Emadəddin Nəsimi

Mohammadrza BAĞBAN KƏRİMİ[۱]

Özət

   Emadəddin Nəsimi Azərbaycan ədəbiyyatının misilsiz şairi və Şərqin ən görkəmli klassik şairlərindən biridir. İslam dünyasının üç dilində İlahi şeirini yaratmaqla yanaşı insan ləyaqətini və dəyərini qeyd – şərtsiz dəstəkləməklə onu dünya ədəbiyyatının ən davamlı şairlərindən birinə çevirmişdir. Zamanın zalımkərinin çəkmələri altında tapdalanan insanların hüquqlarını müdafiə edən bir üsyankar ruh və insan sevgisi ilə dolu bir ürək onu əbədi saxlayacaqdır. Əvvəlcə bir qıza ürək bağlayıb aşiq oldu və sevgi şeirlərini səsləndirdi, lakin bu fərdi sevgi tezliklə bütün insanların sevgisinə yol verdi və Hurufilərin yolunu tutdu. Ancaq dünyanın həqiqətləri ilə tanış olana qədər bir filosof kimi ortaya çıxdı. Dövrünün zalımlarının və ruhanilərinin davranışlarını tanıdı, sonra zülm və xurafələrə qarşı mübarizə yolunu tutub üsyan etdi. Qaçılmaz olaraq ruhanilırin tələbi ilə məhkəmə çəkildi və dara, insani fikirləri üçün canını verdi. Onun hər üç dildə şeirləri humanist fikirlər ifadə edir. Bu düşüncələr müdriklik və fəlsəfə ilə doludur və şeirləri onun intellektual inkişafını əks etdirir. Nəsiminin dıvanında sevgi poeziyası, Tərıqət və fəlsəfi poeziya var ki, bunların hər biri mənəvi və intellektual təkamülündə müəyyən bir dövrə aiddir. Buna görə İmadəddin Nəsimin şeirlərini araşdırarkən şeirlərin söyləniş zamanına diqqət yetirmək lazımdır. Lakin onun poeziyasında sabit qalan şey insanlıq və insan ləyaqətinin qiymətləndirilməsidir.

 

Açar sözlər: İmadəddin Nəsimi, irslər, hikmət və fəlsəfə, humanizm, üsyan.

 

***

Abstract

   Emadeddin Nasimi is a unique poet of Azerbaijani literature and one of the most distinguished classical poets of the Orient. By creating his poem Divine in three languages ​​of the Islamic world, as well as the unconditional support for human dignity and value, he has made him one of the most enduring poets of world literature. A rebellious spirit and a heart full of love for human beings, defending the rights of the trampled under the oppressive boots of time, will keep him forever. At first, she became enthralled with a girl and fell in love and sang love poems, but this individual love soon gave way to the love of all humans and followed the way of heretics. But he did not stay and move on until he came to know the facts of the world and then emerged as a philosopher. Recognizing the behavior of the oppressors of their time and their clergy, he then took the path of combating oppression and superstition and rebelled. Inevitably he was hanged at the request of court-martialists and laid down his life for his humanitarian ideas. His poems in all three languages ​​express humanistic ideas. These thoughts are full of wisdom and philosophy, and his poems reflect his intellectual development. There is love poetry, courtesy, and philosophical poetry in his court, each of which relates to a particular time in his spiritual and intellectual evolution. Therefore, in studying the poems of Imad al-Din Nasim, one should pay attention to the dignity of the poems. But what has remained steadfast in his poetry is humanity and the appreciation of human dignity.

 

Keywords: Imadaldin Nasimi, Heritages, Wisdom and Philosophy, Humanitarianism, Insurrection

***

Giriş

   Məndə sığar ikı cəhan, mən bu cəhanə sığmazam

   Gövhər laməkan kənəm, kon və məkanə sığmazam.

Emadəddın Nəsimi fəlsəfi baxışlı, dərin düşüncəli, incə ruhlu ınsansevər şaırımızdır. Nəsimi Azərbaycan türkcəsinin ədəbiləşəmə mahiyətinı əyarlandıran şaırımızdır. Ancaq bu, o demək deyildir ki Azərbaycan klassık ədəbiyyatının ilk şaırıdır; yox, Nəsimidən 300 il öncədən başlayıb türkcə şe’r söyləyən şaırlərimizin sayısı ۲۰۰dən artıqdır.

   Nəsiminın yaşayış docranı, tarixin qaranlıq çağlarından sayılır və Nəsimi şe’rlərilə bu qaranlıq və zülmətə bir ıldırım kimi işıq saçır. O, din bayrağı altında savaşa durursa da, ınsansevərliyi əsas düşüncə tutur. O zaman ınsanlar şahlar – sultanların ayaqları altında əzilib və din xurafələr kürkünə burunub, ınsanı əzəməyə çalışan bir zamanda, Nəsiminin etiraz səsi zalımlərə və zahıdlərə qarşı yüksəlir. O qara qüvvələrə qarşı məhəbət, sevgi və ınsansevərlik düşüncələrini təbliğ edir.

  Təsəvvüf dünyası xanqahları – bir xangah – yəəni süfrəxana olaraq saraylar kənarında sultanlara sığınma yeri edir. Amma hurüfiyyə təriqətçiləri xanqah dedikdə bir gızlı üsyan evi təərif edirlər. Orada ınsanı azadlığa, yerdən qoparıb göylərdə uçmağa çağırır. Nəsimi özü də bir yerdə dayanmadan çoxlu şəhərləri gəzir, hər yana gedir, azadlıqsevər, ədalət istəyən ınsanları başına toplayır. Onlara azadlıq, ədalət və gözəllik ayələrini oxuyur və nəhayət canını bu yolda fəda edir. O, ınsanların urəyindən qorxu fikrin dağıdır, xurafələri pozur, Quran hərflərini ınsanın surətındə görür və gözəllikləri ınsan həqqi bılır və söyləyir:

Sənə bu hosn o cəmalılə, kəmalılə görüb

Qorxdular həq deməgə, döndülər ınsan dedilər.

   Fılsuf şaır bunu andırmaq üçün çətin yollara düşür, amma bir an da olsun şübhəyə düşmür və ənəlhəq səsini qaldırır:

Gər ənəlhəq söyləməkdən darə asılsam nə ğəm

Bunca Mənsürün asılmış başı bərdar üstə gör.

***

Daım ənəlhəq söylərəm, indı ço Mənsür olmuşam

Kimdir məni bərdar edən, bu şəhərə məşəhür olmuşam.

   Nəsiminin əsas özəlligi, onun cəsarətlə bərabr açıqcasına ınsanı dəyərləndirmə, zalımlər və zahıdlər qarşında dayanması və ınsansevərliyi Quran hərflərində görüdüyüdür ki nəhayət çığırışı və çağırışı belə olur:

Adəmdə təcəlli qıldı allah       qıl admə səcdə, olma gəmraə!

İndi bu baxışla ğəzəli açıqlamaq olar

Mən ki, dərvişəm, fəqirəm, padişahi-aləməm,

Ruhi-birəngəm, əgərçi rəngə girdim, adəməm.

