دیلیمیزین گؤزه للیک لری و اؤزه للیک لری – ۱۸ م. کریمی

دانیشیق متنی

۲۰/۱۰/۱۴۰۰

دیلیمیزین گؤزه للیک لرینی آرایاندا، شعردن دانیشماماق اولماز. عئینی حالدا شعرده موسیقی واردیر. شعرده موسیقی اولمایاندا اوخوجونون اوره یینه یاتماییر. بئله لیکله دیلیمیزین گؤزه للیک لرینی آرایاندا موسیقی یه ده اؤزل بیر یئر وئرمه لی ییک.

دوستلار! من بوگون شعر ایله موسیقی آراسیندا ایلگی لردن دانیشاجاغام. سونرا عروض ایله هیجالی شعرلری آچیقلایاجاغام و بوندان یارانان موغام موسیقی سیله آشیق موسیقی نین فرقلریندن دانیشاجاغام. ایلک اؤنجه موسیقی یه درین عشقیم اولاراق، آنجاق موسیقیچی اولمادیغیمی دا دئمکدن چکینمیرم.

 انسان یئر کوره سی اوزه رینده یاشایییشا باشلایان گوندن موسیقی له یاشامیش، بو ذوق و دویغو انسانی یوکسلتمیش و اونونلا روحونو جلا وئرمیشدیر. هر موسیقی اؤزو اوچون انساندا بیر دویغو یارادیر، آنجاق بو دویغولاری – غم یا شنلیک / غلبه یا سیناق بیر موسیقی له یئنی دن جانلانیر و موسیقی سونراکی زامانلار همان دویغونو دیریلتمک اوچون میدانا گلیر.

موسیقی ده ایسته میرم کؤکونو تاپماق اوچون علمی تاپینتی لارا آرخالانام؛ چونکی تامام خالقلار موسیقی دن لذت دویور و نهایت هامی انسانلار غملرده – شنلیکلرده بنزرلی احساسلاری تجربه ائتمیشلر، بونا گؤره ده دئییلیر کی موسیقی بیر دونیالیق دیلدیر. موسیقی دیلی تامام انسانلاردا اورتاق بیر دیلدیر. طبیعی دیر کی بیر خالقین و یا ملتین تاریخینه باغلی اولاراق شنلیک ماهنیلاری و یا غملی ماهنیلاری باشقا نوعلاردان چوخ یا آز اولسون.

 شعر موسیقی ایله ایلگیلی دیر و بونلار اوچون کؤک تاپما چتین دیر. شعر موسیقی­سیز معنا تاپمامیش و موسیقی­نین ده شعر اولمایان یئرده ائتکیسی آز اولار. بو اساسدا شعرده همیشه هاوا، آهنگ و وزن آردیجا گزیلیر. بو اساسدا آذربایجان و داها دوغروسونو دئسم تورک شعرینده ایکی فرقلی وزن لر طبیعی ساییلیر. هیجا وزنی و عروض وزنی.

شعریمیزده هیجا وزنی داها دوغال ساییلیر، آنجاق عروضون کؤکلرینی ده داهاماق اولماز. هیجا شعریمیز آشیق هاوالاریندا و عروض وزنی موغام هاوالاریندا سسله نیر. شعریمیزده ده هیجا وزنلری تورک شعری فورمالاریندا: گرایلی، قوشما، بایاتی لاردا و عروض وزنی غزلده، قصیده ده و رباعی لرده جانلانیر. بو آرادا تورک شعرینه عایید و مخصوص اولان شعرلر  ده واردیر: تویوغ. تویوغلاردا هم هیجا وزنی ایشله نیلیر و هم عروض وزنی. بو شعر فورماسی داها دوزگون اولورسا، هم هیجالی شعری ساییلیر و هم عروض. موسیقیسی ده هم موغاما گلیر و هم آشیق سازیندا دینله نیر. بورادادیر کی تورک روحو تانینیر. موسیقی له شعر بیرگه ایلگیله ننده بیر معجزه یارانیر. بو اؤزه للیگی انسان روحونون تلطیف اولدوغوندا اؤنملی رول اویناییر.

