دیلیمیز و فولکلوروموز – ۲

م. کریمی

دانیشیق متنی

۲۷/۱۰/۱۴۰۰

دیلیمیزین گؤزه للیک لری سایییا گلمزدیر، آنجاق دیلیمیزده شفاهی یارانان، خالق طرفیندن یارانان ادبیات، دیلیمیزین طبیعی و دوغال گؤزه للیک لرینی گؤسته ریر. بوگون فولکلوروموزدان – شفاهی فرهنگیمیزدن دانیشماق ایسته ییرم.

ادبیات، سؤز هنری دیر و قونوسو انسان ایله حیات مساله سی دیر. ادبیات ایکی بؤلومه بؤلونورسه بیری یازیلی ادبیات و بیری شفاهی ادبیات دیر. یازیلی ادبیاتی یارادانلار بللی دیر: شاعیرلر و یازارلار اولورلار؛ آما شفاهی ادبیاتی خالق اؤزو – گنج لر – قوجالار، خانیملار – آقالار، کاسیبلار – دولتلی لر، اوشاقلار و قوجالار، شهرلی لر و کندلی لر، هامی بو شفاهی ادبیاتین یارانماسیندا اشتراک ائدیر. قونوسو دا چوخ الوان دیر: ناغیلار، دستانلار، دبلر و عنعنه لر، اوشاق ماهنی لاری، ایش ماهنی لاری، لایلالار، آغیلار، بایاتیلار، اوخشامالار، آشیق موسیقیسی و ادبیاتی دا تاریخ بویو شفاهی صورتده دیلدن دیله، سینه دن سینه یه، ائلدن ائله یاییلمیش و یارادانلاری خالق ایچیندن ، خالق اؤزو اولموشدور. بوگون آذربایجان شفاهی ادبیاتی ویا فولکلورو دونیا عالیم لری طرفیندن قارشیلانیر و اونون گوجونه و گؤزه للیگینه اعتراف دونیانی بورویوب. تعصب اوزویله یوخ، بلکه دوغرو ماتئریاللار اساسیندا دانیشیرساق، تورک شفاهی ادبیاتی، اؤزه للیکله آذربایجان شفاهی ادبیاتی تایسیز، گئنیش، درین و گوجلودور. هر ساحه ده بو گؤزه للیگی گؤرمک اولور.

فولکلورون بیر سیرا ساحه لری دیله باغلی دئییلدیر او جمله دن دبلر و عنعنه لر، بایراملار و آیین لر؛ آنجاق بو دبلره عایید اولان سؤزلر و ماهنی لار دا یئنه دیل وسیله سیله اولموشدور. آنادیلیمیزده یارانان ماتئریاللارا باخماق ایسته ییرسک ایلک اؤنجه اوسطوره لریمیزدن دانیشماق لازیم گلیر. چونکی اوسطوره لر تاریخین درینلیک لریندن گلیر و چوخ اسکی زامانلارا عاییددیر. تاسوفله اوسطوره لر حاققیندا یازیلاریمیز چوخ آز اولموش و خالقیمیز هله لازیمی قدر بو ساحه ده معلوماتلانمامیشدیر. آنجاق بونو دئمه لی یک کی دونیا عالیم لری بو عرصه ده آراشدیرمالار آپاریب و اونون زنگین لیغینی دئمیشلر و باشقا ملت لر اوچون ادبی قایناق اولدوغونو دا سؤیله میشلر. بئله لیکله بیز ده اوسطوره لریمیز بالاجا و اؤته ری باخیشیمیز اولمالی دیر. آما آتالار سؤزلریمیز قونشو خالقلار اوزه رینده درین ائتکی بوراخمیش و مینلرجه آتالار سؤزوموز اونلارین فرهنگ و کولتورلرینه و ادبیاتلارینا داخیل اولموشدور. اؤرنه یین فارس ادبیاتیندا بئله تاثیرلری حس ائتمه ین یوخدور و فارس ادیبلری اؤزلری بونا اشاره ائتمیشلر؛ نمونه سینی دهخدا و شاملونون اثرلرینده گؤروروک.