Şeş cəhətdən çar ənasirdir məni faş eyləyən,

Yoxsa mən gəncineyi-vəhdətdə nuri-əbhəməm.

Aləmül-qeybin süfatı məndən oldu aşikar,

Ey bəsirətsiz, məni gör kim, nə zati-ə’zəməm.

Söyləyən həqdir mənim dilimdə hərdəm, yoxsa mən,

Çar ənasirdən mürəkkəb bilisanü əbkəməm.

Ümmühat ilən nə var abaya olmasa xələl,

Aləmi təhqiqə baxsan cümləsindən əqdəməm.

Cənnəti-firdövs üçün bir ləhzə qəmgin olmazam,

Talibi-didari-yaram, şadimanam, xürrəməm.

Ey Nəsimi, çünki iş təqdir əlindən işlənir,

Fariğəm dünyadavü üqbada qəmdən, biqəməm.

Ancaq Nəsimi bu şeirdə üsyankar ruhlu bir şairdir.  Insanın dünyasına və tərifinə diqqət, bu şeirin əsas xüsusiyyəti və üstünlüyüdür.

   Bir ejmi dilin terminologiyası o elmə aiddir və dilçi olmayan bir insan ” صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ “dir və beləliklə ” فَهُمْ لايَرْجِعُون‌”-ə tabedir. Mistikanın bu mövzuda xüsusi bir statusu var, yəni mistik terminlərin düzgün başa düşülməsi mistik niyyətləri düzgün başa düşməyin və onların şərtlərini başa düşməyin yeganə yolu sayılır. Indi bu çeiri düşünmək üçün bir sıra terminlərı bilmək gərəkir

Mən ki, dərvişəm, fəqirəm, padişahi-aləməm,

Ruhi-birəngəm, əgərçi rəngə girdim, adəməm.

  Fəqr ehtiyac mənasında mistik hərəkətin mərhələlərindən biridir. İran ədəbiyyatında, xüsusən mistik əsərlərdə ” Fəqr və Ğena – Yoxsulluq və zənginlik” uzun və seçilən bir tarixə malikdir. Fəqr sözün həqiqi mənasında dərvişlik və çatışmazlıq deməkdir, “Ğena” isə əksinə, zənginlik, ehtiyacsilik və var-dövlətli deməkdir. Bu sahədə Salık – axtaran özünün xas olan yoxsulluq və yoxsulluğun olmamasına istinad və etiraf edir.

    Təsəvvüfdə olan fəqr, Yaradanına və Tanrıya olan ehtiyacını dərk edən, büt içində ölümcül hala gələn, öz xüsusiyyətlərini və hətta varlığını tanrının lütfü ilə əlaqələndirən kəsdir. Mistiklik, maariflənmə və qabiliyyətdən başqa hər hansı bir fikrə qarşıdır.

   Eyni zamanda, fəqr, Taliblərin ümidsiz və ehtiyacsız olmasına səbəb olan bir həqiqət olduğunu söyləmək olar. Başqa sözlə, fəqirlər ehtiyacsız və zəngindirlər. Fəqirin baxışı geniş sonsuzdur. Sevimli və izzətli Peyğəmbərdən (s) başqa bir həqiqət onu məmnun və qane etməyir, kainatın bütün şərtlərini və hadisələrini müdrik həkimin əlində görür və özü də Tanrının gücünə tabe olur, sarsılır. Buna görə bu ölüm, əlbəttə ki, yaşamaqla eynidir, çünki varlıq haqlıdır

   Darviş sözün həqiqi mənasında Fəqr deməkdir və sufi mənasında “Birinci addım” mənasını verən “Dər piş – əvvəlcədən” sözündən əmələ gəldiyini başa düşür, bəziləri isə bunu tamamilə “dilənçi” mənasında   götürmüşlər. Ancaq farsıcada yoxsulluq deməkdir və fars dilində hər yerdə eyni mənada işlədilir.

   Darwiş, bu qəbilənin dediyi kimi, həsbi halda işığa əks olunmur və özündə yox olaraq həqdə var olur. Hər kəs Allahın dərəcəsinə çatmışsa, Allah yanında yaşamayan Dərvişdir. Bu mənada ki zündən yox olmuş və mütləq zəngin olmuşdur, həqiqətin sağ qalması üçün gəlmiş və əbədi hamısına çevrilmişdir.

Şeş cəhətdən çar ənasirdir məni faş eyləyən,

Yoxsa mən gəncineyi-vəhdətdə nuri-əbhəməm.

   İnsanı məhdudlaşdıran altı istiqamət var, lakin birləşdirilmiş olanı onu heç bir şəkildə məhdudlaşdırmır və bir kubun içində tutmur.

Aləmül-qeybin süfatı məndən oldu aşikar,

Ey bəsirətsiz, məni gör kim, nə zati-ə’zəməm.

Söyləyən həqdir mənim dilimdə hərdəm, yoxsa mən,

Çar ənasirdən mürəkkəb bilisanü əbkəməm.

Dörd element: Su və torpaq: yerin və bədənin yaradıcısı, ruhu əmələ gətirən od və hava. Ancaq təsəvvüf birliyə inanır.

Şübhə yoxdur ki, birlik İslam mistisizmində vacib bir elementdir. Cüneyd (h.q. 298) bu hədisi eşidəndə: ” کانَ اللهُ وَ لَم يَکُن مَعَهُ شيء ” dedi: ” اَلآن کَما کان “.

   Nasim müəyyən bir inkişaf dövrü keçirmişdir. Əvvəlcə ehtiraslı bir şair idi, ürəklərin cazibədarlığına və gözəlliyinə şeirlər yazırdı. Tədricən tək bir aşiq və dostun tərifi bütün insanların tərifinə çevrildi və tədricən bəşəriyyət romantik poeziyanı əvəz etdi. İş bununla yekunlaşmadı, eyni zamanda dini təlimlərə qarşı dayandı və bunu etməklə dindən istifadə edərək insanları boğmaq və insanları zəncirə salmaq üçün istifadə edən zalımərə qarşı olduqlarını göstərdilər.

   Onun Divanı müxtəlif dövrlərdə yazılmışdır, buna görə ğəzəllərimi təsvir etmək üçün hansı şeirin əlaqəli olduğunu, şəxsiyyətinin düşüncə və inkişafının hansı mərhələdə yazıldığını bilmək lazımdır. Sonra onun şeirinin mövzusunu düzgün başa düşə bilərsiniz.

   Qəzəllərdə ziddiyyətləri görmək olur, məlum olur ki, bu ğəzəl elə bir anda yazılıb ki yenə də dini və ateist inancları özündə cəmləşdirir.Bir tərəfdən ona görünməyən aləmin əlamətləri var, digər tərəfdən isə ürəyin ilahi tərifinə ürək bağlamışdır. Lakin bu şeiri mütərəqqi şeirlər sırasına əlavə edən məqam onu aparıcı mistikaya yaxınlaşdırmaqdır və cənnəti – hurunu təbliğ edən Zahıdlər deyildir ki İnsanları öz dallarıca çəkirlər.

