو جلالاندیرار، معشوق اوچون گؤزه ل جومله لر، شعیرلر، ائله جه ده مکتوبلار یازار. نه ایسه بو گیزلی مکتوبلار، گؤروشلر، سون بولمالیایدی، اونلار ده لیجه سی بیر- بیرلرینی سئویردیلر بئله کی، آرتیق عاشقین(مجنونون)ایشی رسوایلیغا چاتمیشدیر، زیرا عقل تدبیری ایله عشقین ذؤوقو اولماز دئییردی :

تدبیر ایله عشق ذؤوق وئرمز،

تـدبیـر دیار عشقـه گیـرمز

عشق ایله ریا دگیل موافـق،

رسوای گره ک همیشه عاشق

دلدن- دیله دوشدو بو فسانه،

فاش اولـدو بو ماجـرا جهانـه

کیم قیس اولوبان اسیر لیلی،

لیلی دخی سالمیش اونا میلی

***

سونوندا ایکی عاشقین عشق ماجراسی، ایشی رسوایلیغا چکیر، ائله جه ده دیلدن- دویله دوشوب، دونیایه یاییلدی کی، عربلرده، عامری قبیله سیندن وارلی، کارلی بیر تاجرین بیره جیک اوغلو، لیلی آدلی بیر قیزا دلیجه سی وورولموش، ائله جه ده لیلینین اؤز آناسی ایسه بو اولایدان خبرسیز قالمیر… بؤیوک فضولی گؤزه ل، اؤزوده قانعجیل بیر طرز ادبی- بدیعی تمثیللر ایله، مجرب آنانین- قیزینا اؤیودلرینی ائشیتدیریر، پارچانین سونوندا قادین، قیز حاقلارینین، فئودالیزم حاکمییت، آتا به یلیک قایدا، قانونلاری اوزره، ایاق آلتیندا قالیب، ازیلمه سی، ائله جه ده توپلومون ضددیتلری، آمانسیز حاکمییتین یاساقلیقلاری کؤلگه سینده قادین حاقلارینین باسقینلاشماسی، عدالتسیزلیکلرینی اوزه چکیر، بئله کی قیزین آناسی، اونا: سن، قیزسان اوجوز ساتیلمادئییر. بونونلادا قیزین بیر آلت، شئی، مال کیمی، بازارلاردا، یا خود ائولرده ایرنج، چیرکین ساتیشا قویولماسینی اوزه چکیر:

تمکینی جنونه قیلما تبدیل،

قیزسان اوجوز اولما!! قدرینی بیل،

هر صورته عکس کیمی باخما،

هر گؤردویونه سو کیمی آخما،

مئی گرچی صفا وئرهر دماغه،

آخدیغی اوچون دوشر ایاغه

گوزگو کیمی قاتی اوزلو اولما،

نرگیس کیمی خیره گؤزلو اولما،

سن شمعسن، اویما گل هوایه،

کیم شمعی هوا وئره ر فنایه،

لعبت کیمی اؤزونو بزتمه،

روزن کیمی کوچه لر گؤزتمه

ساغر کیمی گزمه یی حرام ائت،

نغمه کیمی پرده ده مقام ائت….

لیلینین آناسی، اؤیودلرینین آردیجا، چوخ شاشیردیجی، تعجبلو بیر ایفاده ایله، قیزینین عشقه توتولماسینی اوزه چکیر، ائله جه ده اؤزو- اؤز حیات یولداشی سئچمه سی سوچ، گوناه ساییلان؟!! ائله جه ده اختییارسیز قیزینا: سن هارا، عاشق اولماق هارا سؤیله ییر. او، اوغلان ایله قیزی یالنیشجا قیاس ائتدیکده، عاشیقلیغی، قیز اوشاغینا لاییق بیلمیر!!

…دئرلر سنی عشقه مبتلاسان،

بیـگانـهلـر ایـلـه آشـنـاسن

 سن قندن و عشق ذوقی قندن،

اوغلان عجب اولماز اولسا عاشق،

عاشیقلیق ایشی قیزا نه لاییق!!

اوسته دئدیک کی، فضولی نین لیلی سی مظلومدور، بئله کی، حتتا ان یخینی، محبتلیسی اولان آناسینادا  بئله اوره یینی آچیب، دردینی، دیله یی، آرزیسینی دئیه بیلمیر، ائله جه ده بؤیوک فضولی «تجاهل العم»ادبی- بدیعی صنعتی ایله قهرمانینی، آناسینین دئیینمه سی، حده لمه سی، ائوده کیمسه یه اوجومله دن آتاسینا دئمه سین دئیه، اونو قورتارماق، اجباراً صبر ائله مه سینی دوشوندورور، ائله جه ده لیلی، وجودونون خمیره سی ایله یوغرولان، روحونون جلاسی اولان عشقینی، آناسیندان هاشا ائدیب، دانیر!:

سؤزلر دئرسن کی بیلمزم من،!