    آذربايجان اوسطوره لری

 اوسطوره دورانی انسان یاشاییشیندا ایلک مرحله تانینیر. بوگونه قدر انسان اینام آچیسیندان اوچ دوره نی باشدان کئچیریب: اوسطوره دورانی، دین دوره سی و بوگون ده علم و بیلیم دورانی تانینیر. اوسطوره لر انسانین هله یارادیلیشین دوزگون قایناغینی بیلمه دیگی زامانا عایید اولان دوشونجه لری گؤسته ریر. انسان هله طبیعتده اولان حادثه لرین دلیلینی بیلمه یه رک، اونلاری آچیقلاماغا یوللار آختاریر، آنجاق او دورانین دوشونجه سیله اویغون اؤز ایناملارینی اورتایا قویور. گئت – گئده دینلر میدانا گلیر. بو دوران بیر گلیشمه و انکشاف ساییلیر. دینلر ده آستا – آستا گلیشیر و بیرلیک دوشونجه سینه راست گلیر. آنجاق سونرالار علم لر، تجربه لر میدانا قویولور و علم لر یارانیر. بؤیوک بیلگین لر بو دورانین یارانماسیندا بؤیوک رول اویناییب و یاواش – یاواش خرافاتی سیلیرلر. بوگون داها علم زامانی دیر. هر بیر خالق اؤزونو علم لشدیرمه یه یؤنه لیرسه، علمه آرخالانیرسا، گله جه یه صاحیب چیخاجاق، گله جه یه باخیشی اولمایان و یئنه دالا قالان فیکیرلرله یاشاماغا داوام وئرن ملتلر، گئری قالاجاقلار. آنجاق بونونلا بئله بیز اوسطوره لره و دینلره دال چئویرمه مه لی ییک. اونلاری دقتله آراییب، تانیماغیمیز گره کیر. اونلاردان چیراق یارادیب گله جه ییمیزه ایشیق دوزلتمه لی ییک. بوگون اوسطوره تانیما دونیا یونیوئرسیته لرینده و ان بؤیوک عالیم لر و فیلوسوفلار یانیندا ده یرلی و قاچینیلماز علم کیمی سایی­یا گلیر و بیر چوخلو عالیملر بو ساحه لرده چالیشیرلار و اوسطوره لری دوزگون تانیماق اوچون باشاریلار الده ائدیرلر. بونلارا دقت ائتمه مه، و یا اوستوندن واز کئچمه سبب اولور اؤزوموزو ، کئچه جه ییمیزی و نتیجه ده گله جه ییمیزی ده باشقالاردان آسیلی اولدوغوموزا زمینه یاراداق.

اوسطوره لریمیزی تانیماقلار فسادلاردان اوزاقلاشماق اولار، ایده آللارا، آرمانلارا و خوشبخت یاشاییشا ال چاتماق اولار. اوسطوره لر بؤیوک بیر خزینه اولاراق انسانلارین آجیلی – شیرینلی تجربه لری دیرلر. تاریخدن، تجربه لردن درس آلماق یولودور. اوسطوره لر هر بیر ملتین فرهنگ و دوشونجه سینه بیر آینادیر. بیزیم ۷۰۰۰ ایللیک مدنیت تاریخیمیز همین آینادا گؤرونمکده دیر. دده قورقودون ۱۲ داستانی چوخلو اوسطوره لری آیدینلاشدیریر. بیزیم دونیاگؤروشوموزو، دونیایا نئجه باخیشیمیزی آچیقلاییر. بورادا آذربایجان اوسطوره لرینه و اونون عنصرلارینا بالاجا باخیب – شفاهی ادبیاتیمیزا کئچمه یی ضروری بیلیرم.

آذربایجان اوسطوره لری چوخ زنگین، درین و گئنیش اولاراق بیر چوخلو افسانه لریمیزده، دستانلاریمیزدا، آتالار سؤزلریمیزده، ماهنیلاردا اؤزونو گؤسته ریر. اوسطوره عنصرلریمیزی همین داستانلارا گؤره بیلیریک. او جومله دن سو، داغ، گونش، گؤی، آی، اولدوز، آت، آغاج و باشقا – باشقا عنصرلر آتالاریمیزین و بابالاریمیزین دونیاگؤروشونده موجوددور.

یارانیشین ایلک عنصرو تانینان سو، تامام داستانلاریمیزدا عکس اولونموش و آب حیات دئییلن و ابدیلیک حیات آرزوسوندا اولان قهرمانلاریمیز – دده قورقود، خضر پیغمبر، اسکندر، حتا بابک و کوراوغلو داستانلاریندا یاشاییر. دده قورقود اؤلومدن قاچیشی و سازی یئره قویماماق همین آرماندان و ایدئآلدان یارانیر. کوراوغلو قوشابولاق سویونو ایچمکله گور بیر سسه، اؤلمه مزلیگه، قالارغی اولدوغونا ناییل اولور. بابکین آتی ساوالانین گؤلونده یاشاییر، قیرآت و دورات کیمی آتلاری بسله ییر و هر ایل ساوالانین آت گؤلوندن چیخیب زمانه نین بابکی نی سسله ییر و بابک دن خبر اولمادیقدا یئنه سویا گیریب غیب اولور. بوگون آذربایجان خالقی نین فولکلوروندا سویون مقدس اولدوغو همین دوشونجه لردن اورتایا گلمه ده دیر. سومر داستانلاریندا بیلقامیش دان توتوب کوراوغلویا قدر ائپیک داستانلاریمیزدا سو عنصرو اؤنملی و درین ماهیتله اؤزونو بللندیریر. ایلین آخیر چرشنبه سینده سو اوستوندن آتیلاراق : (آتیل – ماتیل چرشتبه    –    آینا کیمی بختیم آچیل چرشنبه ) اوخوماقلا، یا سویو بولاندیرماماق توصیه لری همین ایناملاردان اورتایا گلمیشدیر.

قوشا بولاقدا کوراوغلونون چیممه سی و او زامان ایکی اولدوزون بیری بیرینه توققوشماسی همین اوسطوره یه باغلی ایناملاردان بیر علامت دیر. قوشابولاق هر یئددی ایلدن بیر دؤنه کؤپوکله نیر. بو زامان تمام دردلره درمان ساییلان سو فیشقیریر و بولاقلانیر. کوراوغلو بو زامان سودا یویونورکن روئین تن اولور، گور سسه مالیک اولور و بیر ایگید آلپ کیمی یارانیر. هئچ سلطاندان – شاها قورخوسو اولماییر.