   Nəsimi Azərbaycan klasık ədəbiyyatının zirvəsində dayanıb; Nəsiminın düşüncə aləmı o qədər yüksək və dərindir ki onun kökünü tapmaq üçün neçə yüzillər Azərbaycanda düşüncə gəlişəməsini aramaq gərəkir. Eyni halda Nəsimi bir buruşuq və çox tez düşüncə alanını başdan keçirmiş, ilk öncə – gənclik dövranında bir qıza vurvulmuş və ürək döyüntülərini aşıqanə şe’rlərə tökmüş və getdikcə bir arıf düşünürə çevrilmişdir. Nəsiminin nubuğu buradadır ki belə durumda da durmayır, bəlkə irəli gedir və dünyanın muəmalarını açmağa çalışır. Buradadır ki təriqət ahli ilə tanış olur. Burada yenə də onun nubuğu özünü göstərir və təriqət ahlinin başına keçir. Bu nabığə dayanmaq bilmir, irəli gedir və bir həkim kimi, bir fılsof kimi dünyanı və kaenati araşdırmağa layıq görür. nəhayət bir fılsof olaraq dərin düşüncələri ortaya qoyur və canını da bu yolda fəda edir.

   Sadə baxmaq bu qonuya, Nəsimi kimi bir fılsofa doğrudan doğrusuna hayıfdır. Çünki Nəsimi bizlərə qoyduğu mırasında böyük çabaların yolunu açmış və ınsanın qədr – qimətini açıqlamışdır.

   Emadəddın Nəsimi Azərbaycan ədəbi dilinin əyarlaşması üçün önəmli bir rol oynamış, eyni halda bir fılsof kimi Azərbaycan fəlsəfi durumunda gəlişmənin yolunu açmışdır. Düşüncə dünyasınin da zirvəsində dayanaraq şərq, özəlliklə ıslam dünyasınin ön sırasında dayanır.

   Görkəmli Azərbaycan mədəniyyəti və ədəbiyyatınin numayəndəsi olan Nesimi hicri 8-ci əsrdə şərqşünaslıq sahəsinin qürurlu müəlliflərindən biridir. Nəsimi xalqımızda düşüncə və sənət tarixində ən heyrətamiz ədəbi sima və dahidir. Bu şair və filosofun heyrətamiz şəxsiyyətinin təkamülü və mükəmməl dahi şəxsiyyəti dövrün mədəni – siyasi və sosial inkişafı ilə izah edilə bilər.

   Dövrün qəddar qırğınları, şərqdəki məhsuldar qüvvələrin durğunlaşmasına və böhran yaratmasına səbəb oldu, bu sənətkarların və sənətkarların elementləri dəstəyi, narazılığa və nəhayət, zülm və istismar hakimiyyətinə qarşı üsyanlara səbəb oldu. Huruffiyyə hərəkatı belə bir vəziyyətdə-idi və sənətkarları, mütəfəkkirləri və şairləri özünə cəlb edirdi, Türk, Fars və Ərəb dillərində zəngin ədəbiyyat yaradılırdı.

   Bu hərəkatın Banısı, yuxu təfsiri ilə xalqa yaxınlaşan Fəzlullah Nə’imi Təbrizi-idi.Nəhayət, Quranı təfsir edərək elm və ədəbiyyat sahələrindən və dövr cəmiyyətinin vəziyyətindən istifadə edərək şiəliyin üzünü insanlara çevirdi. Ətrafına toplaşan insanların səslərini qınadı. Na’emi, Teymorun sonsuz qətliamının fəlakətini və minlərlə məzlumların ayaqlar altına atıldığını gördü və yağiliq ələmini qaldirdi, Quran təlimlərindən ilham alıb və şiəliyə müraciət edərək inqilabı hərəkatı gücləndirdiş

   İslamçı sinif yoldaşlarını yıxaraq müşrik tozunu çıxartdı və Quran məktublarına güvənərək məktublar fəlsəfəsini qurdu, zalımlara qarşı üsyan qurdu. Sinifin imtiyazlarını əsaslandıran məhkəmə dini bu hərəkata qarşı müxalifətdə üstünlük təşkil etdi, lakin Naimi insanlara və İslama sadiq qaldı və qalxdı və Timurlang oğlu Miranşah tərəfindən asıldı.

Xatırladaq ki, əlifbalardakı kütləvi qiyam müxtəlif dövrlərdə davam etmiş və həmişə zalımların dirəklərini sarsıtmışdır. Bu hərəkat səkkizinci əsrdən on dördüncü əsrə qədər olan sonrakı hadisələrin tarixi prosesinin başında olmuşdur.

   Naemi’nin davamçısı və Hofiyyyanın sonrakı lideri Emadeddin Nəsimi böyük əsərlərinə və şəhidlik tərəfindən yaradılan dastana güvənərək ölümsüzləşdirildi və əsərləri fərqli və bəzən ziddiyyətli qarşılaşmalarla qarşılaşdı. Məşhur nüfuzunun səbəbini bəşəriyyətin şirin istəklərini, xalqın tələblərini, gözəl ədəbi yaradıcılığını ifadə etməkdə görmək olar ki, əsərləri Şərqin müxtəlif xalqları arasında dağınıq və Ərəblər, Fars dilli və Türklər arasında məşhurlaşdı.

   Nəsimi, əfsanəvi dözülməzliyi və ilhamı ilə dövrün zalımlarına qarşı çıxaraq insanları öz insan haqlarına çağıran, onları eşq və ehtiraslı sevgi ilə ehtiraslı bir gözəllik və xeyirxahlıq adlandıran bir şairdir. Düşüncələrinin mərkəzində olan və yaradılışın bütün möhtəşəmliyini bəşər surətində büruzə verən və insanı qüsursuz olmadan yaratma hesab edən dindar və səmimi bir sevgi dolu bir insandır.

   Nəsiminin poeziyası mistisizm və incə sözlər zalıdır. Həyat və xoşbəxtlik şeirlərinin ən vacib xüsusiyyətidir. Mütərəqqi statusu ilə pislərə və çirkinlərə qarşı mübarizə aparan və ömrünü ədəbi yaradıcılığı ilə yaxşılıq və gözəllik istiqamətində keçirən bir şair bu, düşmənlərinin bir araya gəlməsinə və onun üçün həyatı çətinləşdirməsinə və şairi məcbur etməsinə səbəb oldu. Dənizdən çıxın.

   Ömrü boyu diri, qaldırılmış və dolu olan, ölüm anında da özünü o qədər qəddar göstərmişdi ki, az tarix belə bir nümunə gördü. Siyasi fəaliyyət, fəlsəfi üsyan və zalımların acınacaqlı səfaləti Nəsimi ölümünə səbəb oldu. Düşmənləri onu məhv etmək üçün birləşərək, öz çirkin hakimiyyətini davam etdirmək üçün varlığını gizlətdilər. Buna görə, ölüm hökmünü verdilər və mürtədlik üçün fətva məhkəməsindən bir nəsimi aldılar.