انسان روحونو شعرله و موسیقی له ده یرلندیریرمیشلر. بیر شن شعر یا موسیقی له بیر انسان شعفلنمه سه و یا غملی بیر موسیقی له ائتکی لنمه سه اونون مریض اولدوغونو دوشونمک اولار. بوگون علم اثبات ائتمیشدیر کی حیوانلار دا موسیقی دن لذت دویورلار. حتا اوت – علف لر – گوللر موسیقی له اویناییرلار، یاخشی بؤیویوب گؤزل عطیرلر قوخویورلار، تویوقلارین یومورتاسی دادلی، بویالی و ات لری دادلی اولور. مگر اولار انسان بو گؤزل هنردن نصیب آلماسین؟ مگر حیواندان دا آلچاق اولسون، او زاماندیر کی لذت دوشونمه یه جک. دوه دوه لیگینده موسیقی چالیناندا موزون حرکت ائدیر، یورغونلوق بیلمه ییر؛ موسیقی یئیینلشدیکجه اونون حرکتی و آددیملاری دا یئیینله شیر. بئله لیکله هر بیر ملتین کئچه جه یینی اونون موسیقیسی له تانیماق مومکون اولدوغونو اینانیریق. موسیقی انسانین روحونو اوخشاییر، اونون گؤزه للیکلری نه قدر تانیدیغی و سئودیگینی بیلمک اولور. موسیقیسیز بیر ملتی تاریخ­سیز دئمک اولار. انسان روحو موسیقی له گلیشیر، موسیقی له تربیه تاپیر. اونون نفسانی ایستک لری، حتا ظاهری ایستک لری ده موسیقی­له یئکونلاشیر.

موسیقی نشئه سی مین سئوگیلی جانانه ده­یر

اثر ناله ی نئی عارف اوچون جانه ده­یر.

موسیقی اهلینه انصاف ایله قیمت قویماق

لحن داوود ایله مین تخت سلیمانه ده­یر.

بیخبرلر نه بیلیر لهجه ی خواننده نه­دیر؟

اهل حال اولسا بو سؤز قدرده میلیانه ده­یر.

پرده ی غم داغیلیر تاره ده ینده مضراب

طره ی دلبر هر دن نئجه کی شانه ده­یر.

موسیقیله اولار هر خسته­یه عالمده علاج

بو طبابت یئنه مین اره ی لقمانه ده­یر.

موسیقیله منی دفن ائیله­سه لر، واحد، اگر

قبریمین توپراغی مین روضه­ی رضوانه ده­یر.

اسکی زامانلاردان شعر ایله موسیقی­نی بیرگه و باهم بیلمیشلر. ابتدایی انسان هر زمان طبیعتین بلالارینا غلبه ائتمیش و طبیعتدن قورخونو اؤزوندن اوزاقلاشدیرمیشدیر هالای لار اوخویوب – رقصه باشلاییب اؤز شنلیگینی بیلدیرمیشدیر. همین زامانلار اوخوماغا باشلاییب و شعر ده دیله گلمیشدیر. آنجاق بونو قبول ائدیرسک شعرله موسیقی و حتا رقص همیشه بیرگه ایشه گلمیشدیر. ایندی بیرینده ذوق چوخ اولاندا و یا شنلیک آرتاندا هر اوچ هنری ده بیرگه یارادیرمیش. آنجاق شعرله موسیقی همیشه و ان چوخ زامانلاردا بیرگه اولموشلار.

شعر موسیقی­سیز اوره یه یاتماز. شعر موسیقیله بیرله­شنده انساندا هیجانی آرتیریر، جانینی رقصه گتیریر و اوندا اولان شعف و شنلیگی چوخالدیر. ایندی شعری اوخویانین گؤزل سسی اولاندا و موسیقی ده اینجه و یوموشاق اولاندا اوره یینی اوخشاییر، ترسینه سس گوبود اولاندا و موسیقی قالین اولاندا یاراتدیغی هیجانلار حماسی و ائپیک بیر دوروم یارادیر. آنجاق شعر موسیقی­دن آیریلاندا انساندا بیر احساس – دویغو یاراتمیر.

بوگون شعرین تعریفی، اون ایل بوندان اؤنجه­لرله فرقله­نیر. بوگون شعردن دانیشاندا شعر رقص ایله توتوشدورورلار. بوردادیر کی دئییرلر شعر موسیقی­له اولمالی­دیر تا اوخوجودا دویغو و هیجان یاراتسین و شعرین مفهومو اوندا تاثیر بوراخسین.

موسیقی شعرین اساس ستونلاریندان­دیر. موسیقی­دیر کی نظم ایله نثر آراسیندا فرقلر یارادیر. آنجاق شعرده دؤرد موسیقی فورمالاریلا یارانیر: ۱) شعرین قافیه­سی ۲) شعرین ردیفی ۳) شعرین ایچ قافیه لری یا سؤزجوکلری ۴) شعرین وزنی.

