مصر کیتاب‌خانا‌لاریندا نظامی گنجوی ارثی ایله باغلی الیازما‌لار تدقیق ائدیله‌جک

Sonxeber.az خبر وئریر کی، بو سؤزلری آذرتاجین خصوصی مخبرینه مصاحبه‌سینده قاهره اونیوئرسیتتی‌نین پروفسورو، تدقیقاتچی-عالیم تیمور نصیروو سؤیله‌ییب. او قید ائدیب کی، ۲۰۱۵-جی ایلده دونیانین ان زنگین کیتابخانالاریندان‌ بیری اولان “مصر کیتاب‌لار ائوی”نده (دارالکتب المصریه) نظامی گنجوی‌نین آلتی الیازما‌دان عبارت “خمسه”سی تاپیلمیشدی. شرق انتباهی‌نین پارلاق نماینده‌سی، داهی شاعر و متفکرین عرب منبع‌لرینده ایزی ایله باغلی تدقیقات‌لار داوام ائده‌جک.

تدقیقاتچی-عالیم بیلدیریب کی، نظامی گنجوی، اونون دوغولدوغو گنجه شهری حاقیندا بیر چوخ عرب عالیم‌لری‌نین اثرلرینده بحث اولونوب. بؤیوک عالیم اسمهانی الانساب “(نسب‌لر) کیتابیندا یازیردی: “الگنزی آذربایجانین مشهور شهرلرین‌دن بیری گنزه‌یه (گنجه‌یه) منسوبدور”. او، گنجه‌یه منسوب اولان عالیم‌لردن بیر نئچه‌سی‌نین آدینی قئید ائده‌رک اونلار حاقیندا فیکیرلرینی قلمه آلیب. بونلاردان ابراهیم ابن محمد الگنزی، آبو حافظ عمر ابن عثمان ابن شعیب الگنزینی مثال گؤسترمک اولار. عالیمین “توضیح­المشتبه” (شوبهه‌لرین آیدینلاشدیریلماسی) کیتابیندا قئید اولونوب: “الگنزی، گنزه‌یه منسوبدور، او، ائله گنجه‌دیر”. عینی کیتابین باشقا بیر صحیفه‌سینده “الگنزوی گنزه‌یه (گنجه) منسوبدور” دئییلیر.

بوندان باشقا، XIII-XIV  عصرلرده یاشامیش جغرافیاشوناس عالیم القزوینی “آثار اولبلد و اخبر اولعباد” اثرینده آذربایجانین گنجه شهریندن صحبت آچارکن یازیر کی، گنزه (گنجه) گورجولره یاخین، مسلمان‌لارین یاشادیقلاری یئنیلمز، قدیم، آران شهرلریندن بیری‌دیر، بوللوق شهری‌دیر، خالقی دیندار و خیرخواه‌دیر. خالقین اکثریتی سلاحدان استیفاده ائده بیلیر و س. او، نظامی گنجوی‌دن ده صحبت آچا‌راق دئییر: “داهی و مدریک شاعر ابو محمد نظامی بو شهردن‌دیر”. قزوینی ابومحمد نظامی‌نین “خسرو و شیرین”، “لیلی و مجنون”، “سیرلر خزینه‌سی” و “یئددی گؤزل” کیمی اثرلری‌نین اولدوغونو، “خسرو و شیرین” اثرینده دینی نصیحت‌لردن، حکمت‌لی کلام‌لاردان، آتا‌لار سؤزلری و گؤزل حکایه‌لردن چوخ استفاده ائدیلدیگینی یازیر. او، بو اثرین سلجوقی‌لر شاهی توغرول ارسلان اوغلو اوچون یازیلدیغی و سلطانین دا شعر و شاعرلره دقت یئتیردیگی اوچون نظامی­یه بؤیوک حؤرمت قازاندیردیغینی، انسان‌لار آراسیندا نسخه‌لری یاییلا‌راق اونو مشهورلاشدیردیغینی بیلدیریر. “لیلی و مجنون” اثری‌نین ایسه شیروان شاهی‌نین ایستیه یی ایله اونون اوچون یازیلدیغینی و بو اثرین آنالوقو اولمادیغینی وورغولاییر.

