دیلیمیزین گؤزه للیک لری و اؤزه للیک لری – ۸

دانیشیق متنی

م. کریمی

۱۰/۰۸/۱۴۰۰

دیللر حاققیندا علمی مؤسسه لر

بوگون دونیادا دیللرین آراشدیرماسی و اونلارین دورومونو آچیقلاماق اوچون مختلف مؤسسه لر، اورگانلار یارانمیشدیر. بو اورگانلار یاخود مؤسسه لر اونیوئرسیته لر کناریندا و یا آکادئمیالارین اؤزونون طرفیندن دوزنلنمیشلر. بونلار دیللری آراشدیریب، هر بیر دیلده یارانان ده ییشیک لیک لر، گلیشمه لر و ماتئریاللارین یارانماسینی آراشدیریب و اونلاری علمی باخیملا امتیازلاییرلار. حتا بیر دیلده یازیلان مقاله لرین ساییسی، چاپ اولان کتابلارین علمی ده یه ری و ساییسی و هانسی قونو اوزه رینده اولدوغو اساسدا چالیشیب و حتا روتبه بندی ایشلرینی ایره لی آپاریرلار. مثلا بیر دیلده اولان علمی مقاله لرین تاپینتیلارینی توپلاییرلار و ایلین سونوندا هانسی دیلده نه لر تاپیلمیش اولدوغونو تدوین ائدیب و بیر گزارش کیمی باشقا علمی مؤسسه لرله پایلاشیرلار و لازیم اولان معلوماتی اونیوئرسیته لره وئریرلر. بورادا بو ساحه ده چالیشان نئچه مجله و اورگان یا مؤسسه نی تانیتدیرماق ایستردیم. آنجاق بورادا آدلارینی چکدیگیم مجله لر یا مؤسسه لر بین الخالق اورگانلار ساییلیرلار و ایشلرینه ده جاوابچی دیرلر.

   بین الخالق مجله دن آد چکنده بونو آرتیرماق کره کیر کی بو مجله لر مختلف علم لر ساحه سینده چالیشیب و هر بیری نین اؤزل ساحه سی اولموش و بین الخالق علمی اورگانلار طرفیندن حیمایت اولونورلار. مثلا بیلیرسینیز کی نوبل جایزه سینی بیر مؤسسه وئریرسه، اونون آردیندا سوئدین اوپسالا اونیوئرسیته سی دایانیر. بو مؤسسه اؤز باشینا دئییل و علمی مئتودلارلا بو ایشی گؤرور. یا یونسکو بین الخالق اورگانینا باغلی اولاراق هر ایکی ایلدن بیر دونیانین فرهنگی دورومونا باغلی گزارشلر چاپ ائدر و دونیانین ۳۷ دیلینده مجله چاپ ائتدیریر. بورادا دؤرد مجله کی هر بیری بیر ساحه ده دونیا سویه سینده تانینمیش ساییلیرلار تانیتدیر یرام. بونلار عبارتدیرلر:

 تامسون رویترز Thomson Reuters

 اسکوپوس Scopus)

Islamic World Science Citation Center (ISC)

 اسلام دونیاسی علم لر استنادی اورگان

و طب ساحه سینده پاب مد (PubMed)

بوگون دونیانین علم لرینی الده ساخلاییر و هر بیر تاپینتی بورالاردا دیتا بئیس اولاراق ثبت و ضبط اولور.

 تامسون رویترز بیر کمپانی، مؤسسه و اورگان اولاراق مجله لری و سایتلاری واردیر. مثلا: (ISI, WOS)

   شرکت تامسون رویترز (Thomson Reuters) بیر نئچه ملیت لی شرکت دیر و معتبر دانشگاهلارلا ایلگیده دیر.  اونون نظری آلتیندا نئچه – نئچه سایتلار دا فعالیت ائدیر مثلا  (WOS)  : Web of science  ،

   WOS  بورا بیر علمی سایت دیر و تامام دونیادا علمی تئزلری توپلاییر، رده بندی ائدیر و عالیم لرین اختیاریندا قویور. همین سایتدا ISI مقاله لری ده ثبت اولور و هر بیر دوکتورا تئزینی یازان چالیشیر اؤز پایان نامه سینی بورادا ثبت ائتدیرسین. آنجاق بو ساده لیکده ده دئییلدیر. دانشگاهلار چالیشیرلار مقاله لر بورادا ثبت اولسون آنجاق بئله راحتلیکله اولماییر. یا آکادئمی اِجوکئیشن دا بئله بیر سایتدیر کی ایچینده یوزلرجه و مینلرجه باشقا تخصصی سایتلارا بؤلونور. تورک دیلی اوچون بورادا مینلرجه مقاله، کتاب و دوکتورا تئزلری موجوددور.