همین اساسدا بیر شعرده آهنگ ایله سؤرزجوکلر آراسیندا ایلگی قورولور.  بو ۴ بؤلوم اوچو شعرین آهنگینه – عروضا یا هیجالار بؤلگوسونه و بیر ده شاعیرین تخیل و عاطفه­سینه باغلی ساییلیر.

بیر سیرا عالیم لر ردیف و قافیه نی موسیقیچی لر دیلیله موسیقی کناری آدلاندیریرلار، لفظی و معنایی ایلگی لری اورتا موسیقی بیلیرلر و تخیل و عاطفه نی – وزنی شعرین اساس موسیقیسی بیلیرلر. شعر همین یاراتدیغی عاطفه و هیجان اساسیندا یاخشی – ضعیف و آخساق بؤلوملره بؤلونور.

بونو دا عرض ائتمه لی یم کی بوگونون تعریف لری بو تعریفلرله فرقلی دیر. مثلا شعری رقص کیمی تعریفله ییرلر، شعری بیر رقص اولاراق بگه نیرلر. البته بونلارین اؤزونه مخصوص تعریف لری واردیر کی گلن اوتاقلاردا دانیشا بیله ریک.

شعر و موسیقی اورک ایشی دیر و گاهدان بیان ائتمه سی ده چتین اولور. آنجاق بیر علم ساییرساق گرکدیر اونون تامام اؤزه للیک لرینی سایا بیلک.

شعر و موسیقی انسانین تامام دویغولو چاغلاریندا لازیم دیر. شنلیک لرینده، غصه لی و غملی چاغلاریندا انسانا توختاخلیق وئریر. هر بیر  انسان – ایستر دوننکی ابتدایی انسان اولسون – ایسترسه بوگونکو مدرن انسان؛ یورغونلوغونو – غملرینی بالاجا بیر موسیقی یا شعرله، داها یاخشی اولاراق بونلارین ایکیسیله برابر باشیندان چیخارا بیلر. عئینی حالدا شنلیگینی ده همین بیر موسیقی و یا شعرله داها قالارقی ائده بیلیر.

آذربایجان شعرینه و موسیقی سینه گلنده ان گؤزل شعرلری عبدالقادر مراغه ای دن و یا صفی الدین اورموی دن ائشیدیریک. عبدالقادر مراغالی ائله گؤزل شعرلری و غزللری واردیر کی امیرتیمور کیمی یورولماز و قالین بیر آدام اونون موسیقی و شعرلرینی دینله ینده تامام دونیا غملرینی و تامام خسته لیگینی اونودوردو. یا شاه اسماعیل موسیقی و گرایلی لاریلا ساواش میدانلاریندا ایگیدلیک گؤسته ریردی. اؤزو ساز چالیردی، شعر اوخویوردو.

بونلار هامیسی دیلیمیزین گؤزه للیکلرینی یاراتمیش و دیلیمیزین گؤزه للیگینی ده شعرلریمیزده و موسیقی میزده تاپماق اولور.

من سیزی یورماق ایسته میرم. آنجاق سونراکی اوتاقلاردا بونلاردان دانیشاجاییق و بو گؤزه للیک لردن لذت آپاراجاغیق. بونو دا آرتیرمالی یام نئجه کی شعریمیزده مختلف فورمالار و قالیبلار واردیر موسیقی میزده ده مختلف هاوالار واردیر. باشقا سؤزله موقام و آشیق موسیقیمیز واردیر. هر بیری نین ده اؤز یئری و اؤز گؤزه للیگی واردیر.

بختیار وهابزاده نین موغام آدلی غزلیندن تکجه نئچه بیت اوخویورام:

داش اورکلرده یانیب داشلاری سیندیردی موغام

حاققا دوشمان اولانی حاققا تانیتدیردی موغام

دفن ائدین سیز منی زابل سه­گاهین مایه سینه

دئییرم بلکه منی بیر گون اویاندیردی موغام

چوخ کیتابلار اوخودوم ظن ائله دیم بختیارام

منه چوخ مطلبی آهیسته جه قاندیردی موغام

 موسیقی، شعردن ائتکیله نیر

موسیقی شعرله اوخویاندا اوره یه یاتیر. بیر هنری یاراتمادا، صنعتکار بیر موضوعدان ائتکی له نیر و اؤز هیجان و دویغوسونو هنری قالیبا تؤکور. بو هنر ایستر شعر اولسون، ایستر نقاشی و یا موسیقی. آنجاق هنرین یارانماسیندا مختلف اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و حتا تاریخی مساله لر ده دخالت ائدیر. گاهدان هنر اؤزو باشقا بیر هنردن ده الهام آلیر. نهایتده صنعتکارین دوشونجه سی، معلوماتی و نظریه لری، هابئله تجربه لری و مهارتی اساسلی تاثیر قویور. موسیقی ده شعر هامیدان آرتیق تاثیر قویار. بیر غزل ساده و منظم وزنی اولاراق تئزراق موسیقی یه گیریر و موسیقی ده چالینیز، سسله نیر. موسیقی نی ده دیله گتیریر. اگر شعر موسیقیده ریتم ایله اوخونورسا هم موسیقی اوره یه یاتار و هم شعر ازبرله نر. بللی دیر شعرله موسیقی بیری بیریله اویقونلاشاندا شاه اثرلر یارانیر و عؤمور بویو خلق دیلینده سسله نیر، خاطیره لره چئوریلیر.

شعر ده موسیقی دن تاثیر آلیر

موسیقی ده شعر کیمی منظم بیر ریتمی واردیر. بو ریتم کلمه لرین باشلانیش و قورتاریشییلا اویغون اولاندا موسیقی له شعر بیرگه سسله نیر و گؤزل بیر هیجان یارادیر. دئمک اولار موسیقی بیلم بیر شاعیرین شعرلری تمامیله گؤزل اولار.

بوندان سونرا شاعیرلریمیزدن دانیشا بیله ریک. آذربایجان ادبیاتی تاریخینده بیر چوخلو شاعیرلریمیز موسیقیچی اولموشلار و یا موسیقیچی لریمیز شاعیر اولموشلار . او جومله دن عبدالقادر ماراغالی نین اوچ تورکجه کتابی و بیر تورکجه غزللر و رباعی لر دیوانی واردیر. عبدالقادر مراغالی امیرتیمور ساراییندا قورولان شعر مجلیسلری و موسیقی یاریشمالاریندا اشتراک ائتمیش و اؤدوللر قازانمیشدیر.

نییه عروض تورک دیلیله اویغون دئییل؟

دیلیمیزین اؤزه للیک لریندن بی ری سس اویغونلوغودور. یعنی بیر کلمه ده تامام سسلی لر یا قالین یا اینجه اولمالی دیر، مثلا قارا، قره، دوزدور اما قاره یا قرا غلط دیر. بورادا سسلی لر هامیسی گرکدیر یا قالین اولسون یا اینجه. آما عروض دا گاهدان اوزون – قیسسا دئییلدیگی اوچون سس اویغونلوغو پوزولور مثلا قارا یئرینه قاره دئییلمک لازیم گلیر و ترسینه.

آنجاق بؤیوک شاعیرلریمیز بونا دا بیر یول تاپمیشلار. او بیری طرفدن ماهیر شاعیرلریمیز ائله گؤزل شعرلر دئییرلر کی بو آخساقلیق اولماییر.

عروض دا سسلر اوزون – قیسا اولور، بیر سیرا حرفلر اوزانیر. اما تورک دیلینده اوزون حرف یوخدور و یا دئمک اولور تامام سسلی حرفلر قیسا دئییلیر. مثلا فارسیدا و یا عربجه ده دئییرلر : آآدم . بیز دئییریک آدام. قیسا. عروض همین قیسسا – اوزون مساله سی وار، تورمجه میزده بئله بیر قانون یوخدور.

هیجا وزنی نه دیر؟

هیجا وزنی بارماق ساییسی دیر. باخین هر بیر بیتده ایکی مصرع اولاراق، ایکی مصرعین هیجا ساییلاری بیر اولور. مثال اوچون حیدربابایا سلام اثرینه باخین: هر مصرع ۱۱ هیجالی دیر:

حیدربابا گون دالیوی داغلاسین

اوزون گولسون، بولاقلارون آغلاسین

اوشاقلارون بیر دسته گول باغلاسین

یئل گلنده وئر گتیرسین بویانا

بلکه منیم یاتمیش بختیم اویانسین.