باشقا اوسطوره وی عنصرلاردان بیری آت دیر. آت تورکلرین ان اسکی زامانلاردان قارداش کیمی یاخینی ساییلمیش، بیر چوخلو عالیملرین نظریجه (د. شميدت، ف. فلور و كوپر و… ) تورکلر ایلک ملت ساییلیرلار کی آتی اهلی ائتمیش و اونونلا یاشامیشلار. آتین گؤیدن ائنمه سی و آتین قانادی اولدوغو اینام تورکلره عاییددیر. تورک یوردلاریندان قانادلی آتلارین مجسمه سی نین تاپیلماسی بو اینامی داها یئکونلاشدیریر. حتا کوراوغلونون قیرآت و دوراتین قانادی اولدوغو، آما کوراوغلونون خطاسی اوزره قانادلاری نین کسیلمه سی داستانی بونو داها ایناندیریجی ائتمه ده دیر. (کوراوغلو داستانینا اشاره). یا دده قورقوددا نئچه – نئچه آتلارین دورومو (بامسی بیرک، باسات،  و . . .) و سونرا آتیلانین آتی، بومین خاقانین آتی، و تورک سلطانلاری نین آتلاری بو اؤزه للیک لردن اوزاق دئییلدیر. حتا حضرت آدمین بهشتدن ائشیگه چیخماسی داستان تورکلر آراسیندا اوسطوره وی بیر معنا داشییر. اورخون کتیبه لرینده تانینمیش آتلاردان آد گلیر: تادي گينچور، ايشبارا يا ماتور، گئديم  ليك، باييرگان، باشكو، آلپ سايجي و . . .

ساییلار: ۷، ۹، ۴۰، ۱۲، ۷۲، ۷۷، ۷۷۷۷ و . . .

۷ گؤی – ۷ سئوگی شهری، ۷ قارداشلار، ۷ باجیلار، ۷ گون،

۷۷۷۷ کوراوغلونون ایگیدلری نین ساییسی

۱۲، آی بیر ایل اولدوغو، ۱۲ داستان دده قورقود – هر ۱۲ ایل تورکلر یانیندا بیر دوره ساییلیر: اوشاقلیق، گنجلیک، جاهیللیک، یئتکینلیک، اورتا یاشلی لیق، قوجالیق و . . .

۴۰ بئلی اینجه قیزلار، ۴۰ گونلوک اوشاقلار، ۴۰ یاشلی بیتکین انسان اولدوغو و . . .

۷۲ ملت، ۷۲ قلم آرایش و . . .

اود، آغاج، ساز و باشقا عنصرلری ده سایماق اولار و من بورادا بو موضوعدان کئچیرم.

اوشاقلیق شعرلری

شفاهی ادبیاتیمیزین بیر بؤلومو اوشاق شعرینه عاییددیر. شوبهه سیز اوشاق شعرلرینی یارادان اوشاقلار یوخ، بلکه آنالاردیرلار. آنالار اوشاقلارین تربیه سینی بویونلارینا آلاراق اونلاری دیل آچمادا، علم اؤیرنمه ده و یاخشی دانیشیق آپارمادا یاردیمچی اولموشلار ، اصلینده آنالار اوشاقلاری تربیه ائتمک اوچون اونلاری شعر ایله، موسیقی ایله، نازلایاراق سؤزلر اؤیرتمیشلر. بونون اوچون گؤزل شعرلر ده قوشوب و اوشاقلاری ذوقا گتیریب یاخشی دانیشماغی اونلارا اؤیرتمیشلر. بورادا هم شعر، هم تاپماجا، هم لالایی لار اوخویوب و گؤزل ماتئریاللار یاراتمیشلار. مثلا آنالار آشاغیداکی شعرلرله اوشاغا سایی لاری ساده بیر دیل و شعرله بئله اؤیره دیرلر:

                   بيــر ايـكـي – بـيـزيـم كي

                   اوچ دؤرد- قــاپــونـي اؤرت

                   بــئــش آلتي – سماور آلتي

                   يــئـدي ســگـيز – فـرنگيز

                   دوقــــــــــــــوز – اون،

                   قـــــيـر مــــــيـزي دون

                   اون بــــيـــر اون ايــكـي،

                   ارمــــــــنــي بــــوركي.

                                                          ***

 حتا اوشاغا فارسی دیلینده ساییلاری اؤیرتمک اوچون ده شعر فورماسیندا یارارلانیرلار:

                        يــك، يــــكــّه دانـيـشـما

                   دو، دونـــبـــالاق آشــمــا

                   سـه، ســفيـه دانــيــشـمـا

                   چـــهــار، چـادراوي آشمـا

                   پــنــج، پـنـجـره­دن باخما

                   شــيـش، شـيشمه سن الّله!

                   هــفـت، هـــفده بيـجارسان

                   هــشت، هـشده بــيجارسان

                   نُــه، نـوغــول ســاتـانـسان

                   ده، دخـــيــل سـاتــانـسان.

