دیلیمیزین گؤزه للیک لری و اؤزه للیک لری – ۷

دانیشیق متنی

۲۴/ ۰۷/ ۱۴۰۰

م. کریمی

دیل و کولتور

 

   جامعه شناسلار، همیشه خالقلارین دیلی ایله فرهنگلری آراسیندا ایلگی یه توخونموشلار. فرهنگ یا کولتور چون بوروشوق بیر توپلومسال فنومن دیر کی ملت لرین حیاتی نین مختلف یؤنلرینده ائتکی بوراخیر و اثر قویور. جامعه شناسلار جامعه ایله طبیعت آراسیندا اولان تفاوتلری انسان فیکری چابالاریندا گؤرموشلر. اونلارین باخیشیندا انسانین یاراتدیغی صنعت، هنر، اجتماعی نهادلار، اخلاق عیارلانمالاری، علمی تاپینتی لاری اساس تانینیر. کانتا اینانانلار – مانتیستلر  (Kantists)، و ماخیست لر (Machists)، پراگماتیست لر ، تجربه یه قایل اولانلار -آمپیریک لر- جامعه شناسلار -سوسیولوگلار- و باشقا عالیم لر بونا اینانیرلار کی هر نه توپلومدا واردیرسا فرهنگدن یارانیبدیر و فرهنگدن آسیلی دیر. فرهنگ اونلارین باخیشیندا جامعه نین چابالاریندان یارانیب و مادی – معنوی ده یرلره مالیک اولان بیر مجموعه دیر کی تاریخ بویو اجتماعی فعالیت لردن بشریت اوچون بیر یئره توپلانیبدیر.

آنجاق فرهنگین تعریف او قدر گئنیشدیر کی بیر – ایکی جمله دن تعریفه گلمز، فرهنگین گئنیشلیگی او قدردیر کی هئچ کیم اؤز تعریفی له ده راضیلاشمامیش، مگر بیر سیرا عباره لرله سؤزوموزو ییغیب یقه میزی قورتاراق. فرهنگ دیل ایله یارانیر و اونون گئنیشلیگی توپلومدا بیلیم و علمین یایغینلیغی ، بوتون بیلیم و صنعتین الده ائتدیکلری، اجتماعی دوشونجه لر و باشقا باشقا عامللره باغلی دیر. بوندان علاوه جامعه ده اولان علمین عمومی یاییلدیغی ، عمومی تحصیلاتین سطحی و علم و فن ین ایشله دیلمه سیندن آسیلی دیر. چارلز الوود (Charles Ellwood) چاغداش جامعه شناس، تامام تعریفلری نظرده توتاراق، فرهنگی انسان توپلومونون ان اؤنملی اؤزه للیگی بیلیر. فرهنگ هر ملتین آیناسی دیر – دئییر. بو آینادا اونون دیلی، صنعتی، حکومت طرزی، بیلیم، صنعت، ربلر و عنعنه لر، حتا دین و اینانج لار دا فرهنگین عنصرلری ساییلیر.

 آنجاق فرهنگین ان یاخین عنصری دیل دیر. فرهنگ دیلدن یارانیر. بوتون دوشونرلر بونا اینانیرلار کی دیلسیز هئچ بیر فرهنگ یارانا بیلمز. د. چسنکو – جامعه شناس و دیلچی اولاراق دئییر: هئچ بیر ملتین فرهنگی نین تاریخینی او ملتین دیلیندن آییرماق اولماز.