گؤردویونوز کیمی هر بیر مصرع ۱۱ هیجادیر. آنجاق بوننان بیتمیر، بلکه ایچ بؤلگولر ده مطرح دیر. باشقا سؤزله دئسم هر مصرع اوچ بؤلومه بؤلونور و ترتیب ایله ۴، ۴ و ۳ هیجالی دیر:

حیدربابا – گون دالیوی – داغلاسین ۴ – ۴ – ۳

اوزون گولسون،  – بولاقلارون –  آغلاسین ۴ – ۴ – ۳

اوشاقلارون – بیر دسته گول – باغلاسین ۴ – ۴ – ۳

یئل گلنده – وئر گتیرسین – بویانا ۴ – ۴ – ۳

بلکه منیم  – یاتمیش بختیم –  اویانا. ۴ – ۴- ۳

آنجاق بو بؤلگولر پوزولاندا آهنگ ده موسیقی ده وزولور و آشیق مجبور قالیر سسی نین گوجو ایله بو پوزقونلوغو دوزلتسین.

او بیری طرفدن شعریمیزین گؤزه للیک لریندن بیری بودور کی ائله گوجلو شاعیرلریمیز واردیر کی شعرلری هم عروش ایله دوز گلیر و هم هیجا ساییلاریلا. داها بو شاعیرلر قارشیندا باش ایمه لی اولوروق. تورک شعری نین فورمالاریندا بئله قالیبلار دا واردیر او جومله دن: تویوق آدلانان شعرلریمیز بئله دیر. تویوق نه دیر؟ بیر ۴ مصرعدن عبارت شعرلردیر کی بیر سیرا ادیب لر سهو ائده رک اونو رباعی کیمی بیلیرلر. آما بونلار رباعی دئییلدیرلر. بو نوع شعرین بؤیوک شاعیری قاضی احمد برهان الدین دیر. البته بیر سیرا شاعیرلرین و حتا آشیقلاریمیزین هنرلری ده واردیر. مثلا ائله شعرلر دئییرلر کی باشقا دیللرده یوخدور، بیر حالداکی بیزیم ادبیاتیمیزدا اساسلی شعرلری ساییلیرلار. مثلا دوداق ده یمز، دیل ترپنمز و باشقا نوعلار.

   البته بونو دا آرتیریم حتا شفاهی ادبیاتیمیزدا بیر سیرا دئییم لر، شعرلر و آتالار سؤزو واردیر کی هم هیجا بؤلگولریله دوزدور و هم عروض اؤلچوسویله. نمونه:

دیللری قویون – ایشلری اویون

پولون اولدو اللی – آدین اولدو بللی

پولون اولدو یوز – گیر ایچینده اوز

پولون واردیر گیریش – پولون یوخدور سوروش

آز گل قیزیم – ناز گل قیزیم

آح دئیر دویمارام – توخ دئیر آجمارام

دامار، دامار گؤل اولار – آخار گئدر سئل اولار

ایندی، بوگون بیزه ائله شاعیرلر لازیمدیر کی بو هنرلره مالیک اولسون. بئله شاعیرلر بیزه لازیمدیر، یوخسا یارین دوداغینی تعریفله مکدن نه چیخار؟ تکراری قافیه دوزلتمه دن هئچ بیر فایدا اولماز.

دئدیگیم کیمی آذربایجان شعر قالیبلاری داها اولقون، گئنیش، الوان و گؤزل دیرلر. بو آرذادا تویوق قالیبی هامیدان اؤنملی دیر. تویوغ نه دیر؟

تویوغ ملی – بدیعی و پوئتیک عنعنه لریمیزدن باش قالدیریب و شاعیرلریمیزین دیوانیندا اولغونلاشیب و عروض ایله هیجا وزن لری آراسیندا بیر یئر آلمیشدیر. اوزانلار اسلامدان اؤنجه شعرلرینده – دیوان لغات التورک کتابینا آرخالاناراق بو سؤزو دئییرم – دؤردلوکلر واردیر کی عروض حسابییلا رمل بحرینده – یعنی فاعلاتن فاعلاتن فاعلات وزنینده اولموش و اونا تویوق دئمیشلر. تویوق سؤزجویو دویما و توی کلمه سیندن گلمیشدیر. بو قالیب اوزانلار دیلینده یاشامیش و قاضی برهان الدین اونو کاکیللشدیرمیشدیر. اونون آردیجا عمادالدین نسیمی و شاه خطایی بو وزنده شعرلر سؤیله میشلر. تویوقلاردا جناسلی قافیه لره دئییلیر. بیر تویوق: بو دونیا بیر نفس اوچون اولموش یالاخ

دیبی یاخیندیر آنین، دگیل ایراق

زولفونو داغیتما، جمع ائلبه بیگیم

یوخسا اولور بو جهان آلاخ – بولاخ.