   Nəsimi romantikası ilə fəlsəfi və ictimai düşüncələrini ifadə edir və yaradılışın səbəbini ən yüksək yaradılış olaraq gözəlliyin və sevginin təzahürü kimi görür. Dövrün həqiqətlərinə yaxınlaşdı və səsi xalqın kədərinin əksi oldu. Mükəmməl insanlara nümunə olan sevgilinin üzünü Sufiçilik pərdələrinin arxasında gizlətməyir. Sevgilisini gözəlliyi və ilhamverici olduğunu hörmətlərə layiq olduğunu göstərir. İnsanın sevgisinə verilməli olan əsl dəyərini ortaya qoyur.

   Bu dövrdə təsəvvüf və şiəlik qarışdı, bəzi üsyançı alimlərin iştirakı ilə meydana gələrək bir çox üsyanlara rəhbərlik edirdi. Bu üsul, bir insanın ağzında 28 diş (ərəb hərfləri ilə) gəzdiyini və sonra 32-yə (türk və fars hərflərinin sayında) getdiyini söyləmək üçün istifadə olunur. Onların fikrincə, insan Allahın kitabıdır, Quran da Allahın kitabıdır. Buna görə də insanın üzü Qurandakı Fatihə surəsi ilə barışmağa çalışılmışdır. Bu fəsildə yeddi ayə var və baş saçının yeddi xətti, iki qaş və dörd kirpik var, buna görə kitabı nəzərdə tutur.

   Huruffiyyə, birinin Allahl ola biləcəyinə inanaraq Allaha yaxınlaşdı; bu inam zamanın hökmdarının inancına zidd idi, çünki vəd edilmiş cənnətin bu dünyada olduğunu söylədikləri üçün bu dünyadakı gözəllikləri dəyərli saydılar Bunu ələ keçirdilər və hökmdarların hurufilərə qarşı düşmənçiliyini qaldırdılar.

   Təsəvvüfün bir qolu olan Hurufilər, sufi dünyagörüşləri ilə ziddiyyət təşkil edir və onların təlimləri dini demokratiyaya dərin bir müxalifətə sahib idi. Hurufilər tarixdə və qonşu xalqlar arasında böyük bir dönüş yaratdı, əsrlər boyu davam etdi, ancaq qeyd etmək lazımdır ki, kosmologiya baxımından (dünyagörüşü baxımından) müasir elmin kəşfləri ilə müqayisədə xurafat formasıdır. Məsələn, on səkkiz min kainata və yeddi göyə və … inanc, qədimlərin sözlərinə və belə bir sənədin izahlarına etibar edə bilməz.

   Bu şeirlərdə təsəvvüf fikirlərinin bir-biri ilə əlaqəsi görünür, lakin bu şeirlər arası sufilərə və fəqihlərin vəhşicəsinə toxunmasını nəzərdən qaçırıla bilməz. İnsanın ləyaqətini bütün cəsarəti ilə müdafiə edir. Nəsimi insanı hər şeydən üstün hesab edir və insanı Allahın təfsiri hesab edir

Gər dilrəsn xalıqı etmək bəyan

Hərf sənsən, necə eylərsən bəyan?

Hərfdən özgə xalıqə yoxdur nışan

Gər tapubsan, gəl bəyan eylə rəvan!

   Bu şeirdə tanrı yalnız hərflərlə danışıla biləcəyini açıq şəkildə ifadə edən və bu insanın özüdür, insandan və Allahın sözündən başqa bir əlamət yoxdur.

   VIII əsrdə İmadəddin Nəsiminin yaşadığı dövr, peşəkar sufi şairləri zehni təxəyyülləri ilə əyləndilər və mənəvi qarışıqlıq və yadlaşma ilə qarşılaşdılar. Bu şairlər, öz vucudları dərinlik hüdudlarına yaxınlaşdıqda, bəzən xoşbəxtlik, sevgi və məhəbbət yüksəkliklərinə çatdıqda uçurumun dərinliklərində asılaraq varlıqlarına dərin bir şəkildə qərq oldular. Allah xəyalları üçün dahilərini qurban verdilər. Bu sufilər din dairəsindən kənarda yerdəyişdilər və ağıllarını itirərək öz qayğı və qayğıları ilə təmizləndilər. Eyni şair və mütəfəkkirlər, Teymur kimi zalımlərın xəyanətkarlıqlarını və qırğınlarını gördülər və vicdanlarını rahatlaşdırmaq və bu rahatlıq içində Allaha müraciət etmək üçün döyüş bölgələrindən qaçdılar.

  Lakin hurufilər öz dövrünün bəlalarını və minlərlə günahsız insanın ölümlərini, qanlarının yerə tökülməməsi üçün insan varlığını qiymətləndirmək üçün saray ruhanilərinin dəstəyinə sahib olan güclü və zülmkarların çəkmələri altında gördülər. Beləliklə, ilk növbədə ekzistensial birlik fəlsəfəsi ilə meydana qədəm qoydular və insanların hamısının və bütün insanların varlığında Tanrının təcəssüm etdiyini, insanların düşüncələrini insana yönəltmələrini gördülər.

   Hurufılər Allahı hamının və bütün insanların hüzurunda təcəssüm edirdilər və insan düşüncəsinin yaxşılığını gətirməyə səy göstərirlər.

    Hurufılər, dinin mənfi cəhətlərini, əsrlər və illər boyu İslamın üzündə oturan sinfi paslardan və bəsit tozlardan qaynaqlanan tənqidi fikirlərini tənqid etdilər. Hurufılər yazılarında, xüsusən Nəsimi divanında, dövrün sünnəti və toz tutmuş dinə qarşı çıxdıqlarını görürük.

   Nəsimini şeirlərindən tanıyırıq. Biz onu cəsarətli və amansızcasına çağın zalımlərinə və xurafat keşikçilərinə qarşı duran və insanları insan haqlarını təslim etməyə çağıran bir şair olaraq görürük. İnsanları canlı və davamlı bir sevgi və məhəbbət mahnısı ilə oxuyur, onlara gözəllik və sevgi ehtiraslı bir mahnı oxuyur. Nəsimi sədaqətli və fədakar bir aşıqdır və insan onun düşüncəsinin mərkəzindədir. Yaradılışın bütün böyüklüyünü insan obrazında qavrayır və yaratmağı ınsansız yarımçıq sayır.

   Nesiminin poeziyası boyunca təsəvvüf və təğəzzüldən bir örtük var. Canlılıq onun  şeirlərinin ən önəmli özəlligidir. Mütərəqqi fikirləri və düşüncələri ilə çirk və tükənməzliyə qarşı mübarizə aparan və ömrü boyu bədii yaradıcılığı ilə xeyirxahlığı təbliğ etmək və pisliyi inkar etmək üçün bir şairdir. Bu, düşmənlərin bir araya gəlməsinə və onun üçün həyatı çətinləşdirməsinə toplaşmasına səbəb oldu və o, vətənini tərk edərək qəribə torpaqlarda yaşamaq məcburiyyətində qaldı. Ancaq bu da onun ehtiraslı ürəyinin döyülməsindən saxlaya bilmədi. O, Insanları sevir, hər yerdə onun sözünü başa düşən və ətrafına toplaşanlar var.