چاغداش عالیملر هئچ زامان و هئچ یول ایله فرهنگی دیلده آیری بیلمیرلر و دیلین چئشیدلیگی و زنگین لیگینی خالقین فرهنگی نین زنگین لیگینده اساس بیر عامل بیلیرلر. باشقا سؤزله خالقین ایلگی قوردوغو دیل نه قدر زنگین اولورسا اونلارین فرهنگی ده او قدر زنگین اولاجاقدیر – دئییرلر. شوبهه یوخدور کی تامام اجتماعی فنومن لر، طبقاتی ماهیتلری واردیر. چونکی دیل تامام طبقه لرین اختیاریندادیر و هر طبقه نین دیلینده اونون اؤزونه مخصوص فرهنگی گؤرونمکده دیر. هر ملتین ده فرهنگینی اونون دیلیندن تانیماق اولابیلر. بونا گؤره هر ملتین دیلی مقدس و حؤرمتلی ساییلمالی دیر. آنجاق یوکسک طبقه لر تاریخده اؤز دیللرینی آشاغی طبقه لردن یوکسک توتاراق طبقاتی تضادلاری داها آرتیرمیشلار. سارای دیلی، خالق دیلیندن فرقلی سئچیلمیشدیر. بیز بونو تاریخیمیزده گؤرموشوک. البته بیر سیرا فاشیستی فیکیرلره مالیک اولان کیمسه لر، ملتلرین دیللرینده اولان فرقلری، انسانلارین بیری – بیرینه قووشا بیلمه دیگینی اورتایا آتیرلار. بو فیکیر باشدان باشا یانلیش دیر، چونکی معلولو علت یئرینه قویورلار. دیللرین فرقلری بیر سیرا اجتماعی شرایط، تاریخی و اقتصادی شرایطدن آسیلی دیر و دیل بو شرایطی یاراتماییر بلکه ترسینه، شرایط بو فرقلری یاراتمادا رول اویناییر.

مختصر دئمک اولار کی هر هانسی ملتین فرهنگی یوکسک اولورسا، اونون دیلی زنگین دیر. و عئینی حالدا ترسینه ده دئمک اولار.

تورکلر تاریخ بویو زنگین بیر فرهنگ و کولتوره مالیک اولموشلار. بو زنگین لیگی بیز ادبیاتیمیزدا گؤروروک. اینام، دین، طبیعت، انسان، فلسفی دوشونجه لر، توپلومسال قوروملار، یارتدیقلاری حکومت لر، اینجه صنعتده اولان اثرلر، مینلرجه شعر دیوانلاری، یوزلرجه فلسفی اثرلر، زنگین دبلر و عنعنه لر، و باشقا باشقا مساله لر تورک دیلی نین زنگین لیگیندن تؤرنمیشدیر. رساملیقلار، موسیقی، معمارلیق و باشقا یؤنلر دیلین گوجونو گؤسته ریر. مین ایل بوندان اؤنجه یازیلان اثرلر – شان قیزی داستانی، دده قورقود داستانلاری، قوتادغو بیلیک، دیوان لغات التورک، یسوی نین حکمت دیوانی، ادیب احمدین عتبه الحقایق اثری، نوم بیتیک کتابی، نسیمی نین دیوانی، مولانا فضولونون غزللری و مینلرجه هله الیمیزه چاتدیرمادان قاباغینی آلان اثرلریمیز بو ادبیات و فلسفی دنیزیندن گوهرلردیر. بونلارلا انسانلارین روحو ترنمی بیلینیر. تاسوفلرله بیزدن اسیرگه میشلر و بوگون بونلارین حسرتینده قالمیشیق.

 دیلیمیز کسیلیرسه، فرهنگیمیز ابتر اولاجاق. انسانین دیلین الیندن آلماقلا، اونو باشقا بیر انسانا چئویرمک اولار. بو انسان حاققیندا بیر جنایت ساییلیر. انسانا توهین ساییلیر. آلچاقلاتما بیلینیر. بللی دیر بیزیم تورکجه شاعیرلریمیزین دیوانلاریندان یارالانا بیلیرسک، اونلاردا اولان پاک دویغولاری منیمسه ییرسک، اونلاری هرگون، هر ساعات دیلیمیزده اوخویورساق بللی دیر فرهنگیمیزدن داها آرتیق بهره آلیب یاشاییشیمیز شیرین اولاجاق. یاشاییش شیرین اولدوقدا، اخلاق دا یاخشیلاشلر؛

شوبهه یوخدور فلسفه، عر فان، موسیقی، صنعت دیلین یوکسه لیشینده اؤنملی اثری واردیر. دیلین تمیزلنمه سینده، دیلین گوجلنمه سینده و انسانلارین گوجلو و گؤزل ایگی قورماقلاریندا بؤیوک تاثیری واردیر و بوله اولورسا، توپلومدا گئدیشات را گؤززله شر، اوره یه یاتار و انسانلار آراسیندا محبت، تمیز دویغو و گؤزل ایلگی لر قورولار.