   پاب‌مِد (PubMed) عمومی اطلاعات اوچون یارانان بیر سایت دیر و بورادا طب و زیست شناسی مقاله لری ترتیب وئریلیر و رتبه بندی اولور.

دونیادا بیر سیرا علمی تحقیق لری مرکزی واردیر کی دیللرین گوجونو، گؤزه للیگی نی آراشدیریرلار. مثلا آرکوپوس مؤسسه سی دیل حاققیندا ایشله ین بیر مؤسسه دیر. بورادا دیللری توتوشدوروب و مختلف یؤنلردن اونلارین گؤزه للیک لری، اؤزه للیک لری عاییرد ائدیب و اونلارا امتیاز وئریرلر. عئینی حالدا دونیادا یاییلان کتابلار اوچون آمار توتوب و هر بیر دیلین موقعیتینی دونیادا آراشدیریرلار. دانیشانلاری نین ساییسی نی دا آراشدیریرلار. باخین همین کتاب حاققیندا بیر زمان : ۱۹۷۵ ایلینده دونیانین یوزه الی فایزی انگلیسجه ایدی، روسجا یوزده ۲۰ ایدی، سونرا آلمانجا، فرانسیزجا و باشقالاری دایانیردی و تورکجه نین یئری یوزه بیردن آز ایدی. آما همین آمار ۲۰۰۲جی ایلده گؤستردی روسجا یوزه ایرمی دن ائندی یوزه ۱۲ یه. عوضینده تورکجه کتابلارین فایزی چاتدی یوزده اوچه. بوگون بو آمار داها چوخالماقدادیر چونکی روسیه دن نئچه تورک دیللی اؤلکه لر آیریلدیلار و روسجانین یئرینه اؤز دیللرینده یازیب – یاییرلار.

فارسیجانی یئرینی ده بو آمارلاردا باخماق یاخشی دیر. بو آمار گؤسته ریر کی ۱۳۷۰ و ۸۰ ایللرینده فارسیجا کتابلار آمارا یاخینلاشیردی، آما ۱۳۹۰ ایللرینده دورومو او قدر خرابلاشیبدیر کی داها آمارا گلمه ییر. دولت آداملاری بونا فیکیرلشمه لی دیرلر.

آرکوپوس اورکانی دا دیل حاققیندا اولان بیر مؤسسه و سایت دیر. بونون دا مختلف اورگانلاری، مجله لری و سایتلاری واردیر و دیللرین آراشدیرماسی، حتا روتبه وئرمه سی اوزه رینده چالیشیر.

   اسکوپوس  Scopusدونیانین معتبر استناد ائدیلن مؤسسه لریندن و سایتلاریندان تانینیر. بورادا دونیانین علمی کتابلاری حاققیندا معلوماتلاری توپلاییر و اونلاری علمی باخیمدان آراشدیریر. عئینی حالداغ بوگونه قدر ۲۵ میلیوندان آرتیق کتابی آراشدیریب و علمی سویه ده رتبه بندی ائدیبدیر کی ۵۰۰۰ دن آرتیق ناشر – انتشارات ایله بیرگه ایشله ییر و اورادا ناشرلری ده رتبه بندی ائدیر. عئینی حالدا علمی – آراشدیریجی مجله لر ده بورادا علمی باخیمدان عیارلانیر و بوگونه قدر ۱۶۵۰۰ مجله نی رتبه بندی ائتمیشدیر.

مدلاین، دیتا بئیس اطلاعاتی آختارماق اوچون ان اؤنملی بیر ابزاردیر. بورادا تامام طب بؤلوملری اوچون گؤزل معلوماتی قازانماق مومکوندور. بو معلومات ۲۰۰۸ ایلینه قدر ۱۷ میلیون تارتئل (عنوان) پایلاشمیشدیر. جالب بوراسی دیر کی بونلاری ۱۸۶۵ دن بوگونه قدر چالیشیر و معلوماتلاری توپلاییر. عئینی حالدا الده ائده ن معلوماتی موفته اولاراق دونیادا ایسته ین لرین اختیاریندا قویور.