 

Hurifiyyenin düşüncələri  

   Əlifbanın ədədi dəyərinə əsaslanan Hurufiyyə hərəkəti izləyicilərini düşünməyə məcbur etmək üçün sözləri sındırmalı-idilər. Temurilərin siyasi-iqtisadi hökmranlığına qarşı mübarizədə, Hurufiyyə hərəkatı zülmlə mübarizə aparmaq üçün kütlələrin şüur elementinə arxalanırdı. Bu hərəkat öz davamçılarını həvəsləndirmək üçün dildən istifadə etdi. Hrofiyanın əsas şüarları bunlar idi: insan şüuru, qardaşlıq və sosial ədalət. Hərəkatın fikirləri iki türk və fars dillərində yazılmışdır.

   Fəzlollah İbn Əbu Məhəmməd Təbrizi-Na’imi-Tarihate Hurufiyyənın qurucusu Cavidannamə və Məhəbbəd namə və Ərş namə (۱۱۲۰ beyt), Nomnamə, Vəsiyyət namə, ۳۰ illik yuxularinin şərhini özündə ehtiva edən fəlsəfə və mistisizm mövzusunda dəyərli əsərlər yazmışdır. Şagirdlərə və Nəsimiyə yazılmış “İskənsər namə” məsnəvisini 626 beytdə, əsasən Fars dilində və bəzən Astarabad şivəsində yazılmışdir.

    Cavidannamə “Məhəbbət namə” və “Əerş namə” adlı üç əsərində Təbrizin lüğətlərı ən çox istifadə olunur və onun Təbrizin türk dili ilə tanışlığını göstərir. Azərbaycan Respublikasının əlyazma institutunda B. 1496-numrəsi altinda Naimi adı ilə yazılmış bir əlyazma vardır. Bu əlyazmada iki Azərbaycan türkcəsində şeiri vardır.

   Abdulbaqi Golparinarli düzgün olaraq yazmışdır:

«Azərbaycandan və Irandan anadoluya yayılan hurüfilik ۱۵- cı yüzillikdən etibarən farscanı buraxıb türkəcəni qəbül etmişdir».

   Emadeddin Nəsimi türk dilinə “Moqıddimətol-Hağayeg” adlı bir risalə yazmışdır. Emadeddin Nəsiminin Xəlifəsi olan Rafiei, Masnavi “Bəşarətnamə” və “Gənjname”, Abdolməjid Fereshte oğlu “Eşqnamə” və “Azlrət namə” məsnəvi, Osman Babanin da, “Vilayətenamə”, Yemini “Fəzilətnamə” və Mohiyəddin Abdal da dördlükləri hissəsi tamamilə türk dilində yazmağa çalışmışdır. Rohi BağdadiƏ Usulı və Təməznani kimi digər şairlər də əsərlərini türk dilində yazıblar.

   Maraqlıdır ki, bəzi xəlifələr hətta fars və ərəb əsərlərini türkcəyə təhvil verdilər və ilk mərhələdə bəzi ədəbi yazıçıların o cümlədən Nayaminin özü tərəfindən yazılmış Naimi əsərlərini bir araya gətirdilər. Abdul Məcid Fursthoghlo, Şeyx Əbdül Həsən İsfahaninin “Xab namə”sini türkcəyə tərcümə etdi. Deyirlər ki, Fereshtehoğlunun “Eşq namə”si Naimininin haman “Cavidan namə”sinin tərcüməsidir.

   Türk yazıçısı Morteza Bektaşi, Naiminin Cavidan naməsini dəyişikliklərlə Türkcəyə çevirdi və ona “Dorre Yetim” adını verdi. Morteza Bektaşi 16-17-ci əsrlərin peşəkar poeziyasının şairidir. Bu sənətkarlıq və nəzm və nəsr əsərlərinin kolleksiyası ۱۴dən 17 arası dövrdə zəngin ədəbiyyat yaratmışdır ki, bu da əsasən türk dilində olmuş, eyni halda fars və ərəb dillərində mətnlər mövcuddur.

   Emadəddin Nəsimi bütün həyatını insanları xilas etmək və cərgədən azad etmək üçün mübarizəyə həsr etmiş ən böyük sənət və mübariz adamlarından və ən görkəmli ədəbi və mədəniyyət xadimlərindən və Şərqin ən məşhur və ən cəsarətli şairlərindən biridir ki xalqını orta əsrlərin güc və zülmündən qurtarmağa çalişmışdır.

   Nəsimi heç vaxt dalğalı, fırtınalı dəniz kimi gərgin mübarizəsini dayandırmırdı və daim sürünərək insanı xilas etmək üçün bir həll yolu axtarırdı. Qırx doqquz yaşında olan şair, dəhşətli hadisələr və qasırğaların ortasında dalğaların mühasirəsində olarkən, şeir dünyasından, ədəbiyyatdan, bilikdən, mədəniyyətdən, xalqın bilgisizliyindən mubarizədən bir an belə geri qalmadı. Və bu orta əsr qaranlıqlarından keçmək üçün, bilik məşəlini əldə tutmaq istəyir.

   Zalim hökmdarlarının və dövrünün rəhbərlərinin və bəzi dövrünün hakimlərinin haqsızlıqlarını ifşa edərək paralel olaraq, onları tənqid etməyi unutmadı, pərdəni riyakar münafiqlərın üzündən çıxardı. Onları, “yoldan çıxmış” və “pis işlər görənlər”, bağışlanmayan və ədalətsiz insanları tanıtdırgı. O, ədalətli və həqiqi hökmün tərəfdarıdır. Nasimi, ülümü, həyatın bir hissəsi kimi, həyatın davamı və davamlılığı bilir.

Əbədi həyatın təsir mənbəyi bilir, nəticədə aparılmış mübarizələrin kölgəsində, cahil və obsesif hökmdarlar tərəfindən Hələbdə tutuldu və Fazlullah Na’imi kimi, əbədiyyətə qovuşdu və bütün yüksək arzularını və düşüncələrini topraq ətəgində gizlədi, lakin əsərləri ölməz və ölməzliklə tarixə yazılmışdır.

 Hurufiyyənin Fəlsəfəsi

  Söz və hərflərə və əlifbalara, cümlə ifadəsindən istifadə edərək qəribə xüsusiyyətlər verir və bəzi ayələr və dini təlimləri eyni şəkildə şərh edir, o cümlədən, həq gücü Allahın əli olduğu mənasında deyil, hər şeydə var, amma bu sözlərin sirləri cəməl hesabı ilə əldə edilir: “yəd” Abcəd hesabi ilə ۱۴ və Yədəyn 28 olur; buna görə də ərəb dilində ortaq olan eyni 28 hərf ilə Həq öz qudrətini hər şeyə qoyur. Onların nəzəricə sözlər kainatı yaratmaq vasitəsidir. Buna görə obyektlərin adlandırılması üçün istifadə olunan sözlər obyektlərin adlandırılması üçün kredit sözləri deyil, həqiqət sözləri və obyektlərin özləridir. Beləliklə, adlar eyni olacaq və əlifbanın 32 hərfi bütün adların tərkib hissəsidir.