                                 ***

آنالار اوشاقلارینی دوزگون تربیه ائتمک اوچون، اونلارا ایش ده اؤیره دیرلر. هم اوغلان اوشقلاری و هم قیز اوشاقلاری ایشه تشویق ائدیرلر و بئله – بئله شعرلر اوخویورلار:

با لاجا قيزيم دورچاي قوي

ائـومـيزي سوپور نهار قوي

. . .

اوشاقلاری اویناماقلاری دا شعریله دادلی اولور:

                   اَل اَله دويـــــمــه ده لـــه

                   گــلـيـن گــئداق بابام گيله

                   بـابـام مــنـه بــاشـماق آلا

                   بـــــيـر تــــاي مــــنــه

                   بــــيــر تـــاي ســــنــه

                             ***

بیر چوخلو اوشاق شعرلریمیز واردیر. بو شعرلری یارادیجیسی آنالار اولموش و اوشاق شعرینده آنالاردان تشکور ائتمه لی ییک. بو قوشماجانی هامی ائشیدیب:

الــيـمي پيچاق كسيـب دي

دســتــه پيچاق كسيب دي

يــاغ گـتـيـيـرين يـاغليـاق

دسـتـمال وئـريـن بـاغلياق

دستـمال قــالـيـب يولوندا

بــابـام مـكـه يــولــونــدا

مـكه يــولـو بــوز لــودي

دوره­ســي يــارپــوزلودي

اويــار پـيـزدان دريـيـديم

گــردنـيـمـه ســرييـديم

دور آيديــم اويـنـاييديم

اوينـامــاقـين وقتي دگيل

قـيزيل گولون تختي دگيل

قــــيـزيـل گـولـودَرَه­لــر

مــخــمل اوســتـه سَرُه­لر

قــــيـزلار اونـــو اكـرلـر

 مــثــقــال ايـله  چکرلر.

البته بئلنچی شعرلر هر بیر شهرده و یا کندده باشقا واریانت ایله اوخونور. بو شعرلرده اوشاغین دیل آچماسی، باشی قاتیلماسی، عئینی حالدا اؤیرنمه سی و تربیه تاپماسی هدف ساییلیر:

گــــئــتـديــم خــــانـــا

هـــاوالانــديــم اوچمـاقــا

حـــق قــاپـوسـين آچماقا

قـــانــادلاريــم اوزولــدي

ائــل اوبـــايــا دوزولــدي

حــــيـوانــيـن آغا جلاري

بـــارگــتـــيرمز باشلاري

ووردوم بــاشــي اوزولـدي

ائـــل اوبــايــا دوزولــدي

ائــل يــايــلاقــا گلينجه

بــوغــدالاري ده­ريـنجَـه

بــيزيــم ديل اورمو ديلي

اوروم دان گــلـن آتــلار

آرپــا تــاپـــمـاز گــول

آتـــلي گـلـر قيز ايسته­ر

قـيـز دئير باغريم چـاتلار.

بو شعرلر او قدر چوخ و الوان دیر کی بوگونه قدر چوخلو فولکلور توپلایانلار بو یولدا چالیشیب و چوخلو ماتئریاللار توپلاییبلارسا دا، هله چوخلو شعرلر یئرده قالیب و توکه نیب – بیتن ده دئییلدیر. یئری وار بو یولدا یئنه ده چالیشانلار میدانا گلسین.

آي تشــتي تـشتي تـشتي

ووردي گـيلاني گـئـچدي

ايـكي خـوروز ساواشــدي

بـيـري قانــا بـولاشـــدي

قـان آخـدي چايا دوشـدي

چايدان بيلديرچين اوشـدي

بـيلـديـرچـين بللي بـلـلي

گـل اوخــو بـيـزيم ديـلي

بــیـزيـم ديـل اورموديـلي

اورمــو بــوردان اوزاق دي

دريـا اونـــدان قـاباق دي

اورمــودان آتــلـي گــلـر

آتــلـيلار چــاتـلي گـلـر

آتلار یییه ر آرپانی

يـئمره سـه چيـخار جاني

                   ***

یئنه باشقا بیر شعر:

نــــــئيــــلــه­يــــه­ك ها نئیله یک؟

ساقـقـيـز آلاق چـئينيه­ك

آجـان­لارا وئـرمــه­يـه­ك

آجـان مـنـيـم دايـيـم­دي

آروادي زن دايـــيـــم­دي

اوغــلــو منـيــم آداخليم

قــيـزي مــنيـم تاييم­دي.

          اوشاقلار بئله شعرلرله بیر یئره ییغیشیب، ال – اله وئریب بیرگه اوخویوب – اوینارلار. عئینی حالدا باشلاری اویونا قاتیشیب اؤیره نرلر ده.

                         عــم اوغــــلـي! بــــعـلـي!

                   بــيــزيم تويوق سيزده دي؟

                   بــــــــــــــــعــــلـــي!

                   كيش ايله گلسين! گلميـري

                   ووُر قـــيـچـي سـيـنـسـيـن!

                   ســــــــيـــنـــمـــيــــري

                   ســال تَــنــديــره! يانميـري

                   قَــمــچــي نـي گــئـتـيــر!