XVII  عصرده یاشامیش بؤیوک عالیم حاجی خلیفه اؤز “کشف الظنون” (شوبهه‌لری اوزه چیخارماق) اثرینده “خمسه” (بئش‌لیک) آدی ایله مشهور اولان‌لارین آدلارینی چکرکن دئییر: “اونلاردان بیری ده شیخ جمال­الدین ایلیاس ابن یوسف بن مؤید نظامی الکنجوی‌دیر”. (عرب دیلینده “گ” حرفی اولمادیغین‌دان، اونو یا ج ایله، یا دا ک ایله ایفاده ائدیرلر). همچنین XX عصرین اورتا‌لاریندا یاشامیش عالیم عبدالنهیم حسنین “نظامی گنجوی” آدلی اثرینده آذربایجانین گنجه شهرینده یاشامیش نظامی گنجوی‌نین سونرا‌دان شاه‌لارا و حاکم‌لره مدحیه‌لر یازدیقدان سونرا دؤورونون حاقسیزلیغی و عدالت‌سیزلیگی ایله علاقه‌دار اونلاردان اوزاقدا، داها چوخ تنهالیغا اوستونلوک وئردیگینی قئید ائدیر. او، شاعرین اثرلری‌نین آنا خطی‌نین هر زامان یاخشی، خیرخواه عمل‌لره، گؤزل اخلاقا، عدالته چاغیریش اولدوغونو، همچنین ظلم‌دن شکایت ائدیلدیگینی قئید ائدیر. مؤلف بؤیوک احتماللا شاعرین هجری تاریخی ایله ۵۳۹-جو (۱۱۴۳) ایلده دوغولوب و ۶۰۸-جی (۱۲۱۰) ایلده وفات ائتدیگینی یازیر.

س. نصیروو قئید ائدیب کی، آراشدیرما‌لار زامانی بیر نئچه منبع‌ده عرب شاعرلری‌نین ده نظامی‌دن ایلهام آلدیق‌لاری گؤرونور. اونون سؤزلرینه گؤره، فارس دیلینده یازیب-یارا‌دان نظامی‌نین آذربایجان شاعری اولماسی باره‌ده عرب دونیاسیندا داها چوخ تبلیغاتا احتیاج دویولور. “هر هانسی شاعرین اثرلری‌نین یازیلدیغی دیل اونون میللی منسوبیتی‌نین گؤستریجی‌سی اولا بیلمز. من عرب منبع‌لرینده آذربایجان و آذربایجان‌لی‌لار حاقیندا آراشدیرما اثناسیندا یوزلرله آذربایجانلی عالیمین آدینا راست گلدیم کی، اونلار بوتون اثرلرینی یالنیز عرب دیلینده یازیبلار. عرب عالیم‌لری اونلارین آذربایجان‌لی اولدوغونو بیر معنا‌لی شکیلده قبول ائدیرلر. بو موضوع ایله اطراف‌لی تانیش اولماق ایسته‌ین‌لر آذربایجانین مصرده­کی سفیرلیگی‌نین دسته­یی ایله عرب دیلینده چاپ ائدیلمیش “عرب منبع‌لرینده آذربایجان‌لی‌لارین حیات و یارادیجی‌لیغی” آدلی کیتابا مراجعت ائده بیلرلر. بو کیتابدا آلتی ایلدن آرتیق داوام ائدن علمی آراشدیرما‌لارین نتیجه‌سی اولا‌راق، بئش یوزه یاخین مختلیف عرب منبع‌لرین‌دن توپلانمیش یوز آذربایجان‌لی عالیم و ادیب حاقیندا ماتریال‌لار تقدیم ائدیلیب.

ارسال دیدگاه