قدیم تورک تاریخی

لیو نیکولاویچ گومیلیوو  (۱۹۱۲ – ۱۹۹۲) گومیليوف شوروی اؤلکه­لری­نین تاریخچیسی، دوغال علم­لر فرهنگستانی­نین اویه­سی و قوم­شناسی علمی­نین مؤسسی­دیر. او ۱۹۱۲ ایلینده بیر مبارز و ادبیات­سئوه­ن عائیله­ده دُنیایا گلدی. آتاسی نیکولای گومیلیوف و آناسی معروف شاعر آنا آخماتووا ایدی. لیو ۶ یاشیندایدی کی آتاسی ضدانقلاب ساییلاراق اعدام اولدو. آناسی آنا آخماتووا، عمر بویو زوراکیلیق، استبداد و ظلمه قارشی مبارزه آپاریب و ایتی قلمی ایله دُنیا سویه­سینده تانینمیشدیر. گومیلیوف اؤزو ده دوستاقلار چکمیش، ۱۰ ایل سورگونده یاشامیش، قزاقستان، سیبری و تاجیکستاندا سورگون قالیب مخصوصا تاجیکستان چؤللرینده قالدیغی زمانلار فارسیجا و عربجه­نی ده اؤیرنمیشدیر. تکجه ۱۵ یاشیندا اولارکن دوستاق تامینی دادمیش و ایللر بویو دا دوستاقلاردا قالمیشدیر. بونونلا بئله هئچ بیر زمان زوراکیلیغا باش اَیمه­میش و باشی اوجالیقلا یاشامیشدیر. بئله بیر یازیچی و آراشدیرماچی­نین کتابلاریندا حقیقتی آچیقلامادان باشقا بیر شئی گؤرمک اولماز. او، حتا تاریخی اثرلرینده تبعیض­لری و حقین ازیلمه­سینی آختاریب – تاپمادان دایانمامیشدیر.

لیو مدرسه تحصیلی زمانیندا “آغ قارغا” سسله­نه­رک تحقیر اولونوردو، آما او، بؤیودوکجه اؤز استعدادی ایله هامی­نین احترامینی قازاندی. آناسی آنا آخماتووا تاتار خالقیندان اولاراق آدی دا احمداووا ایدی کی روسجادا آخماتووا آدلانیر. آناسی روسیه­نین تانینمیش شاعری ساییلیر. لیو ایله آناسی آراسیندا درین محبت و ایلگی اولاراق، آنانین شعرلرینده ده بؤیوک یئر آلیر و آنا اؤز بالاسینا گؤزل شعرلر یازیر. البته او دا سیخینتی – بوغونتولارا معروض قالیر. بونونلا بئله هئچ زمان حکومتله باریشمادی و ایلک اری اؤلدوکدن سونرا ولادمیر شی لی کو آدلی بیر آرخئولوگ ایله ازدواج ائدیر. همین ازدواج سونرالار لیونون آرخئولوژیه علاقه­مند اولماسیندا بؤیوک تاثیری اولموشدور.

لیو تام چتین­لیکلرله برابر تحصیلینه دوام ائدیر و عمر بویو یئر قازینتیلاریلا مشغول اولاراق، علمی تاپینتیلارینی کتابلارا یازیر. روسیه­نین آدلیم باستان­شناس­لارلا ایش­بیرلیک ائدیر و ده­یرلی اثرلر یارادیر.

استالین ۱۹۵۳جو ایلده اؤله­رک روسیایا بیر آزادلیق هواسی گزیشیر. لیو بو زمان دوستاقدان بوراخیلیر (۱۹۵۶) و خالقلارین تانیماسی اوغروندا فعالیته باشلاییر. اثرلری دفعه­لرله توقیف اولورسا دا، آنجاق یازیب – یاراتمادان دایانماییر و نهایت ۱۹۹۲ ایلینده دُنیادان کؤچور.

گومیلیوون اثرلری بونلاردیر: هون تاریخی (۱۹۶۰)، خزرستان (۱۹۶۶)، قدیم تورکلر (۱۹۶۷)، رویالی یورد آردیجا (۱۹۷۰)، هون و چین (۱۹۷۴)، خالقلار و یئر کوره­سینده یاشاماق (۱۹۷۹)، سون و یئنی باشلانیش (۱۹۸۹)، روسیادان روسیایا (۱۹۹۲). گومیلیوو عمرونون سون گونونه دک یازمادان ال چکمه­دی. لیو گومیلیوو، هر بیر کتابیندا یئنی­لیکلر گتیرمیش و یئر قازینتیلارلا برابر قوی تخیلی ایله تاریخین درینلیک­لرینه یول تاپیب و چوخلو دویونلره و جوابسیز سورغولاری آچیقلاماغا یول گؤسته­ریبدیر. گومیلیوو آرخئولوگلارلا علمی سفرلره چیخمیش و تاریخ، جغرافی موضوعلاری ایتی ذهنی ایله آراشدیرمیش و کتابلاریندا هر بیر تاپیلمامیش قونویو سؤکوب – آچیقلامیشدیر. کتابلاری علمی اولاراق، عینی حالدا تاریخدن آز بیلگیسی اولان اوخوجولارین دا دردینه ده­ین کتابلار یازمیشدیر.