                   بـــاشــمــاقــي دوشــــدي

                   زيــــغــا بــــــلـشـــدي

                   بـــيــر ســــيــلّـــه ووردي

                   گـــــوزو بـــــَــرشـــــدي

                   آيــــــــــاقـــي دگـــــدي

                   بـــــــــارداقـــي آشــــدي

                   شــــوربــا جـــــالانــــدي

                   زوبـــــيـــدا يــــــانــــدي

                   ايــــشـــشــك آنـــقـيـرما

                   زري اويـــــــــــــانـــدي.

بو شعرلرده اوشاقلارا دیل اؤیرتمکدن علاوه، اونلارا منطق و استدلال دا اؤیره دیلیر. اوشاق اؤیره نیر کی هر بیر اولایین دلیلی وار. بو ساحه ده آشاغیدا اوخودوغوم شعره دقت بویورون:

قاري چيخدي بوز اوسته

ييخيلدي (ياني) اوسته

دئدي: سن نه ظاليمسان آي بوز؟

بوز دئدي من ظاليم اولسايديم گون مني اريتمز ايدي

دئدي: گون سن نه ظاليمسان؟

بولوت دئدي من ظاليم اولسايديم ياغيش مندن ياغمازدي

دئدي: ياغيش سن نه ظاليمسان؟

ياغيش دئدي من ظاليم اولسايديم اوت منده­ن بيتمز ايدي

دئدي: اوت سن نه ظاليمسان؟

اوت دئدي من ظاليم اولسايديم قويون منيم باشيمي قيرتمازايدي.

دئدي: قويون سن نه ظاليمسان؟

قويون دئدي من ظاليم اولسايديم قصّاب مني اؤلدورمز ايدي

دئدي: قصاب سن نه ظاليمسان؟

قصاب دئدي من ظاليم اولسايديم قَري (قاري) ننه­نين ايتي منيم كلّه ـ پاچامي گؤتوروب

قاچمازايدي

دئدي: ايت سن نه ظاليمسان؟

قري دئدي من ظاليم اولسايديم سيچان منيم توربا ـ داغار جيغيمي د لمزيدي

دئدي: سيچان سن نه ظاليمسان؟

سيچان دئدي من ظاليم اولسايديم، پيشيك مني يئمز ايدي

دئدي: پيشيك سن نه ظاليمسان؟

پيشيك دئدي: ظاليمام بابا ظاليمام. يوك اوستويايلاغيمدي. كورسو اوستو قيشلاغيمدي. سامانليق اويناغيمدي.

                    ***

اوشـودم هـاي اوشـودوم

داغدان آرميد داشـيـديـم

آرمـــيديـمـي آلــديـلار

مــنه ظــولوم سـالـديـلار

مــن ظـولومـدان بئـزارام

دَريــن قـــويــو قــازارام

درین قویو بئش گئچی

هــاني اونــون ائـركــگــي

ائر كگ قــازاندا قــئينه ر

قــنبر بــوجـاخدا اويــنار

قـــنبر گــــئديب اودونـا

قـــارغي بــــاتيب بودونا

اه يـــيلديم چـيخارتماغـا

بير ده نه گوموش تاپديـم

گــوموشو ســاتديم تـاتا

تــات مــنه داري وئردي

داريــني ســپديم قـــوشا

قــوش منه قانات وئـردي

قـــاناتلانديم اوشــماغــا

حــق قـــاپيسين آشـماغا

حــق قــاپيسي كليـد دي

كـــليد دَوه بــــويــنوندا

دَوه گـــــيلان يـــولوندا

گـــيلان يــولو سر به سر

ايـــچينده مــيمون گزه ر

مـــــيمونون بــــالالاري

مــني گؤرجك آغلادي

تــــومـانينا قـــــيـغـلادي .

نازلامالار

هر بیر آنا اؤز بالاسینی سئور. بالاسینی نازلایار و شعر اوخوماقلا اونو ازدیرَر – عزیزله­یر. بو شعرلره نازلاما دئمیشلر. نالاما شعرلری نین ده یارادیجیسی آنالار اولموش. بیر نئچه نازلامایا قولاق آسین:

بـالاما قـوربـان ايـنــك لـــر

بـالام هـاچـان ايـمـك لــر؟

 بـالاما قــوربـان ايـلانــــلار

بـالام هـاچان ديل آنــلار؟

***

عزيـزيـم  يــاراســيـنــا

قاشـلاريـن قــاراسـيـنـــا

قوي آنان قــوربان اولـسـون

اوره­ييــن يـــاراســيــنـــا

***

لاي لاي لار

آنالارین اساسلی یارادیجیلیقلاری بالارینا لایلا چالماق، اونلاری بیر ساکیتلیگه اوغراتماق، اونلارین راحاتلیقلارینی حاضیرلاماق و روحی – معنوی دونیالارینا پای وئرمکدیر. لایلا چالماقلا اوشاغی باشقا بیر دونیایا آپارماق و اونون دیچلمه سینه زمینه یاراتماق، آنالارین بوینونا دوشموش. لایلالار بوتون خالقلارین ان سئویملی شفاهی ادبیاتیندان ساییلیر، سئویندیریجی حالدیر کی آذربایجان تورکجه سینده لایلارین چوخلوغو و اوره یه یاتیملی اولدوغو هامییا خوش گلمیش و بوگونه قدر نئچه – نئچه کتابلاری بو زمینه ده توپلانمیشدیر. بو شعرلرده آنالارین آرزی – ایستک لری ده دیله گلیر و بالاری حاققیندا نه گؤزل آرزیلار دیله گتیریرلر. بو لایلالاری گؤزل موسیقی و خوش آوازلا اوخوماق داها گؤزل اولور. بیر نئچه تانینمیش لایلالاردان سیزه اوخویورام:

          لاي لاي دئـــديم يـاتاسـان

          قــيزيـل گـولـه بــاتـاســان

          قــيز يـل گولون ايـچـيـنـده

          شــيرين يــوخـو تـاپـاسـان.

لاي­لايـينام گـول بـــالام

تئـل­لـري سونـبول بـالام

كپـه­نـك­دن، سـرچــه­دن

يـوخوسو یونـگول بـالام.

لاي لاي بئشيگـيـم لاي لاي

ائويم ائـشـيــگـيـم لاي لاي

سن گئت شيرين يـوخـويــا

چكيم كئشيگـيـن لاي لاي.

لاي لايـيـنــام اؤز بــــالام

قــاشي قـارا گـــؤز بـــالام

ديلين بالـدان شـيـرين ديـر

دود اغـيــندا ســوز بـــالام.

لاي لاي دئـديم بـويـونـجـا

بـاش يـاسديغـا قــويــونـجـا

يـات سن گـول يــاتـاغـيـن

باخيـم سـنـه دويـــونــجـا.

لاي لاي دئــديـم آغـــ                              لامـا

اوره­يــمـــي داغــــلامـــا

بـؤيو بيـر قــوچ ايـگـيـد اول

مــنـه اوميــد بـــاغــلامــا.

لاي لاي دئديم گونـده مـن

كؤلگه ده سن، گـونـده من

ايـلـده قـــوربـان بــير اولار

ســنه قـوربان گــونـده مـن.

داغـــلاريـــن لالاسـيـنـا

گــؤزلــريـن قـاراسـيــنـا

آنــالار قـــوربـان اولـسـون

اؤز كـؤرپـه بـــالاســـيــنـا.

                             بالا عـؤمرون چـوخ اولسون

                             گؤيلون، گؤزون توخ اولسون

                             ســنـه لايــلا چاغـيــريـم

                             دوشمن لـرين يـوخ اولسون.

تاپماجالار

   تاپماجايالار اوشاقلارین ذهنی نین دیرچلمه سینده بؤیوک رول اویناییر. تاپماجالارلا انسانین ذکاسی، هوش و درایتی چوخالیر. تاپماجايا بيلمه جه يا باغلاما دا دئییلیر. آنجاق تاپماجالار تکجه اوشاقلار اوچون یوخ، بلکه هامی بو تاپماجالارلا اؤز ذکاوتینی گؤسته ره بیلیر. تاپماجالار اکثرا شعر و آهنگلی اولاراق شعر کیمی اوخونور. بو شعرلر ییغینجاقلاردا دا اوخونور و خوش ساعاتلار اگلنجه ده حاضیر اولانلار اوچون یارادیر. آنجاق یئنه ده بو تاپماجالارین چوخو اوشاقلارین فیکرینی و علمی معلوماتلارینی آرتیرماق و دوشوندورمک اوچون داها ده یرلی ساییلیر. نئچه تاپماجایا قولاق آسالیم:

البته ده دئدیگیم کیمی آذربایجان تورکجه میزده تاپماجالارین ساییسی داها آرتیقدیر و بوگونه قدر نئچه – نئچه کتابلار بو ساحه ده توپلانیب، حتا باشقا اؤلکه لرده بیزیم دیلیمیزده اولان ماتئریاللار توپلانیب و باشقا دیللره ترجمه ایله برابر یاییلیبدیر. بو عرصه ده نه قدر کتابلار یاییلیبسا دا یئنه یئری بوش گؤرونور، چونکی هله بیر چوخلو تاپماجالاریمیز – مختلف شهرلرده و کندلرده هله شفاهی صورتده قالیر و هله ده کاغاذ اوسته گلمه ییبدیر. بو ساحه صمد بهرنگی ایله بهروز دهقانی، دوکتور سلام اله جاوید و باشقالاری چالیشیب و گؤزل اؤرنک لر وئرمیشلر. یئنه نئچه تاپماجایا قولاق آسین:

آغ آتيمي ناللاديم

كوردوستانا يوللاديم                         (مكتوب)

اود دا ياغماز

سودا بوغولماز                                   (بوز)

بير آغاجيم وار              آغاجلارين اوزولي

ايلدن ايله گتيره ر                   اوتوز باتمان اوزومي

آغين يئسن حرامدير                قاراسين يئسن حلال                (اوروجلوق)

بوردان ووردوم بالتاني               اوردان چيخدي قالخاني

آنام بير اوغلان دوغدي           يئرين ـ گؤيون سلطاني             (گون)