***

یاخشی آنلادیم جهاندا وایا یوخ

یاردان اؤزگه بو خماریم آیا یوخ؟

ایمی عالمده امیر سروردیر

آندان آیری دخی هئچ سرمایا یوخ.

سلطان و یا قاضی برهان الدین بیر فقیه، بیر سلطان اولاراق اوچ دیلده کتابلاری واردیر و دیوان کبیرینده ۱۳۵۰ غزل و چوخلو تویوقلاری موجوددور.

***

آشیق موسیقی سی

بو هاوالار هیجالی شعرله اویغوندور. آشیق موسیقی سی بوتون تورک ملت لری نین اورتاق فرهنگیندن ساییلیر. هر یاندا آشیق وارسا اورادا تورک واردیر و یا هر یاندا تورک وارسا اورادا حتما آشیق دا واردیر. بو سؤز بوتونلوکله دوغرودور. چونکی گؤروروک تورک ملت لری چین دوواری نین یانیندان باشلاییب بالکانلارا قدر واردیرلار، عئینی حالدا آشیقلار دا واردیرلار. قازاق تورکلری یانیندا اونا ژیرائو دئییرلر، قیرغیزلار اونا آکین یا آقین دئییرلر، قاباقلار آدی شامان و قام اولموشدور. اوزبک لر اونا باکسی، تورکمنلر بخشی، سیبیر تورکلری تاتارلار و باشقوردلار بالاخوت دئییرلر، آذربایجاندا آشیق و آنادولودا اوزان آدلانیر. بالکانلارا گئتدیکده اوزان آدی مرسوم دور. آنجاق سازلاری دا بیر بیرینه یاخین دیر تکجه فرقلری اونون کاساسی نین بؤیوک – کیچیک لیگی و سیم لری نین آز – چوخلوغودور.

بو موسیقی هیجالی شعرله اویغوندور. بیر زامان اوزئییر حاجی بیگلی کیمی بیر صنتکار تاری ائله یوکسک بیر یئره چاتدیردی کی مودئرن اورکسترده اونلارجا یوخ، بلکه بؤیوک بیر اورکسترلرده تامام آلتلر دایانیر، آنجاق تار سسی بیردن یوکسه لیر و آذربایجان موسیقی سی نین عظمتینی گؤسته ریر. سمفونولاردا، اوپرالاردا بو عظمتی گؤروروک. بو بیری طرفدن بؤیوک صنتکاریمیز چنگیز مهدی پور جنابلاری ساز اوچون بئله بیر دوروم قازانمیشدیر و بوگون بؤیوک بیر اورکستر ایجینده سازین سسی هامینی اؤزونه گتیریر.

بورادا ساز و تارین تاریخینه اؤتری بیر باخیش

ساز: ۵۵۰۰ ایل بوندان اؤنجه دن الده ائدیلن مجسمه لرده ساز و یا تارین سینه اوسته چالینماسینا گؤرونمکده دیر. آنجاق ۱۳۸۹جو ایلده خداآفرین کؤرپوسونون یانیندا تاپیلان ساز – توسباغا کاساسی اوزه رینده دوزه لینن ساز چوخلو نظریه لری پوزدو و تورک خالقی نین بو توپراقلاردا یاشاماسینا سند یاراندی. چونکی بو سازی گاما رئی ایله دوزه لینمه تاریخی ان آزی ۴۰۰ ایله چاتیر. یعنی تورک خالقلاری بو توپراقلاردا مدنیت قوروب و سازی چالارمیشلار.

تار: ۲۰۱۳جو ایلده تار یونسکو اورگانیندا آذربایجان آدینا ثبت اولدو. آذربایجان تار ایفاچیلیغی یونسکو نون غیرمادی مدنی ارث اوزره رئپرئسئنتاتیو سیاهیسینا داخیل ائدیلمیشدیر. بورادا تار، قافقاز تاری آدییلا تقدیم اولونموشدور. بو لایحه نی دوزنله ییب تقدیم ائتمک اوچون بؤیوک باشاریلار آپاریلمیش و چابالار نتیجه سینده سونوجلانمیشدیر.