 ISC مجله لری

(ISC)  بیر علمی معلوماتی پایلایان بیر اورگاندیر کی اسلامی اؤلکه لرده علمی ژورناللارینی آراشدیریب و بیر سیرا عیارلانما اؤلچولریله اونلاری آییرد ائدیر و بیزیم دیلیمیزله امتیاز وئریر. بوگون  (ISC)  مؤسسه سی دونیادا بئله علمی اورگانلار ایچینده اوچونجو دورومدا دایانیر و ۵۷ اؤلکه نین یاردیمی و اشتراکی ایله دولاندیریلیر.

بورادا باشقا بیر مؤسسه نی تانیتدیرماق ایستردیم. ICAS آی کاس بیر علمی مؤسسه دیر کی یونسکونون جواریندا ایشله ییر و علمی مقاله لر و یا کتابلاری عیارلاندیریر. اونون اؤزل ائدیت فورملاری واردیر. مثلا بیر کتابی – هر نه بؤلومده اولورسا، یونسکو چاپ ائتمک ایسته سه، ایلک نوبه دن آی کاس اونون تائید ائتمه لی دیر. یعنی آی کاس کتابین ائدیتینه باخیر، علمی اولدوغو، قایناقلار دوزگون تانیتدیریلمالی دیر، قونولار بیری بیرینه باغلی اولدوغو و باشقا یؤنلری آراشدیریب و تائید ائدن  دن سونرا یونسکو اونو یایماغا اجازه تاپیر. گاهدان یونسکو تامام بیلیم یوردلاریندان کتاب و مقاله لر ایسته ییر و مختلف اؤلکه لرده یونسکونون کمیته لری واردیر. دانشگاهلاردان پیشنهادلار کمیته یه گئدیر و تائید اولاندان سونرا اونا بودجه ده وئریلیر و سونرا آراشدیرما و حاضیرلاما ایشالری گؤرولور و لاپ سونوندا آی کاس اونو ائدیت ائدیب یونسکونون اخنیاریندا قویور.

بوگون بو مؤسسه لر و اورگانلار، دیللر حاققیندا معلوماتلاری پایلاشیرلار. آمارلار اله گلیر، علمی کتابلاری عیارلانیر و هر دیلده اولان کتابلار بو آمارلارین ایچینده یئر آلیر. و دونیایا اعلان اولور کی مثلا بو ایلده فلان قونودا ایراندا، تورکیه ده، آمریکادا و هر بیر اؤبکه ده نئچه کتاب و یا مقاله یاییلمیش و یا یازیلمیشدیر. بوگون کتابلاردا وورولان شابک لر بین الخالق بیر کد ساییلیر. بونلاری اساسیندا کتابلار دونیادا تانینیر. تاسوفلر اولسون کی دانشگاهلار بو کتابلارا نظارت ائتمک عوضینه اداره ارشاد – اصلا متخصصی اولمادیغی بیر حالدا بونلارا نظارت ائدیر.

اورهان پاموک ایراندا گلدیکده نئچه مصاحبه آپاردیو او جمله دن رودکی درگیسیله دانیشدی. سانسور حاققیندا سورو قارشیندا دایانیب دئدی بیزده اصلا سانسور یوخدور، اما مومکوندور کتاب چاپ اولاندان سونرا  هر بیر کس باجارار یازارینی دادگاها چکسین و اوندان شکایت ائتسین.

البته شکایت ایراندا دا واردیر. مثلا رحین رئیس نیا تانینمیش بیر یازیچی، آراشدیرماجی و دیلماجدیر. تبریز مه آلود کتابینی ترجمه ائتمیش، باشقا بیریسی شکایت ائتمیشدیر کی رئیس نیا منیم ترجمه م دن اوغورلاییب و اؤز کتابیندا منیم ترجمه مدن استفاده ائتدیبدیرو البته دادگاه باشقا بیر عالیمی – دوکتور صدیقی بونون اوچون سئچیب و نظرینی ایسته میشدیر و دوکتور صدیق ده دادگاها اؤز نظرینی وئرندن سونرا، بیلیندی کی آقای رئیس نیا اصلا و ابدا بئله بیر ایش گؤرمه میشدیر.

ایندی کی سؤز بورایا چاتدی دونیادا دیللر نئچه بین الخالق دیلی کیمی سئچیلیر باره سینده ده دانیشاق. ۲۰۱۰ ایلینه قدر آلتی دیل بین الخالق دیلی کیمی بین الخالق اورگانلار آراسیندا رسمیت تاپمیشدیر. بونلار عبارتدیر:

انگلیسجه

فرانسیزجا   –آفریقای غربی و مرکزی

اسپانیولجا    –اسپانیا و آمریکای لاتین

زبان روسجا   –روسیه، بلاروس و قزاقستان

عربجه – شبه جزیره عربستان و شمال آفریقا

چینی  چین، سنگاپور و تایوان

اسپرانتو دا ۱۸۵۴ ده بین الخالق دیلی کیمی تائید اولدو.