دیللرین تاریخینه و ادبیاتینا باخاندا شاعیرلرین، فیلسوفلارین و باشقا علملرده عالیم لرین یارادیجیلیقلار و یاراتمیشلاری بوتون ملتین یاشاییشی نین یاخشیلاشماسیندا تاثیرینی گؤرنک اولور. الوپا دیللر ۱۸ و ۱۹جو یوزایللرده میدانا گلن بؤیوک یازارلار و یازدیقلاری اثرلرله بوگون دونیادا گلیشمیش حالا گلمیشلر. فرانسیز ادبیاتی، روس ادبیاتی، انگیلیس و باشقا اروپا دیللری همان ۱۸ و ۱۹جو عصرلرین ادبی دورومونون چؤره یینی یئییرلر.

شوبهه یوخدور کی دیلیمیزده علم لر گلیشدیکجه دیلیمیز گلیشه جکدیر. دیلی گلیشدیره ن ادبیات، علم و صنعتدیر. ادبیات ساحه سینده گئنیش و زنگین ادبیاتا مالیک اولدوغوموز بللی دیر، البته خالقیمیز هله بو ادبیاتدان یارارلانماییر چونکی دیلیمیز رسمیتده اوخونماییر و مدرسه لرده، رادیو تلویزیوندا و درگی لرده یئته رینجه استفاده اولونماییر. آنجاق مدرسه لر دایر اولاندان سونرادیر کی دیلیمیزده علمی یازیلار، فلسفی یازیلار و باشقا قونولار میدانا چیخار و فرهنگیمیزده یئر آلار. بئله بیر گونو گؤرمه یینجه، دیلیمیزین گؤزه للیگی آیدین اولمایاجاقدیر. بیز بوگون گؤزه للیک لری تکجه فولکلوروموزدا گؤروروک، حتا ادبیاتیمیزین گؤزه للیک لرینی استفاده ائتمه دیگیمیز اوچون تانیماییریق.

آنجاق همین فولکلوردا اولان گؤزه للیک لر او قدر چوخدور و او قدر بوللودور کی خالقیمیزی اقتاع ائده بیلیر. بو زنگین لیک او قدردیر کی حتا دیللرده بئله گزیر کی فارسی شکر است، تورکی هنر است. بونو دئین لر فارسلاردیر. هر حالدا اونلار دا بیزیم دیلیمیزین گؤزه للیک لرینی دادان انسانلار بئله بیر قناعته گلمیشلر. بو گؤزه للیک لردن سؤزجوکلریمیزده اولان بوللوق، اونلاردا موسیقایی دوروملا اویغونلوق، قایدالی گرامری، بوللو فعل لری، فراوان زامانلاری، اوره یین ایسته یینجه سؤز یاراتما امکانلاری، و باشقا قونولاری سایماق اولور.

کئچن هفته فعل لردن باشقا فعل لر دوزلتمک دن دانیشدیم و عرض ائتدیم کی بیر فعل دن بیر الک آرتیرماقلا باشقا فعل لر دوزه لینیر. مثال دا وردوم او جمله ده:

گؤرمک – گؤرونمک / گؤروشمک – گؤرونوشمک / گؤردورمک – گؤروندورمک / گؤروشدورمک – گؤرونوشدورمک / گؤردوروشمک – گؤروندوروشمک / گؤرولمک – گؤرونولمک / گؤروشولمک – گؤرونوشولمک / گؤردورولمک – گؤروندورولمک / گؤردوروشولمک – گؤردورونوشولمک / گؤروشدورولمک – گؤرونوشدورولمک . الی آخر

البته بونو دا آرتیریم کی بو مصدرلری تامام فعللره عاید بیلمک دوز دئییلدیر. یعنی بیر سیرا فعل لر بو حاللارا دوشمز. بونو تمرین ائتمک لازیمدیر. من بورادا اک لردن دانیشماق ایسته ییرم. الک لر ده بئله دیر. اک لریلن بیز فعل دوزلده بیلیریک و باشقا کلمه لر ده دوزلده بیلیریک. اما بو اک لرین هامیسی تامام فعللردن و تمام اسم لرده یارانماز. بونلاری بیلمک لازیمدیر. بونا گؤره بورادا بیر سیرا اک لرینلن تانیش اولماق گره کیر:

دئدیگیم کیمی، دیلیمیزین گؤزه للیک لریندن بیری ده اک لردیر. اک لرله دیلیمیزده  یوزلرجه باشقا کلمه لر دوزلده بیلیریک. آنجاق تاسوف یئری بورادیر کی مدرسه لرده اوخومادیغیمیز اوچون بو اک لری چوخلاری بیلمیر و تانیمیر. بو اکلرین بیر سیراسی فعل لرین آردیجا گلیر و باشقا کلمه لر یارادیر و بیر سیراسی آدلار آردیجا گلیر و باشقا آد و یا فعل کؤکو یارادا بیلیر. من بورادا تکجه نئچه سینه اشاره ائتمک ایسته ییرم:

اجاق – اجک

چاپاجاق، چاتاجاق، گلَجک،

آج – اج

ان اسکی زامانلاردان ایشله نیلن اک­لردندیر و سؤزجوکلرده مبالغه ایفاده سی اوچون ایشله نیلر:

آناج (مرغ مادر، ماکیان تخم‌گذار)، قولاج (فاصله میان دو دست باز. بن: قول= بازو، دست) یاماج (سینه‌کش کوه)، اوروج (روزه‌دار، روزه)، تیخاج (پوزه بند)

آری – اری

بو اک ده اسکی زامانلاردان ایشله نیلن اکلردن ساییلیر و یؤنلری گؤسته ریر:

ایچ (درون) – ایچه‌ری (داخل، به سمت داخل)، دیش (بیرون) دیشاری (به سمت بیرون)، یوخاری (سمت بالا) ایله‌ری←ایره‌لی (به سمت جلو، پیش).

آق – اک

ان ایشلک اکلردن دیر: باشقاق← باشاق، بوجقاق← بوجاق (کنج، زاویه)، قایناق (چنگال پرنده وحیوانات)، دوزاق (دام برای گرفتن پرندگان)، بوجاق (کنج، زاویه)؛ عئینی حالدا انسان گؤوده سی نین اعضاسی اوچون ایشله نیلیر: یاناق (گونه)، دوداق (لب)، قولاق (گوش)، داماق (سقف دهان)، ببک (مردمک چشم)؛ و هم ده مکان آدلاری اوچون: یولاق (کوره راه)، آداق (نامزد)، چاناق (پیمانه)، بوداق (شاخه)، اود (آتش) ←اوداق (آتشدان)، و . . .

اونتو – اینتی

تیکینتی (ساختمان، آپارتمان)، تؤکونتو (افزونه، اضافی، بیرون ریختنی)، آلینتی (خریده شده‌ها)، پاتلانتی (بمب، منفجر شدنی)

ایت – اوت

بو اک، فعل کؤکونه آرتیریلیر، گاهدان آد کؤکونه ده آرتیریلیر:

ایگیت>ایگید (جوانمرد-قهرمان)، آنیت (یادبود-آنی:خاطره-آنماق:یاد کردن، درک کردن)، یانیت (پاسخ)، تانیت (مدرک، شاهد-تانیماق:شناختن)، قانیت (دلیل، برهان-قاندیرماق:اثبات کردن چیزی با علت و دلیل، قانع کردن)

یاشیت (هم سن)

ایش – اوش

شخص آدلارینی کیچیلتمک اوچون و صفت کیمی ایشله نیلیر:

داریش (تنگ)، گئنیش (وسیع)، یوخوش (سربالایی)، گؤنش (آفتاب)، گوموش (نقره)، یئمیش (میوه، از میوه‌ها)، تیکیش (دوخت).

آدلاردا: گؤیؤش (سبز، سبزه، آدم چشم زاغی)، جومبوش= (جومبولو:کوچولو)، بگیش-به ییش (نامی برای مردان).

ایل – آل – اول – ال

آددان صفت دوزلدن اکلردن دیر:

یاشیل (سبز)، قیزیل (سرخ)، گؤزه‌ل (زیبا)، سوتول (شیری-نورس)، یانال (جنبی).