بورادا لازم گلیر گومیلیوون آناسی ایله ده تانیش اولاق:

 آنّا آخماتووا –  ۱۸۸۹ ایلینده اودسا دا دُنیایا گلمیش و ۱۹۶۶دا دُنیاسینی ده ییشمیشدیر. آنا ۲۰جی یوزایلده روسیه نین تانینمیش شاعری ساییلیر و ۱۹۶۵جی ایلده نوبل جایزه­سینه کاندیدا اولموشدور. آنا چوخلو مصیبت­لر باشدان کئچیرمیش و هئچ زمان استبدادا باش اَیمه­میش، آما اوغلونون اعدام خبرینی ائشیده­رک استالین اوچون مدحیه یازیب و اوغلونو اؤلومدن قورتارماغا چالیشیر. ۱۹۵۴ ایلینده استالین اؤلدوکده سیاسی فضا ده ییشیلیر و نهایتده ۱۹۵۶جی ایلده، اوغلو گومیلیوف دوستاقدان آزاد اولور و آنا دا راحت نفس آلیر. بوندان سونرادیر کی آنانین شعرلری دُنیادا تانینیر و مختلف دیللره چئوریلیر. آنا تاتار تورکلریندن اولاراق احمداووا آدلانیر، روسجادا اونا آخماتووا دئییلیر. آنا، بیلیم یوردوندا حقوق اوخویور و شعره اوز گتیریر. اورادا ۱۹۱۰جی ایلده نیکولای گومیلیوف ایله تانیش اولوب و ائوله نیر. گومیلیوف ایله بیرگه، بیر شاعرلر قوروپو دا تشکیل وئریب و آکمائیسم مکتبی­نی قورورلار. آنجاق آیریلیق بو ایکی مبارزی بیری – بیریندن آییریر و سونرالار نیکولای اعدام اولور.

آنا نئچه جایزه قازانمیش او جمله­دن ایتالیانین منتقدلری­نین جایزه­سینی قازاندی و آوروپایا گئتمک اونون دُنیا سویه­سینده شهرتینه سبب اولاراق آکسفورد دانشگاهی اونا فخری دوکتورا وئردی. نهایت ۱۹۶۶جی ایلده اوره یی چابالامادان دوشدو و دُنیادان گؤزونو یومدو. آما اثرلری چوخلو دیللره ترجمه اولدو، اونون حقینده نئچه – نئچه کتابلار یازیلدی، سینما اوچون فیلملر چکیلدی.

بیلدیگیمیز اساسیندا آنا ۱۵۰ شاعردن و ۷۸ دیلدن اثرلر روسجایا ترجمه ائتمیشدیر. قارشیندا اونون دا اثرلری باشقا دیللره چئوریلمیشدیر. ایراندا احمد اخوت، احمد پوری، محمد مختاری، عبدالعلی دستغیب، پروین گرانمایه، حشمت جزنی، سیروس طاهباز، رضا سیدحسینی و باشقالاری اونون کتابلاری و شعرلرینی ترجمه ائتمیشلر. اونون اثرلرینی فارسیجایا چئویرمیشلر.

لیونون اثرلریندن تکجه بورایا کیمی ایکی کتابی فارسیجایا ترجمه اولموش: کشف خزرستان، ایرج کابلی ترجمه ائتمیش و پرویز زارع شاهمرسی قدیم تورکلر کتابینی تاریخ توران عنوانی ایله چئویرمیشدیر. بیز بورادا قدیم تورکلر کتابینی آذربایجان تورکجه سینه چئوریلمیش اثرینی کؤچوروروک. بو اثری ولی حبیب­اوغلو و ولایت قولی­یئو تورکجه­یه ترجمه ائدیب و ۱۹۹۳ ایلینده باکیدا چاپ اولموشدور. بو اثرین تورکجه اوخوماسی بیزلره لازم اولدوغو بورادان اورتایا گلیر کی اؤز آنادیلیمیزده تاریخیمیزی اوخومالی­ییق. کتابدا گؤروندویو کیمی گؤگ تورکلر آذربایجاندا اولموشلار و ایران توپراقلارییلا دا درین ایلگیلی اولاراق ساسانیلار زمانیندا ائکی لرینی اونودماق اولماز. ایران و آذربایجان تاریخینده گؤگ­تورک امپریاسی­نین ائتکیسی دریندن دوشونمه­لی و آراشدیرمالی­دیر. بو ساحه ده دُنیادا چوخلو کتابلار یازیلمیش، آنجاق ایراندا نه فارسیجا و نه ده تورکجه­سی یاییلمامیشدیر و بئله کتابلارین یئری بوشدور.