   Eyni adı bilməklə insan mələklərə müəllim və varis olur. Onların fikrincə, bu səmavi kitabların hər birində bu 32 hərfdən bəziləri qeyd edilmişdir; Tövratın 22 hərfdə, İncil 24-də və Quranda 28 hərfdən törənmiş, ancaq Quranda olan 28 hərfdən on dörd hərf (müqıttıı hərflər) var. Bunlar on dörd söz Ommolkıtab və Mökəmat sayilir. Bu on dörd hərfin tələffüzündən digər üç hərf (f, d, v) də görünür və on bir hərf on dörd hərfdən götürülür ki, bu da eynnən “Mütəşabehat” kimi şərh olunur.

  Quranda qeyd olunmayan dörd hərf (P, Ç, J, G) on hərf (P, C, G, G) ilə eyni formada olacaq və Qurandakı Əşəreye kamile bu hərflərə aiddir, çünki forma baximindan dörd hərf və on hərf olur 14 hərf.

   Hüuüfiyyə mətnlərindən də dünya əbədidir və daim yenilənməsi olduğu deyilir. Bu dirçəliş üç mərhələdən ibarətdir: peyğəmbərlik, imamət və ilahilik. Peyğəmbər – Hatəm Əl-Ənbiyə (s.ə.v) həm nübüvvət sahibidir həm imamət. Peyğəmbərlik onun varlığı ilə sona çatır və Əli (ə) vilayət sahibi və ilahi təzahür və vilayət varlığına son qoyur, buna görə onun varisi yalnız ilahi əlamətdir və ilk tərtibçisi və kömkçisi Fəzlullah, sonra qızı Kələmatüllah hiyə alulya.

   Hürufiyyənin fəlsəfəsinə görə heç həqiqət sürətsiz deyildir və olmayacaq da. Bunu sübut etmələrinin səbəbi odur ki, qiyamətdə haqq istədiyi kimi görünəcək və görən onun iradəsi ilə aşılacaqdır. Bu dünyada haqq fərqli şəkildə təzahür edir, lakin həqqin bir çox adda təzahür etməsinə baxmayaraq, həqqin mahiyyətinin birliyi qalmaqdadır.

   Bu şəkildə, Allah hər şeydə görünür, ancaq haqqın ən tam təzahürü insandır. Allah canını Məryəmə bir söz şəklində nəfəs verdi və İsa (ə.s) yaradıldı və Allahın insane verdigi əmanət, söz və ya sözün gücünə verdiyi etibardır. Bu nutqa görə insan ilahi yüzü və mələklərin tapusuna bir güzgüdür. Nıtq sifəti Allah’ın təzahürüdür və bu həqiqətə ölümün yolu yoxdur. Pəs söz həyat mənbəyi olacaq, buna görə İsa da gəqq kəlamı və danışığı olaraq əbədi həyata malikdir.

   Hərflər əslində bütün aləmləri və kainatın ruhunu təşkil edir, çünki dünyanı yaradan Allahın adları hərflərdən ibarətdir. Orbitlərin elementləri kimi hərflər üçün dörd əlamət var, bunlar ıbarətdir:

Yeddi yandırıcı məzacli hərflər:   ا، ه ، ط، م ، ف، س، ذ.
Yeddi hava hərflər:  ب، و، ی، ن، ض، ث، ظ
Yeddi yer hərfləri:  د، ح، ل، ع، خ، ش
Yeddi mavi məktub:   ج، ت، ز، ص، ع، ق، ک
Yandıranlar hərfləri tərəfindən soyuq havanı dəf edib, istiliyi artıracaq və . . .

Ona dörd Fars və ya Türk hərfinin dəyəri əlavə olunur: گ = ۲۰, چ = ۳, پ = ۲ və ژ = ۷٫

   Hurufiyyənin fikirləri də müəyyən dərəcədə elmi rəng almış və ya belə bir rəng və qoxu vermişlər. Məsələn, kimia elminin mövzusu bədənin bədənə təsiridir, elm mövzusu isə ruhun bədənə təsiridir. Bunlardakı sözlər və rəqəmlər arasındakı uyğunluq və dörd sözlə temperament arasındakı nisbət kəşf və cinsəllik hesab olunur.

   İbn Xaldun sualın hərflərindən gələn cavabı Simiyanın (Alam əl-Hurf) elm növlərindən biri saydı və bu elmlərin mövzularını qeyd etdi. Əlavə etmək lazımdır ki, İbn Xaldunun çıxışı yeddinci və səkkizinci əsrlərin Hafefi haqqında idi və ondan sonra qurulan orijinallıq bir qədər dəyişdi, elmi baxımdan İbn Xaldunun bu düşüncələrin “Talizm və kədər” i azaldı.

   Fəzlullah Esterbadi Quran ayələrinin və İslam Peyğəmbərinin sözlərinin möcüzəvi mənalarını ifadə etməkdə yeni bir din yaratdı. Hərflərin həqiqiliyinə dayir şərhlərini qurdu. Onun sözlərinə görə, kim səmavi kitabların və əvvəlki peyğəmbərlərin kəlamlarının düzgün mənasına doğru yol almaq istəyirsə, hərflərin mənası və xüsusiyyətləri ilə tanış olmalıdır. Özü də Quranda və Məhəmməd peyğəmbərin sözləri ilə eyni məna daşıyırdı.

    Hurufiyy’ orijinallığını və yeni dinin tərkib hissələrinin birləşməsini sübut etmək üçün 28 və ۳۲-ni dünyanın zahiri və gizli təzahürlərinə uyğunlaşdırdılar. 6 gündə Adəmin və kainatın yaranmasının söhbətindən başlayib və dedidər: Bu müddət ərzində Adəmin ruhu bədənindən əvvəl yaradıldı və ۶ günün sayı dörd ünsürün sayına vuruldu və yalnız Ərəbcə olan hərflərin sayı ۲۸-dir, eyni hərflər Ərəb və ilahi biliklərin tam dairəsidir. Bundan əlavə, Hıdayət namədə Lam Əlif (ərəb əlifbalarının qısaltmalarını təmsil edən) yaradılış kodunu (kaf nun) tələffüzünə bərabər olan altıncı bir məktubdur. . .

   Hurufirrə, bu ardıcıllığını əlavə etmişlər. Məsələn, 17 rəkət  adi namazvə ۱۱ rəkət yolçu namazı, ۲۸ rükət olar. Digər tərəfdən, 15 rəkət olan cümə namazı, ۱۷ gündəlik namaz cəmən 32 olur. Və ya əvvəlcə ۲۸ dişin ağzında, sonra 32-yə qədər artır. Adəmdən Hurufiyyə’nın məqsədi təkcə ilk insan deyil, həm də kainatdakı ilahi üzün (= həqiqət) simvolu idi, onlardan peyğəmbərlər zənciri yer üzündə ilahinin davamlı olduğu qəbul edilir.

Şairın fəlsəfə dünyası

   Nəsminin ehtiraslı poeziyası mistikanın ışığına düşdü. Şair həyatının əvvəlindən şiə dininə mənsub olmuş, Peyğəmbər və ۱۲ imamın tərifində ۲۰-dən çox qəzəl və şeir bəstələmiş, bir qəzəldə də dörd xəlifənin adını çəkmişdir.