چوخلو عالیم لر تار حاققیندا دئییردیلر: جنوبی آذربایجاندان گلمه سی، خزر ساحیللرینده یارانماسی کیمی مقاله لر و نظریه لر اورتایا چیخیردی. بو ساحه ده چوخلو عالیم لرین فارابی کیمی، اورموی کیمی، عبدالقادر ماراغالی کیمی، بؤیوک انسانلارین چالیشمالارینا یئکون قویماق لازیم گلیردی. بیلدییمیز کیمی بیر سیرا گونوموزون عالیم لری تارین یارادیلماسینا نظر وئردیکده فارابینی آدلاییرلار، و یا اورموی موغنی دوزلتمیش، ماراغالی عبدالقادر عود، شیخ حیدر چاهار تار، علی خان تبریزلی شش تار، رضاالدین شیروانی شش خانا و باشقا موسیقیچی لرین خدمتلرینه اشاره لر اولونمالی ایدی.

تار اوزون عصرلیک بیر انکشاف تاریخی کئچیرمیش، ده ییشیک لیک لره اوغرامیش، تکمیللشمیش، و اوزون پروسه کئچیرمیشدیر. کئچن یوزایلده شوشا شهرینده تار و موسیقی اوزه رینده چالیشمالارا دقت یئتیرمک لازیمدیر. بو چالیشمالار اساسیندا تار بوگون بو دوروما گلیب چاتمیشدیر. آذربایجان تارینی بؤیوک موسیقیچی میرزا صادق اسداوغلو یاراتمیشدیر. او، ماهیر بیر تار ایفاچیسی ایدی، موغام بسله ییجیسی و تار اوستاسی ایدی. او بو ایشلری ائتمیشدیر:

۵ سیملی تاری ۱۱ سیملی ائتمیشدیر

بیر قوشا آغ سیم و بیر یقوشا ساری سیم و بیر قالین سیم آرتیرمیشدیر.

تاریخ قولونون کله سینه یاخین یئرده علاوه پرده باغلامیشدیر.

لال بارماق صادق جان مضرابی خون (کیچیک چاناقلا بؤیوک چاناق آراسیندا دایاق مقصدیله کیچیک آغاج پارچاسی نی علاوه ائتمیش و یئنی ایفا حصه سی نی علاوه ائتمیشدیر.

دیز اوسته چالینان تاری کیچیتمیش – یونگوللتمیش و سینه یه قالدیرمیشدیر.

پرده لرین ساییسینی آزالداراق ۱۷نی ساخلامیش، پرده لریم دوزومونو ده ییشمیشدیر.

بو ده ییشمه لرین ایکی مهم اهمیتی واردیر:

۱ ) تارین سسی گوجلنمیش و گئنیشلنمیشدیر، بدیعی و تکنیکی امکانلاری آرتمیش، بو زاماندان بیر چوخلو موسیقیچی لر آذربایجان تارینا سئحرکار تار دئمیشلر.

۲ ) تارین صافلاشماسینا و انکیشافینا خدمت ائتمیشدیر.

بو ایکی اؤزه للیگی صادق جان آدینا یازیلیر. موسیقیچی لر بیر چوخلو مزیت لری بونا آرتیریرلار و من موسیقی بیلمه دیگیم اوچون بو باره ده دانیشماییرام. بو ساحه معلومات ایسته ینلر، فولکلور و ائتنو گرافیا مجله سی نین ایکینجی نومره سی ۰۱۳جو ایلینه مراجعه ائتسینلر. بورادا “پروفسور دوکتور ایراده کؤچرلی توفیق قیزی” طرفیندن یازیلان مقاله نی اوخوسونلار.

آشیق صنعتینه گلنده داها گئنیش بیر ساحه لرله اوز اوزه گلیریک.

قدیم آشیقلاریمیزدان:

آی تکین – سلطان محمودون ساراییندا

شیخ حسام الدین اینانج – سلجوقلارین ساراییندا

موسیقی چی لریمیزدن صفی الدین اورموی / عبدالقادر ماراغالی / و اونلارجا بؤیوک عالیم لریمیز کی انشاءالله گلن گونلرده و آیلاردا بونلارین هر بیرینه بیر اوتاق آچیب اونلارین صنعت و اثرلرینی آراشدیرماق لازیمدیر.

آشیق چین دوواری نین دیبیندن توتوب بالکانلارا قدر یاییلیبدیر. هر یاندا تورک واردیسا اورادا آشیق دا واردیر و ترسینه.

قزاقلار اونا ژیرائو دئییرلر

قیرغیزلار – آقین یا آکین

اوزبک لر باکسی

تورکمن لر – بخشی

هامیسی قاباقجا شامان و قام دئیرمیشلر.