ایلا – ایله – لا – له

گاهدان حاللانما قیدی اوچون و گاهدان ایکیز صورتده ایشله نیلیر:

آغلایا-آغلایادئدی (گریه کنان گفت)، گؤله-گؤله دئدی (با خنده گفت)، قاچا قاچا (دوان دوان) ساللانا ساللانا (سلانه سلانه) و…

ایمتیل – اومتول

بویالار آدلارینا آرتیریلیر و بنزرلیک گؤسته ریر:

قارامتیل (سیاه‌فام، قیرگون)، ساریمتیل (زرد گونه)، آغیمتیل (سفیدفام)، گوگومتول (سبزگونه)، بوزومتول (خاکستری) و . . .

شین اکی ده همان معنادا ایشله نیلیر:

ساریشین (زردگونه)، قاراشین (سیاه‌چرده)، آغشین (سفید)،

این – اون

ان اسکی اکلردن دیر و چئشیدلی منالار داشییر:

اوزون (دراز)، یاخین (نزدیک)، یوغون (کلفت)، اوستون (برتر)، یئگین>یئیین (تند، سریع)، قالین (ضخیم)، سرین (خنک)، چتین (سخت)، درین (عمیق)، نارین (ریز)، ایرین (تلخ)، تکین (شازده)، اگین (تن-قامت)، بویون (گردن)، قویون (گوسفند)، آیدین (آشکار-واضح)،  بورون (بینی-دماغه-دماغه دریایی)، بوتون (کامل)، گلین (عروس)، و . . .

جا – جه

بو اک چوخ ایشلک دیر و بؤلگه آدلاریندا و بیر سیرا خسته لیکلرده ایشله نیلیر:

آزجا (کم)، قاراجا (سیاهک گندم-سیاه)، آغجا (پول نقره‌ای-سهم-سفیدک)، قیزیلجا (سرخک)، بوزجا (خاکستری رنگ-بیماری کچلی)، داشلیجا (نام محل)، یاغلیجا، اونلوجا (دو نوع تره گیاهی برای پختن آش)، منجه (به نظر من)، بونجا (این قدر)، بالاجا (کوچک، اندک)، فارسجا (به زبان فارسی)، ایندیجه (همین الآن)، آیریجا (بعبارتی دیگر)، دویونجا (تا حد سیر شدن)، توتماجا (جنون ادواری، صرع)

جاق – جک – جوک – جوق – جیق

بونو کئچن هفته آقای دوکتور انزابی جنابلاری مندن ایسته میشدیلر.

ابزارلاردا و اصولا کیچیلتمک اوچون ایشله نیلیر:

قیزجیق (دخترک)، تومورجوق، آلماجیق، ائوجیک (آلونک)، شهرجیک (شهرک)، داغارجیق (انبان)، ساجیق-سلجوق (نام)، الجک (دستکش)،

قیلچیق (اخگل-خارهای خوشه گندم)،  تومانچاق (بدون شلوار)(*) یالینچاق (عریان) اویونچاق (بازیچه-اسباب بازی) قولچاق (عروسک-قول=برده) ایسیجاق>سیجاق (گرم)…

جان – جن

دویونجان (تا حد سیر شدن)، بوراجان (تا اینجا)، ایندییجن (تا به الآن)،

جی – چی – جو – چو

تورک دیلینده ایشلک اکلردن دیر کی فارسیجایا دا دایل اولموش:

قاپیچی (دربان)، بالیقچی (ماهیگیر)، داشجی (حجار)، قوروقچو (دشتبان)، دینچی (دیندار)، اسلامچی (اسلام گرا)، سینیقچی (شکسته بند)، اودونچو (هیزم شکن)، ناخیرچی (گله بان)، قایناقچی (جوشکار)، قوناقچی (میزبان)، بیچینچی (دروگر) ،دمیرچی (آهنگر) دوه چی (شتربان)، یالانچی (دروغگو)، پتکچی (زنبوردار)، ایپکچی (حریر فروش)، اویونچو (بازیگر)، دوغروچو (راست گو)، توپچو (فوتبالیست-خدمه توپ جنگی)، یانچی (ملازم) و . . .