بین الخالق سازمانی اطلاعاتی مرکزی

 (UN Department of Public Information)، هر ایل بیر گونونو دیللر حاققیندا معلومات وئرمه یه سئچیب و هر دیل اوچون بیر گونو اعلان ائدیر. عئینی حالدا هر بیر دیل صاحابی باجارار اؤز دیلی حاققیندا معلومات وئره رک اونون رسمی اولدوغونا چابالار گؤسترسین. ۲۰۱۱ ایلینده اردوغان جنابلاری تورک دیللری طرفیندن بئله بیر معروضه وئردی کی تورک دیلی ده دونیانین رسمی دیللری آراسیندا استفاده یه وئریلسین. آنجاق بیر دیلین بین الخالق دیلی سئچیلمک اوچون بیر سیرا عیارلانما اؤلچولری وار. مثلا دونیادا او دیلین دانیشانلاری نین ساییسی. ان آزی گرکدیر ۱۰۰ میلیوندان آرتیق دانیشانی اولسون و ان آزی ۷ اؤلکه ده رسمیتی اولسون. تورک دیلینه بیر سیرا بامبول چیخارانلار اولدو. مثلا هله قزاق تورکجه سینی تکجه قزاق دیلی کیمی تانییردیلار. یا اؤزبک دیلینی تورک دیلی یوخ، بلکه تکجه اؤزبک دیلی بیلیردیلر. بونا گؤره چابالار باشلاندی و ۲۰۱۳جی ایلده بو دیللر هامیسی تورک دیللری قوروپوبدا توپلاندی. البته بین الخالق دیلی دئینده گرک بو دیل، دونیادا تجارت ایشلرینده، ترجمه ایشلرینده، سیاسی ایلگی لرده ایشلنسین. بونا گؤره تور دیلی بو دورومونا ال تاپمادادیر.

بونو دا آرتیریم کی فارس دیلی ده مطرح اولدو، آنجاق ابتدایی اؤزه للیکلره مالیک اولمادیغی اوچون راحاتلیقلا رد اولدو. بوگونه قدر بنگلادش دیلی، پرتغالی دیلی و هند دیلی بین الخالق دیلی کیمی مطرح اولماغا پیشنهادلار وئرمیشلر اما هله تائید اولمامیشدیر.

البته تازالیقدا ویکی پئدیا دا رتبه بندی مؤسسه لر ایچینده اؤزونه یئر آچمیش و هانسی دیللر بورادا داها چوخ استفاده اولوندوغو اوچون اعلان اولونور. بو اعلاناتا گؤره استانبولی تورکجه سی ۱۲ دیل ساییلیر و فارسیجا ۲۲ جی رتبه ده دایانمادادیر.

دونیادا ان چوخ دانیشیلان دیللر بونلاردیر:

چینجه (ماندارین)، انگلیسجه، هندجه، اسپانیولجا، فرانسیزجا، عربجه، روسجا، بنگالجا و پرتغالجا. ایندی بو دیللره بالاجا بیر اشاره ائدیرم:

چینجه، ماندارین

چینجه یا ماندارین دیلی دونیادا تامام دیللردن آرتیق دانیشان واردیر و ان آزی بیر میلیارد دؤرد یوز میلیون بو دیلده دانیشیرلار و دونیانین ۱۵% تشکیل ائدیر. بوگون بو دیلی اؤیرنمه یه ماراق چوخالمادادیر. چین دن علاوه تایوان و سنگاپور خالقی بو دیلدن یارارلانیرلار.

انگلیسجه

شوبهه یوخدور کی بوگون انگلیس دیلی دونیانین ان سئویملی دیلی اولموش و بین الخالق دیلی عنوانییلا ایشله نیلیر. آنجاق چینجه ایله توتوشدوراندا بونا تای یئرلی دانیشانی یوخدور. انگلیس دیلی نین دونیایا سلطه سی بریتانیانین تاریخینه و بوگون آمریکانین کولتورل و اکونومیک دورومونادان یارانمیشدیر.