سیبیرده آلانخوت دئییرلر

آذربایجاندا اونا اوزان و آشیق دئمیشلر. آنادولودا و بالکانلاردا اوزان آدی معروفدور.

آشیغین ۷ هنری واردیر:

ساز چالیب ماهنی اوخویان هر بیر اوخوجویا آشیق دئییریک. آنجاق آشیق داستان دا بیلمه لی دیر. بو اوچ هنر.

ایندی بیر سیرا آشیقلار وار اؤزو شاعیردیر و اوخودوغو ماهنی لاری اؤزو قوشار.

۵جی هنره مالیک اولان آشیق اؤزو موسیقی هاواسی دا یارادار.

۶جی هنری اولان آشیق داستان دا قوشار و بیر حیکایه چی و یا رومانچی کیمی باجاریغی اولار.

آنجاق بئله بیر آشیغین ۷جی مهارتی اونون ایفاچیلیغی دیر. یانی مجلیس دولاندیرار، داستان سؤیله ینده تئاتر کیمی نئچه آرتیستین ایشینی گؤرر. گاهدان کوراوغلو اولار و گاه حسن پاشا. گاه نیگار دیلیندن شعر اوخویوب و هر دن ده کوراوغلو پالتارینا گئیر. بئله بیر آشیغا دده آشیق دئییریک.

آما بوندان بؤیوک مرتبه لی بیر آشیق دا واردیر: حق آشیغی.

حق آشیغی نین اؤزه للیک لری نه­دیر؟

حق آشیغی او آشیقدیر کی همیشه حقه طرفداردیر، حق اوستونده فداکارلیق ائدر، ظالیملر قارشیندا دایانار، ظولمه – ناحقه باش اَیمزو بئله آشیقلاریمیز دا چوخ اولموشدور. آشیق قوربانی، آشیق عباس توفارقانلی، خسته قاسیم و یوزلرجه باشقا آشیقلاردان آد چکمک اولار. بوگون ده بئله حق آشیقلاریمیز اولموش. آشیق قشم. پیشه وری اوردوسوندا چالیشیب، سونرا بو ملی نهضتیمیز سیناغا اوغرادیقدا آشیق قشم ۵ ایل قاجاق دوشور. آنجاق سازینی اؤزوندن آییرماییر، هر یانا گئدیرسه، ر یئرده اولورسا حقدن حقیقتدن مودافیعه ائدیر. خانلار، ظالیملر مجلیسینه گئتمه ییر. حتا بیر مجلیسه چاغیراندا اوّلجه اؤزو تک گئدیر، سازینی قاپی نین ائشیگینده قویور، ایچه رینی آییرد ائدیر. اؤزگه نین مالینا – جانینا توخونان وارسا، اؤژزگه نین ناموسونا گؤزو اولان وارسا ایلک اؤنجه اونلاری مجلیسدن ائشیگه چیخاریر و مجلیسی پاکلاییر. سونرا گلیب سازینی مجلیسه گتیریر. ایندی بو ساز مقدس دیر یا یوخ؟ بعلی بیزین ساز مقدس یئرلرده چالینمالی دیر. آشیق قشم ۲۵ ایل شاها قارشی، خانلارا، ظالیم لره قارشی دایاندی، جامعه میزی تمیزله مه یه چالیشدی و نهاین گؤزل سؤیلم لریله ائلیمیزه، وطنیمیزه پاک دویغولار پایلاشدی. بئله بئله آشیقلارا عشق اولسون! بونلارین ساییسی آز اولمامیشدیر. دیلیمیزین گؤزه للیک لری بونلا ردیر. فرهنگیمیزین گؤزه للیک لری بونلاردیر. بو گؤزه للیکده فرهنگی اولان، بو اؤزه للیکده دیلی اولان، گلیب دیلینی – فرهنگینی باشقالاریلا ده ییشر؟ مگر آداملیقدان چیخمیش اولا. یوخسا گؤزل فیکیرلری، پاک دویغولاری بیز اؤز دیلیمیزده گؤره رک نه لازیمدیر باشقاسینا یاپیشاق؟ انسان یاخشی لیق، گؤزه للیک لر آردیجا اولمالی دیر. بیز ایسته ییریک بو گؤزه للیک لری تاپاق، تانییاق و باشقا انسانلار، بشریته هدیه وئره ک. ساغ قالین.

ارسال دیدگاه