   Nəsimin Divanına ilk baxışda mistik və fəlsəfi meyllər, hərflərə fikir var. Əsasən, Nasimi öz fəlsəfi nəğmələrini ekzistensial birlik anlayışı yoluna çevirir və bu fəlsəfədə bəşəriyyətin böyük hörmətlərini, şərəfini və müqəddəsliyini görür. Hurufılərin fəlsəfəsi “İnsan – Tanrı” inancına yaxındır və Mənsur Həllaj kimi bir şairin ucadan səslənməsi ucalır:

Gər ənəlhəq söyə­məkdən dara asılsam, nə ğəm

Bunca Mənsürün, asılmış başı bərdar üstə gör.

   Bu şeirlərdə ehtiras var. Əbədilığın sirlərini kəşf edib, naməhrəmlərin təənəsindən qorxmur və yaxşı bilir ki, onu dara çəkməyi düşünənlər var, ancaq o cəsarətlə dar ağacini istəyir:

Daım ənəlhəq söylərəm, həqdən ço Mənsür olmuşam

Kimdir məni bərdar edən, bü şəhrə məşhür olmuşam.

Əsrlər boyu varlığın vəhdətinə inananlar hökmdarlara, xəlifələrə və zalımlərə qarşı daim qiyam edirlər və onlara qalxmaqları üçün öldürülürlər və heç vaxt zalımlərə təslim olmayıb və çəkinirlər. Nəsimi bu cür mistiklərin görkəmli nümayəndəsidir

   Nəsiminin ivanını nəzərdən keçirməklə şairin Qurana və İslama tam nəzarət etdiyini görürük. Şeirlərində Quran ayələri çoxdur. Nəimi, Kelman Hawar’ın sözləri Naimin’nin ‘Cavıdan namə’ni Quran haqqında suallar” olaraq tanıtdırdığı vəziyyətdədir. Hurufilər Na’imi’nin nəzərinə görə, Quranın qəlbinə və həqiqi mənasına gəlmiş və ilahi məqama çatmış bir filosofdur ki, Nasmi onu Allahın lütfü və haqqın lütfü deyir, insanların xilaskarı tanirir, onun gəliş dövrünü Axərolzaman və Cavıdan naməni bütün problemləri həll edici adlandırır.

   Hurufilərin düşüncələrində ınsan əsas istiqamətdə olur və fəlsəfi düşüncədə Quran ayələri ilə insan üzünü şərh etməyə çalışırlar. Bir neçə bit inandırıcı misallardır:

Ey saçun «vəlleyl eza yəxşa» yüzündür «vəzoha»

«Ya» o «Sın» şəənində munzəl həm cəmalun tavha.

Qabe qovsın ikı qasın vəsəfi o ədnabılə

Həm «ələm nəşrəh ləkə sidrək » buyurdu həq sənə.

Saçlarun vəsfidur « ənhədəyna əssəbil»

«Vəssəməvat olələ rəhman əli ələlərş ustuva».

   Nəsimi, dövrünün qanlı hadisələri arasında, ictimai məsuliyyətini hiss edir və biliklə döyüş bölgəsinə gəlir və təbii xoşbəxtliklə dolu həyata sevinc və şadlıq gətirir. Fəlsəfi dünyagörüşünün əsasını təşkil edən varlığın birlik fəlsəfəsi intellektual və fəlsəfi cəhətlərdən əlavə siyasi və inqilabi gücə sahib idi, çünki hər şey bir gözlə və bərabər olduqda insan bərabərlik dinamizmi üçün hər hansı bir eqoist motivlərdən uzaqdır. Sosial və insan hüquqlarının bərabərliyi və zülmün aradan qaldırılması, butun ınsanları sevmək, azadlıq və ədaləti müdafiə etməklə irəli gedir.

Təssüf ki, bəzilərinə “Tanrını nəzakətli inkar etmək” deyilən ekzistensial birlik fəlsəfəsi elmi araşdırmalara məruz qalmır, hal buki onun prinsipi xurafat toxuyanların və düşüncəli şıltaqlığına şamil edilmir və insanı uydurma bütlərə qarşı müharibədən çəkindirir və geri qaytarmaq hüququnu xatırladır. Nasimī həq sözünün təfsirini insan üzündə görür:

Həq təalının kəlamı surətın təfsiridir

Ey yüzün «enna fətəhna» həqədən açıldı bu bab.

Sonra səcdəyə layiq bir insanı qəbul edir və səcdə etməyənləri şeytan və şeytan və fitnə-fəsadlardan tanıyır:

Admdə təcəlli qıdı allah

qıl admə səcdə! olma gümrah!

Sonrakı ayələrdə insan dünyanın mərkəzidir və Əşrəf bir məxluqların əşrəfi sayılır!

Ləbinə əhle nəzər çəşmeye heyvan dedilər

Gərçe uçmağın hurıləri cümlə ona can dedilər.

Sənə bu hosn cəmalılə əya lütf o kəmal

Qoxdülar həq deməgə, döndülər ınsan dedilər.

   Nəsimi cəmiyyətin ağıllı insanlarını tərifləyir və varlıqlarında Tanrı mahiyyətinə baxır. Həqiqi bir insana nümunə olan sevgisini seçir və mistik şeir ona müraciət edir və tərifləyir:

Hərkim ki adəmzadədür etməzsə ınsanə sücüd

Sürətdə adm, məənidə Şeytan gedər, Şeytan gəlür

Səni kimdir diyən kim həq dəgilsən?!

Səni həq görmiyən həqdən cudadur

Kim ki həqqi pərdəsiz yüzündə zahir görmədi

Bibəsirətdir, ona gər bibəsər dirsəm nola?

   Şair özünü əks etdirməyə və insan simasını təmsil etməyə çalışır və insanı kainatın mənbəyi və mənşəyi kimi görür:

Surəte rəhman buldum, surəte rəhman mənəm

Ruhe mətləq, həq kəlamı, qaf vəlquran mənəm.

Həm mohit o həm kənarəm həm sədəf dər daneəm

Həm bu bəhrin gövhəri, həm gövhəre umman mənəm.

Müshəfəm, hərfəm, kitabəm, həm kəlaməm, həm kəlim

Həm kəlame nutqəm, həm həqdən uş burhan mənəm.

   Bəzi ayələrin bəhs edildiyi bu uzun qəsidədə “mən”, “özünü həq inanan” deyil, “mən” deyərək təkcə özünü deyil, həm də tamam ınsanların hamısıdır. Bununla Nəsimi insanı özünə və özünü tanımağa dəvət edir:

Nəfsini kim ki bıldı, buldu həqi

Nəfsini bılmıyanlar oldu şəqi.

Nəfsini hər kim ki tanımadı şübhəsiz

Arıfe rəb olmadı yetmədi ol bisubat.

Nəsimi ınsanı tanrının gügüsü bilir:

Ey yüzündür həq təalı güzgüsü

Pərtove çöhrəndən oldu kaenat.

Nəsimi oraya qədər irəli gedir ki zalımlərin qarşında bağırır:

Gər desəm həqsən nigara ğüssədən iblıs ərir

Vər desəm ınsan, bu sığmaz əqlə kim ınsan budur.