مضمونینـی فهم قیلمـزم من!

دئرسن معشوق، عشق، عاشق،

من ساده ضمیر طفل صادق

بیلمن ندیر اول حدیثه مضمون،

سؤیله نئجه اولمویوم دگرگون؟

عشقین قیلمزایدی کیمسه یادین،

هاااا… سندن ائشیتدیم ایندی آدین…

***

سونوندا ایکی عاشقین عشق ماجراسی، ایشی رسوایلیغا چکیر، ائله جه ده دیلدن- دویله دوشوب، دونیایه یاییلدی کی، عربلرده، عامری قبیله سیندن وارلی، کارلی بیر تاجرین بیره جیک اوغلو، لیلی آدلی بیر قیزا ده لیجه سی وورولموش، ائله جه ده لیلینین اؤز آناسی ایسه بو اولایدان خبرسیز قالمیر…بؤیوک فضولی گؤزه ل، اؤزوده قانعجیل بیر طرز ادبی- بدیعی تمثیللر ایله، مجرب آنانین- قیزینا اؤیودلرینی ائشیتدیریر، پارچانین سونوندا قادین، قیز حاقلارینین، فئودالیزم حاکمییت، آتا به یلیک قایدا، قانونلاری اوزره، ایاق آلتیندا قالیب، ازیلمه سی، ائله جه ده توپلومون ضددیتلری، آمانسیز حاکمییتین یاساقلیقلاری کؤلگه سینده قادین حاقلارینین باسقینلاشماسی، عدالتسیزلیکلرینی اوزه چکیر، بئله کی قیزین آناسی، اونا: سن، قیزسان اوجوز ساتیلمادئییر. بونونلادا قیزین بیر آلت، شئی، مال کیمی، بازارلاردا، یا خود ائولرده ایرنج، چیرکین ساتیشا قویولماسینی اوزه چکیر:

تمکینی جنونه قیلما تبدیل،

قیزسان اوجوز اولما!! قدرینی بیل،

هر صورته عکس کیمی باخما،

هر گؤردویونه سو کیمی آخما،

مئی گرچی صفا وئرهر دماغه،

آخدیغی اوچون دوشر ایاغه

گوزگو کیمی قاتی اوزلو اولما،

نرگیس کیمی خیره گؤزلو اولما،

سن شمعسن، اویما گل هوایه،

کیم شمعی هوا وئره ر فنایه،

لعبت کیمی اؤزونو بزتمه،

روزن کیمی کوچه لر گؤزتمه

ساغر کیمی گزمه یی حرام ائت،

نغمه کیمی پرده ده مقام ائت….

لیلینین آناسی، اؤیودلرینین آردیجا، چوخ شاشیردیجی، تعجبلو بیر ایفاده ایله، قیزینین عشقه توتولماسینی اوزه چکیر، ائله جه ده اؤزو- اؤز حیات یولداشی سئچ مه سی سوچ، گوناه ساییلان؟!! ائله جه ده اختییارسیز قیزینا: سن هارا، عاشق اولماق هارا سؤیله ییر. او، اوغلان ایله قیزی یالنیشجا قیاس ائتدیکده، عاشیقلیغی، قیز اوشاغینا لاییق بیلمیر!!

…دئرلر سنی عشقه مبتلاسان،

بیـگانـهلـر ایـلـه آشـنـاسن

 سن قندن و عشق ذوقی قندن،

اوغلان عجب اولماز اولسا عاشق،

عاشیقلیق ایشی قیزا نه لاییق!!

اوسته دئدیک کی، فضولینین لیلیسی مظلومدور، بئله کی، حتتا ان یخینی، محبتلیسی اولان آناسینادا  بئله اوره یینی آچیب، دردینی، دیله یی، آرزیسینی دئیه بیلمیر، ائله جه ده بؤیوک فضولی «تجاهل العم»ادبی- بدیعی صنعتی ایله قهرمانینی، آناسینین دئیینمه سی، هده له مه سی، ائوده کیمسه یه اوجومله دن آتاسینا دئمه سین دئیه، اونو قورتارماق، اجباراً صبر ائله مه سینی دوشوندورور، ائله جه ده لیلی، وجودونون خمیره سی ایله یوغرولان، روحونون جلاسی اولان عشقینی، آناسیندان هاشا ائدیب، دانیر!:

سؤزلر دئرسن کی بیلمزم من،!

مضمونینـی فهم قیلمـزم من!

دئرسن معشوق، عشق، عاشق،

من ساده ضمیر طفل صادق

بیلمن ندیر اول حدیثه مضمون،

سؤیله نئجه اولمویوم دگرگون؟

عشقین قیلمزایدی کیمسه یادین،

هاااا… سندن ائشیتدیم ایندی آدین…

***

ارسال دیدگاه