کتابین اوخوماسی بیر آز چتین­دیر و بو چتینلیگین نئچه دلیلی واردیر: ایلک اؤنجه بودور کی دیلیمیزده تاریخی کتابلارین ساییسی چوخ آزدیر و یوخ کیمی ساییلیر و اوخوجولار بئله کتابلاری آز گؤرموشلر. ایکینجیسی بودور کی بو کتاب تمام تورک آدلارییلا دولودور. تأسفله تورک آدلاری عرب الفباسیلا یازیلاراق بیر طرفدن، اوخونماسی یانلیش اوخونور و ایکینجی طرفدن، معناسی بیلینمه­یه­رک داها چتینله­شیر. حتا اسلامدان سونرا ۱۰۰۰ ایل تورکلر ایرانین باشا – باشینا حکومت سورموش و مینلرجه تورک آدلاری تاریخی کتابلاریمیزا داخل اولموش؛ آما حتا تاریخ معلم­لری و اوستادلاری نه دوزگون تلفظ ائدیرلر و نه ده معناسینی بیلیرلر. بو سطرلرین یازاری، تاریخ اوستادلاریندان ائله تلفظ­لر ائشیتمیشم کی الی اوزومه یاپیشیب؛ مثلا سلجوقلو سلطانی بؤرکو یاریق آدینی برکیارق یازیب و یاراغی برک اولان معنا ائتمیشلر و اوندان داها مفتضح اولاراق برمکی­لردن و کیانلیلاردان اولدوغونو ادعا (؟!) ائتمیشلر. بیر نمونه اولاراق دوکتور بهمن کریمی رشیدالدین فضل­اله همدانی­نین جامع التواریخ کتابینی تصحیح ائده­رک یازیر: بو کتابدا ۲۰ میندن آرتیق تورکجه و مونقولجا آدلار واردیر. بللی­دیر بو آدلارین معناسی وار، اما هئچ فارس معلمی یوخ، بلکه تورک دیللی معلم­لریمیزین چوخو دا بونلارین معناسینی بیلمه­ییب و طبیعی اولاراق دوزگون تلفظ ده ائده بیلمیرلر. بونا ایراندا بیر فرهنگ لغت – تورکجه تاریخی آدلارین سؤزلویو یازماق اساسلی علمی ایشلردن­دیر کی تمام ایرانلی تاریخ اوستادلارینا یاردیمچی اولا بیلر.

بو کتابین چتین­لیک­لریندن بیری تورک آدلاری­نین چوخلوغودور و تورک تاریخی ایله تانیشلیغی اولمایان اوخوجولاری یورا بیلر. آنجاق بوندان علاوه بو اثرین تورکجه ترجمه­سی آذربایجان جمهوروسوندا اولدوغو اوچون روسجا و آوروپا منشالی سؤزجوکلرین چوخلوغو دا کتابین دیلینی چتینلشدیرمیش؛ بیز بورادا بیر حدّه کیمی چالیشدیق بئله کلمه­لرین حتا فارسیجا کلمه­لرله ده­ییشدیرَک. یازی جهتیندن ده دیلیمیزه فارس و عرب دیللریندن گلن کلمه­لری اصلیند ه اولدوغو کیمی یازماغی رعایت ائتمیشیک. حتا فونئتیک یازی ایله ایشی آسانلاشدیرماغا چالیشمیشیق. آرزو ائدیریک عزیز اوخوجولاریمیز دقتله اوخویوب و چتین­لیک­لری تحمل ائده بیلسینلر.

   گومیلیوون بو اثرینی اوخوماق هر بیر ایرانلی اوچون ده­یرلی­دیر و اوخوماسینی توصیه ائدیریک. آرزو ائدیرم گومیلیوون باشقا اثرلرینی ده اؤز دیلیمیزده اوخویاق.

دوکتور محمدرضا کریمی

ارسال دیدگاه