بيزه بير قوناق گليب خيلي زماندير

                   اوج يوز ياشي وار هنوز جواندير

قيرخ سگگيز قيزي وار ماه تاباندير

                   اون ايكي اوغلي وار اوچي عوامدير   (ايل، هفته، آي)

تاپماجالارین قونوسو دا حیاتیمیزلا باغلی اولموش و خالقیمیزین یاشاییش طرزیندن یارانمیشدیر. مثلا بو تاپماجایا قولاق آسین:

       اونه دي كي: اوجا دامدان آلچاق داما قار ياغار؟

  گؤردویونوز کیمی بو بالاجا شعرده و سورودا اوشاغین دقتینی قارین اؤزه للیگی حاققیندا چکیر. هالبئله اون (فارسیجا: آرد) و الَک حاققیندا دوشونمه یی ده آرتیریر. اوشاغین ذهنینی دیریلدیر. و یا آشاغیداکی تاپماجایا دقت بویورون:

          دوه بالاسي كؤششه­ك

          بونو تاپمايان ائششك

دوه بالاسینا کؤششک دئییریک. بو تاپماجا ایله بو آدی اؤیرتمک ایسته نیلیر. ایندی نئچه تاپماجا:

حاجيلار حاجي ايدي               باشماغي نارينجي ايدي

سوآلماز ياپراق آچوب              س بونه آغاجي­دي         (مارال بوينوزي)

دونياني گزر آدام دگل     بؤيوك ايش گؤرر آللاه دگل        (پول)

سويا دوشر ايسلا نماز      دامدان دوشر قير يلماز

  آت اوستونده سسلنمز   يئره دوشر پاسلانماز                        (قيزيل)

اوزون ـ اوزون قميشلر    گئجه بيزه گلميشلر

اوققه دئير اويناميشلار              خورد و خمير اولموشلار.                 (اريشته)

ايلمه ـ ايلمه ايلمه سي                        ايلمه خاتين دوپمه­سي

هر كيم اونو تاپماسا                                 يئدي ايلين خسته­سي                     (اوزرريك)

۱۱) بيز ايديك، بيز لر ايديك     اوتوز ايكي قيزلاريديق

أزيلرديك، اوزولرديك          بير تاقچايا دوزو لرديك                   (اوتوز ايكي ديش)

حاجيلار حاجا گئده ر         جهد ائده­ر گئجه گئده­ر

بير يومورتا ايچينده                   يوز اللي جوجه گئده­ر                       (نار)

داها بوندان آرتیق سؤزو اوزاتماییب، دوستلارین سؤزلرینه ائشیتمه یه جان آتیرام.

***

نظرات

  • در ایران باستان هفته وجود نداشت بلکه روزها بر اساس ماه شمرده می شدند. شنبه یا چهارشنبه …بی معنا بود. چهارشنبه سوری در این معنا وجود نداشت. هیچ کتابی و هیچ تاریخی در ایران وجود ندارد که به چهارشنبه سوری اشاره داشته باشد. نه شاهنامه، نه سعدی، نه حافظ، نه ابوریحان بیرونی…. هیچکدام به چهارشنبه سوری در ایران اشاره نکرده اند. ابوریحان بیرونی تمام جشن های ایران قدیم را در کتاب آثار الباقیه نام برده است. در این کتاب هیچ نامی از چهارشنبه سوری که توسط فراماسون های جاعل پهلوی این همه پررنگ جلوه داده می شد وجود ندارد.
    تنها اشاره ای که به “شب سوری” آنهم پس از شوال ۳۵۰ قمری وجود دارد کتاب تاریخ بخارا نوشته نرشخی است. کتاب “تاریخ بخارا” توسط نرشخی، مورخ اهل بخارا در سال ۳۳۲ قمری نوشته شده و به امیر سامانی یعنی امیر حمید ابومحمد نوح بن نصر تقدیم شده است.
    نرشخی می نویسد:
    و چون امیر سدید منصور بن نوح به مُلک بنشست، اندر ماه شوال سال سیصد و پنجاه، به جوی مولیان، فرمود تا آن سرای ها را دیگر بار عمارت کردند و هر چه هلاک و ضایع شده بود بهتر از آن به حاصل کرد. آنگاه امیر سدید بنشست سال تمام نشده بود که چون شبِ سوری چنان‌که عادت قدیم است، آتشی عظیم افروختند. پاره‌ آتش بجست و سقف سرای درگرفت و دیگر باره جمله سرای بسوخت.
    از آنجا که تاریخ نرشخی تنها منبعی است که به شب سوری نه چهارشنبه سوری ، آنهم در شوال (آذر) ۳۵۰ قمری نه شمسی، اشاره کرده است، لازم است با مذهب و مردمان بخارا در کهن ترین کتاب تاریخ بخارا آشنا شویم.