هند دیلی

هند اؤلکه سی نین توپلومونا باخاندا اینانیریق کی هند دیلی بیر چوخ انسانلارین آنادیلی دیر. البته هندوستاندان علاوه ۲۵۰ میلیون دا هندوستاندان ائشیکده بو دیلده دانیشان واردیر. بئله لیکله دونیا بیر میلیارد ۳۰۰ میلیون انسان بو دیلده دانیشیر. هند دیلی هندوستاندا رسمی دیل اولاراق، نپال، موریس و فیجی اؤلکه لری ده هند دیلینده دانیشیرلار.

اسپانیایی

زبان اسپانیولجا دونیانین دؤردونجو دیلی تانینیر. بو دیل بین الخالق اورگانی نین رسمی دیللری آراسیندا واردیر. اسپانیول دیلینده دانیشانلارین ساییسی ۵۷۰ میلیون اعلان اولموش و اسپانیادان علاوه، گونئی و مرکزی آمریکا خالقی نین دیلی دیر.  

 بو دیل آمریکادا دا ایکینجی دیل کیمی سئویلیر و آمریکا اؤلکه سینده ۴۰ میلیون انسانین آنادیلی دیر. مکزیک اؤلکه سی نین ده رسمی دیلی اسپانیولجادیر.

فرانسیزجا

فرانسیزجا بوگون دونیانین ۲۷ اؤلکه سینده رسمی دیل کیمی ایشه آپاریلیر. فرانسادان علاوه های بلژیک , کانادا , سوئیس، مرکزی آفریقا و باشقا اؤلکه لرده دانیشالار واردیر.

عربجه

عرب دیلی ۲۶ اؤلکه ده رسمی دیل ساییلیر و ۴۰۰ میلیوندان آرتیق دانیشانی واردیر و ۱۳۰ میلیونون دا عرب اؤلکه لریندن ائشیکده دانیشانی واردیر.

تورکجه

تورک دیلی آسیانین دوغو طرفیندن توتوب آوروپانین اورتاسینا قدر ۴۰۰ میلیون انسانین آنادیلی دیر. آما بوگونه قدر بو دیل پارچالانمیش و قزاقجا، قیرغیزجا، آلتایجا، اؤزبکجه، تورکمنجه و بئله – بئله آدلارلا، عملده تورک اولمادیقلاری بیلینیردی و تورک دئییلنده تکجه تورکیه اؤلکه سی تورک دیللی تانینیردی. آما بوگون بونلار هامیسی تورک دیللری ساییسینا گله رک اؤنم قازانیر.

روسجه

بو دیلده دانیشانلار بوگون ۲۷۰ میلیون سایی دادیرلار. آنجاق تاریخینه گؤره – بلکه ده شوروی زامانیندا دونیانین سیاستینده اؤنملی رولونا گؤره، بوگون بین الخالق دیللر ایچینده سایییا گلیر.

بنگالی

بنگال دیلی دونیادا ۲۰۰ میلیوندان آرتیق و ۶۰ میلیون دا بنگلادش دن ائشیکده دانیشانی واردیر. هندوستاندا ایکینجی دیل ساییلیر و آشامی آدییلا تانینیر.

پرتغالی

 پرتغالی دیلی ۲۴۰ نیلیون دانیشانی اولاراق لاتین دیلیندن آیریلمیش بیر دیل ساییلیر و اسپانیول دیلینه یاخیندیر.

بوگون دونیادا ۷۰۰۰ دیل دانیشیلیر، اما تکجه ۲۷۵۰ دیلین یازیسی واردیر. جالب بودور کی بوگون بو ساییدا دیللرین یوزده ۵۰سی آرادان گئتمه حالیندادیر. اینترنت ده تکجه ۱۵۰ دیل استفاده اولونور. بوگون بین الخالق مؤسسه لر چالیشیرلار باشقا دیللر ده اینترنتدن یارارلانسینلار. بلکه بئله لیکله بو دیللرین آرادان گئتمه سی نین قارشی آلینسین. یونسکو ۱۹۹۳ ایلینده بونون اوچون هشدارلیق ئردی و (FEL) عنوان آلتیندا بیر مؤسسه یاراتدی کی خطرده اولان دیللردن حیمایه ائتسین. ۱۹۹۶ ایلینده نابودلوق حالیندا اولان دیللر اوچون بیر اطلس چکدیردی. بورادا بئله دئییلیر کی ۸۰۰ دیل گلن ۵۰ ایلین عرضیده یوخ اولاجاق. چونکی حتا اؤیره تیم امکانلاری یوخدور و نئچه نسلدن سونرا داها دانیشانی اولمایاجاق.