ساق – سک – سوک

فعل و آدلار اکیندن دیر و هر ایکیسی ایله ایشله نیلر.

باغیرساق (معده)، قورساق (معده)، دیرسک (آرنج-تپه-ماهور)، دومسوک (سقلمه)، سومسوک (سگ هرزه گرد)، آخساق (لنگ-چلاق)، قایساق (رویه سرشیر مانند در مایعات:بن=قایماق)، سارساق (بی‌ثباتی در سخن گفتن، متزلزل بودن در سخن یا اعتقادات)، ساریمساق (سیر:بن=شاید از ساریم به معنی چرخیدن، برگرداندن، پیچاندن).

سال – سل – سول

آز ایشلک اولورسا دا، آنجاق اؤنملی کلمه لر دوزه لینمه ده ایشلنمیشدیر:

یوخسول (ندار)، قومسال (شنی-قومساللیق:شنزار)، اسلامی (اسلام‌سال)، اجتماعی (اجتماع‌سال یا توپلوم‌سال)، دینی (دین‌سل)، کامپیوتری(کامپیوترسل).

یئنی کلمه لرین دوزلمه سینده بوگون ایشلک اولموشدور:

گؤگسل (آسمانی) قوتسال (مقدس) آیسال (ماهواره) وارسیل (دارا-غنی).

سیز – سوز

بو اک داها چوخ ایشلک اکلردن دیر:

وفاسیز، ادبسیز، پولسوز، چلیمسیز (آدم بی بنیه-بی قواره)، اوکسوز (یتیم)، اودومسوز (بی برکت)، عاغیلسیز (بی خرد) دیلسیز-آغیزسیز (کم حرف) بیچیمسیز (غیراصولی) توتومسوز (کم ظرفیت).

کی

مالیکیت اکلریندندیر و ظرف دوزلدن اکلردن (مکان و زمان ظرفی) ساییلیر:

منیمکی (مال من)، بیزیمکی (مال ما)، ائلینکی (مال مردم) و…

ایندیکی (آنچه که به اکنون تعلق دارد)، بوگونکی (مال امروز)، دوننکی (مال دیروز)، قاباقکی (پیشین) و . . .

گه – غا – قا

دؤنگه (پیچ)، بؤلگه (منطقه، ناحیه، حوزه)، بلگه (سند)، قاریشقا (مورچه، شاید در ابتدا به صورت قارینجا بوده و تغییر یافته‌است)، بوشقا (ظرف بسیار دراز)، داشقا، ناسیرقا (فرغون یا چیزی که با آن برای حمل و نقل وسایل استفاده کنند)، قارقا (کلاغ)، قاشقا (غرّه، به سفیدی ای که در پیشانی اسب یا بز وجود داشته باشد می‌گویند)، اؤتگه، اؤزگه (بیگانه، دیگری)، اؤیگه (ناتنی)، چکیرتگه (ملخ)، سیسقا (لاغر)، دامقا (مهر)، اونورقا (ستون فقرات)، اؤپگه (شش، ریه)، سوپورگه (جارو)

بو سؤزجوکلره دقت بویورون:

 بوشقا، داشقا، ناسیرقا، پوتوشقا (دربچه)، ساتیشقا (زن فاحشه)، آتیشقا، قونقا، و . . . بو سؤزجوکلر تورک دیلیندن روسجایا داخیل اولموش و سونرا فارسیجایا گلمیشدیر.

گون – قون – گین – قین

بو اکلر حاللاردا ایشله نیلر:

پوزقون (ناراحت)، داشقین (پر و مملوء با شدت زیاد طوری‌که در حال طغیان و سرریزی است)، دوزگون (برای بیان حالتی بسیار خوب)، دولقون (پر و تکمیل)، ایتگین (گمنام)، توتقون (دلگیر، گرفتار) و . . .