    نرشخی در کتاب تاریخ بخارا نوشته بخارا را که در ابتدا آبگیر و غیرقابل سکونت بود مردمان از ترکستان آمدند و بناها ساختند و بخارا شکل گرفت. در کتاب تاریخ بخارا از قول نویسنده کتاب خزاین العلوم یعنی ابوالحسن عبدالرحمن نیشابوری اولین شاه بخارا نامش قراچورین ملقب به یباغو از ترکستان است. نرشخی به نحوه ساختن شهرهای
    بیکند (به ترکی یعنی قصبه ی بیگ)،
    آخسیکت (به ترکی یعنی روستای سفید)،
    تاشکند (به ترکی یعنی قصبه سنگی)
    و غیره توسط ترکان ماوراء النهر اشاره کرده است. علاوه بر نرشخی، در فتوح البلدان بلاذری، تاریخ طبری، جامع التواریخ خواجه رشیدالدین فضل الله، دیوان لغات الترک محمود کاشغری، تاریخ جهانگشای جوینی و غیره نیز اشارات فراوانی درباره ترکستان ماوراء النهر وجود دارد. به گفته نرشخی در زمان ساسانیان و شاپور ساسانی بود که فرزندان شاپور به ترکستان بخارا آمدند و جهت کشورگشایی با طغشاده بخارا نبرد کردند. توصیفات مفصل ادعاهای سرزمینی و کشورگشایی فرزندان شاپور در بخارا توسط نرشخی توصیف شده است.
    نرشخی در کتاب تاریخ بخارا می نویسد هر سال دو بار در بخارا بازاری بر پا می شود و در ان بازار بت می فروشند. در کتاب تاریخ بخارا از قول محمد بن جعفر نوشته که بخارا در قدیم بت پرست بوده است و این بازار از ان جهت مرسوم است. از روزگار باستان بت می فروختند و اکنون نیز این سنت ادامه دارد.
    در تاریخ جهانگشای جوینی راجع به واژه بخار یا بخارا می نویسد:
    اشتقاق بخارا از بخار است که به لغت مغان مجمع علم باشد و این لفظ به لغت بت پرستان ایغور و ختای نزدیک است که معابد ایشان که موضع بتان است بخار گویند

    بلاذری در کتاب فتوح البلدان می نویسد مردم سمرقند بت پرست بودند. اعراب بت انها را اتش زدند.
    افشین که به گفته ابن حوقل در کتاب صوره الارض از ترکان ماوراء النهر است به جرم بت پرستی اعدام شد.
    از آنجا که مانویان به گفته ابن الندیم در کتاب الفهرست به سرزمین خان/ خاقان در ماوراء النهر فرار کرده بودند، نیز نشان میدهد که پس از شاپور بود که مانویت توسط برخی از ترکان ماوراء النهر به عنوان دین پذیرفته شده بود. با این وجود دین اصلی مردم بخارا و سمرقند و بلخ و غیره بت پرستی، بودائیسم، شمن/ سمن/ سامانی بود.
    آتش محدود به زرتشت نیست. در دین ژاپنی ها، شمن ها/ سمن ها، بودایی ها، آمریکاییان لاتین… نیز وجود دارد.
    هیچ سند تاریخی برای چهارشنبه سوری در ایران وجود ندارد. هیچ هفته ای در ایران باستان وجود نداشت. هیچ اشاره ای در آثار الباقیه ابوریحان بیرونی که به طور مفصل به توصیف جشن های ایران قدیم پرداخته است، وجود ندارد. تنها در ترکستان بخارا که به گفته نرشخی مذهب بت پرستی در انجا رایج بود به شب سوری پس از شوال ۳۵۰ اشاره شده است که نشان می دهد چهارشنبه سوری متعلق به مردمان نژادها و مذاهب غیر ایران بوده است و از ماوراالنهر اقتباس شده است

  • لینک زیر
    https://www.theguardian.com/news/gallery/2022/mar/13/anti-war-protests-and-an-elephant-buffet-the-weekends-best-photos
    تصویر بودائیان ژاپن در شهر توکیو و مراسم سالانه گذر از میان آتش در اسفند هر سال است. همانطور که قبلا اشاره کردیم، در ایران قدیم هفته وجود نداشت. شنبه و چهارشنبه وجود نداشت و بی معنا بود. روزها بر اساس ماه شمرده می شدند. در تمام تاریخ و ادبیات و فرهنگ ایران زمین چیزی به نام چهارشنبه سوری وجود ندارد. شاهنامه ها ، مولاناها، حافظ ها، ابوریحان بیرونی ها، سعدی ها هیچیک به چهارشنبه سوری اشاره نکرده اند. در تاریخ و ادبیات و فرهنگ ایران چیزی به نام چهارشنبه سوری وجود ندارد. تنها سندی که از شب سوری وجود دارد تاریخ بخارا نوشته نرشخی است. مردمان بخارا بر اساس کهن ترین سند تاریخ بخارا ترکان بودایی یا بت پرست بودند. بت پرستان بودایی از دل آتش می گذشتند. هنوز هم در اسفند هر سال، بوداییان ژاپن برای دوری از بلاها از دل آتش می گذرند.
    چهارشنبه سوری از جعلیات فراماسون های افراطی پهلوی است که قصد داشتند در مقابل فرهنگ بومی و اسلامی ایران زمین قطبی سازی و دوگانگی ایجاد کنند
    وداییان ژاپنی به جشن گذر از میان آتش در اسفند هر سال
    Hiwatari Matsuri
    می گویند

ارسال دیدگاه