اؤز دیلیمیزین گؤزه للیک لری:

آشاغیداکی معلومات آوروپادا چالیشان  موسسه ی ائی. ام. تی و آ. ام. تی مؤسسه لریندن آلینمیشدیر. بو مؤسسه لر تامام دیللر حاققیندا راپورتلار وئره رک دیلچی لیک استانداردلارینا آرخالانارلار. بو معلوماتی اورادان گؤسته ریرم:

  • انگلیس دیلی نین سؤزجوکلری۱۹%  تورک دیلیندن آلینمیشدیر.

    –  فارس دیلی نین  ۹۲% سؤزجوکلری عربجه و تورکجه دن آلینمادیر.

–  تورک دیلی نین  ۲% سؤزجوکلری ایتالیان، فرانسیز و انگلیسجه دن آلینمیشدیر.

–  ایتالیان دیلی نین سؤزجوکلری  ۳۹%، آلمان دیلی نین ۱۷%  و فرانسیزر دیلی نین ۹% تورک دیلیندن آلینمیشدیر.

–  تورک دیلی نین ۱۰۰% سؤزجوکلری اساسلی کؤکلری واردیر.

–   ۱۰۰% انگلیسجه، آلمانجا، فرانسیزجا و ترکجه نین سؤزجوکلری درین ریخت شناسی کؤکلری واردیر.

–  انگلیس دیلی نین  ۸۳% سؤزجوکلری کؤکو واردیر.

– تورکجه جمله لرین   ۲%  ابهام یارادیر. (یعنی بیر یاد انسان تورکجه نی کتابدان اؤیره نیرسه تورک دیللی بیر اؤلکه یه داخیل اولدوقدا هئچ بیر چتین لیکله اوز – اوزه گلمه یه جکدیر.)

 – انگلیسجه ده یوزده یاریم فایز و فرانسیزجادا یوزده بیر فایز ابهام یارانیر.

–  فارس دیلینده ابهام یارانماسی ۶۷% دیر. (یعنی بیر یاد آدام فارسیجانی کتابدان اؤیره نیرسه، فارس دیللی بیر اؤلکه یه داخیل اولدوقدا، فارسیجانی دانیشا بیلمه یه جکدیر).

 – عرب دیلینده ابهام ۸ تا ۹% دیر.

تورک دیلی بیر شاه اثر و حتا معجزه کیمی تانیتدیریلیر. چونکی بو دیلین یارانماسیندا چوخ دقتلی و محکم قانونلار ایشله نیلمیشدیر. بونا گؤره تورک دیلیندن بین الخالق پروژه لرده استفاده اولونور. بو ساحه ده New science  مجله سی آمریکادا چاپ اولاراق و آلماندا چاپ اولان International Languages مجله سینده بونلارا دقت بویورون:
–  هواشناسی و نظامی ماهواره لر اؤز معلوماتلارینی فضادان یئره اوچ دیلده  انگلیسجه، فرانسیزجا و تورکجه خبر وئریرلر.

–   کامپیوترین ان بوروشوقلو عامل سیستمی اولان os2/8 و ان عادی سی اولان windows تورک دیلی نی فونوتیک اساسلارین استانداردی کیمی قبول ائتمیشدیر.

–  دونیا رادارلاریندان تامام گؤنده ریلن معلوماتلار، اوچ دیلده  انگلیسجه، فرانسیزجا و تورکجه گؤنده ریرلر.

–   کلیه ی سیسستم های ایونیک و الکترونیک سیستملری نین هامیسی آمریکادان دوزه لینن تجاری اوچاقلاردا ۱۹۹۶ ایلیندن بویانا اوچ دیلده انگلیسجه، فرانسیزجا و تورکجه دوزه لینیرلر.

–   ۲۱جی یوزایلده جنگنده لرین سیستم لری جی – اس – اف ۷۰۰۰ فروند اولاراق تمامیله انگلیسجه و تورکجه دیللرینده تاسارلانمیشلار.

بونلارین هامیسی تورک دیلی نین بین الخالق دورومونو و ژئوپولیتیک اؤنمینی گؤسته ریر. آرزو ائدیرم خالقیمیز دیلیمیزین گؤزه للیک لرینی درک ائده رک، اونون داها چیچکلنمه سی و دوزگون اؤیرنمه سی اوچون چالیشمالارینی آرتیرسینلار.

ارسال دیدگاه