گی – قی – گو – غو

بیلگی (علم)، وروغو (ضرب)، قورغو (مکانیزم، آلت)، سورغو (سؤال)، ساتقی (آدم‌فروش، خائن)، سیلگی (پاک کن)، وئرگی (نعمت)

غاج – گج – غاچ – گچ

ابزار و آلت لر آدلاریندان ایشله نیلر:

سوزگج (فیلتر، صافی)، سایغاج (چرتکه)، فیرلانغاج (غلطک، قرقره نورد)، توتغاج (گیرنده، رسیور، دستگیره)

لاق – لک

آددان صفت دوزلدر و چوخلوغو گؤسترمک اوچون ایشله نیلر:

اوتلاق (چراگاه)، چایلاق (رودخانه)، دوزلاق (نمک زار)، اوولاق (شکارگاه)، بوزلاق (سرزمین یخبندان)، ایسلاق (خیس)، شیللاق (جفتک)، قاللاق (شوخی)…

لی – لو

تهرانلی – تبریزلی – احمدلی – آغاجلی – آنا آتالی – پوللو – بوزلو

گئجه لی – ائرته لی

دوزلو – دیرلی – یاشلی – آنلاقلی

یئمه لی – ایچمه لی

لیق – لوق – لیک – لوک

تورک دیلی نین چوخ ایشلک اکلریندن دیر :

یازلیق (بهاره)، گوزلوک (پاییزه)، یایلیق (تابستانه)، بایراملیق (عیدانه)، اتلیک (گوشتی) ،آرخالیق (ارخالق-کت)، باشلیق (کلاهک) ،گوزلوگ (عینک) ،قولاقلیق (گوشی)، قیرخلیق (قیچی پشم زنی)،

یئر آدلاریندا دا ایشله نه رک چوخلوغو گؤسته رر:

سامانلیق (کاهدان)، اودونلوق (انبار هیزم)، قوزولوق (آغل بره‌ها)، آغالیق ائوی (خانه اربابی)، توپراقلیق (دشت خاکی و بی سنگ)، قوراقلیق (خشکی) مئشه لیک (جنگل)، آغاجلیق (درختزار) ،تویوقلوق (مرغداری) و . . .

بوللوق (فراوانی)، آزلیق (اقلیت)، چوخلوق (اکثریت)، اینسانلیق (انسانیت)، اوجوزلوق (ارزانی)، وارلیق (هستی)، یوخلوق (نیستی)، قارداشلیق (برادری)، دیریلیک (زندگی)، قوهوملوق (خویشی)، دلیلیک (دیوانگی)،  داشلیق (سنگلاخ) و . . .

طبیبلیک (زشکی)، تاجرلیق (تجارت)، وکیللیک (وکالت)، شاعرلیق (شاعری( , . . .

سودچولوق (شیر فروشی)، بالتاچیلیق (هیزم شکنی)، اسلامچیلیق (اسلامگرایی)، تملچیلیک (اصول گرایی) و. . .

شاهلیق (شاهی)، خانلیق (خانی)، بگلیک (بگ بودن)، آغالیق (سیادت-بزرگواری)، یوزباشلیق (سرگردی)، اونباشلیق (گروهبانی)، باخانلیق (وزارت) و . . .

 البته اک لرین ساییسی داها چوخدور. اما بونلاری بیلمک بیر چوخلو کلمه لرین معناسینی بیلمکده بیزه کمک اولار. او بیری طرفدن بیر سیرا اکلر فعللره عایددیر. یا بو اکلرله فعللر دوزه لینر مثلا:

لا – له

ایش – ایشله مک / گؤز – گؤزله مک /

سال – ساللاماق / باغ – باغلاماق /

لش – لاش

ال – اللشمک / مست – مستلشمک

چای – چایلاشماق /

گرک بونو آرتیرام کی بیز دیلیمیزین گرامرینی دوزگون بیلمه سک بونلارین چوخونو متوجه اولماریق. حتا دیلیمیزین تاریخ بویو ده ییشیک لیک لر اولموش. بیر مثال وورورام:

سلجوقلو دورونده فعل بئله صرف اولورموش:

اسکی صرف    بوگونکو صرف

گلیر   من   –  گلیرم

گلیر   سن  –  گلیرسن

گلیر   او     –  گلیر

گلیر   بیز   –  گلیریز     بوگون استانبول تورکجه سینده دوزگون استفاده اولونور. اما بیز دئییریک: گلیریک

گلیر   سیز  –  گلیرسیز

گلیر   اونلار  – گلیرلر

ارسال دیدگاه