   Şair birlik badəsindən sərməst olaraq, humanitar səsi və ınsansevərlik səsi ucalır. Birlikdən sərxoş olduqda, bütün dünyanı da bu badədəndən sərxoş adlandırır:

Şöylə məstəm ta qiyamət daxı huşyar olmazam

Çun məni vəhdət meyindən eylədi deldar məst.

Rend o qəllaşəm, məqamım güşeye meyxanədür

Gəlmişəm qalu bəlidən aşeqe xommar məst.

Cuş qıldı əqle kol, gəldi vücüdə kaenat

Kaf o nun əmrindən oldu do cəhan yəkbar məst.

Nuh o Ebrahım o Davd o Səlıman o Şəəb

Musı məst o İsa məst o Əhməde muxtar məst.

Ənbya o olya o ətqiya o əsfiya

Oldular həq məclisində şöylə bi huşyar məst.

Məst olub söylər ənəlhəq eşq ilə aləmdə bil

Yəəni kim Mənsür aşıq oluban bərdar məst.

   Şairin fəlsəfi şeirlərivəhdəte vucud fəlsəfəsindənılham alaraq, insanın bütün əsirlik və cəmiyyətin qara və zalım qüvvələrindən qurtuluşu və azadlığı, habelə insanın müqəddəsləşməsi və maddi həyata real münasibət bəsləyən varlığın vəhdətinə inanir:

Gəlmişəm həqdən, ənəlhəq, gör nə Mənsür olmuşam

Ruhe qudsun nütqiyəim, sər ta qədəm nur olmuşam.

Ta vəcüdüm vəhdəti kesrətdə ısbat eyəldim

Musıyəm alt nare ənvarılə tur olmuşam.

Laməkanın gənciyəm gərçe yerim viranədur

Eylərəm məəmür onu, gör kim nə məəmür olmuşam.

Surət o məəni mənəm, həm esmilə həm cəsm o can

Gör necə məəni ilən sürətdə məstür olmuşam.

Şöhrət afətdur, usandım şöhrətindən aləmin

Gərçe əəladə o əsfəldə məşhür olmuşam.

Bülmüşəm çün keşvəre fəzlin yeddi eqlimin

Keyqubad o Qeysər o Cəmşid o Fəğfür olmuşam.

   Fəlsəfi ifadəsi ilə satın alınan Nəsim bilir ki, insanların məqamindan mudafiə edərkən, insan mövqeyini tərifləməklə, zəmanənin qaniçən və zalım düşmənləri ayaqları altında ınsanları vəhşicəsinə əzildiyi bir dövrdə, düşmənləri onun ölümünün fıtvalarını verəcəklər.

Mənsür kimi söylər uş dayim ənəlhəq

Yapışdım onun zülfünə kim dar ələ gəldi.

  Hurufilərin mütərəqqi düşüncələri Nasiminin Divanında öz əksini tapmışdır. Hurufilərin düşüncəsinin əsas oxu olan şairin insana diqqəti olduqca açıqdır. Feodal qanunlara etiraz etmək və insan hüquqlarını pozmaq, insanların acınacaqlı vəziyyətindən şikayət etmək, bütün insanlar arasında bərabərlik axtaran və insanlığı tərifləyən sənət əsərlərinin yaranmasında böyük yer tutur. Şair zamanın ədalətsizliyinə qarşı nifrətini təsəvvüli qarışan ğəzəllərində göstərir.

   Ğəzəllərinin əsas qəhrəmanı olan şairin sevgilisidir ki parlaq, səmimi və sadiq, sevgi və məhəbbətin böyüklüyünü bilən bir insandır. Feodal cəmiyyətinin hakim təbəqəsinə nifrət edir və ətrafındakı hadisələrə biganə deyil. Həyəcanlı ruh və həyat ehtirası onu Şərq mədəniyyətinin ən böyük nümayəndələrindən biri halına gətirir. Nəsimi, şairləri özünü ifadə etməyə həvəsləndirərək, əsarət zəncirlərini cəmiyyətin əlindən açmaq istəyir:

Darə çıx ey aşıq, söylə: ənəlhəq

Aşıq olanın həqqə, başı darılə xoşdur

Ey bulbule qodsı nə giriftare qəfəssən?

Sındır qəfəsi, tazə gülüstan tələb eylə!

 Şairirn usyanı

 

  Şairimiz indi zamanın istisini soyuğünü, fərqli düşüncələr və fikirlərlə tanışdır, xalqı ilə qarışıb hökmdarın qaşında durur. Şairin böyük ruhu yüzlərlə elmi və fəlsəfi suallara cavab verməyə çalışdıqda və həmişə soruşmadadır:

Dun o gün müntəzirəm mən ki bu pərgar nədür

Gonbəde çərx o fələk, gərdəşe dəvvar nədür?

Bu doquz çərx moəlləq nədən oldu tərtib

Fələk altında dönən kükəbe syyar nədür?  .  .

   İslam bu zaman artıq ölmüş və xalvarlar xurafat altında qaldıqları və bir çox xəyallarla qarışdığı və başqa bir qiyamın baş verəcəyini gözləyidi. Müftilər məhkəməyə – saraylara gəlmiş və zahıdlər, sufilər toplumdan qirin uçuruma yaxınlaşırdılar. Müftilər zalımlərə qarışıb insanlığa qarşı zülm edirdilər və hökmdarları öz təbliğatları ilə gücləndirirdilər. O dövrdə din dərin sosial qarşıdurmaların səbəbkarı idi. Belə bir dövrdə Nəsimi yuxarıda verilən suallara cavab verəcəkdir:

Ey əlləzi yuvəsvus taətlərün həbadur

Əgri yolun zəlalət, çürük sözün xətadur.

İmanı yoxdur ol kim oldı bi əmanət

Dinin itırmış ol kim əhdində bi vəfadur.

Ey küfr o şirk içındə sanan özünü mömin

Islam o şər o iman məhsüle ənbiyadur.

Sufilər fikirlərini donmuş düşüncələrə çevirəndə şair bağırırdı:

در عالم توحيد چه پستي و چه بالا

در راه حقيقت چه مـسلمان و چه ترسا

Həmişə Peyğəmbəri xatırlayan arıf, qiyamət günündən qorxmur:

Bu gün fərdadən ey Vaız məni qorxutma, əbəsm dur

QOrxusuzdur ol arıf ki emruz oldu fərdası.

ز حرف كاف و نون نه امروز آمدي بيرون

نداري اوّل و آخر، برو فارغ ز فردا باش.

Nəsimi məhəbbət və iman səbəb olmayan dini əməlləri rədd edir və Palçıq Kəbəsi yerinə “Ka’beye Del”i izləyir:

Xansı dəmağ içındə ki eşqin həvası yox

Min həc edərsə kəəbiyə, həqqa kim səfası yox.

   Nəsimi hurufilər başçısı olaraq mübarizədə dövrün cəlladlarına qarşı mübarizədə dönməz bir yola duşmuş və bu kimi gücləri qorumaq üçün dindən istifadə edən ruhanilərə qarşı sərt bir düşmənçiliklə ayağa qalxır. Məzlum ınsanları zalımların və mürtəce qüvvələrin əsarətindən qurtarmaq üçün öz qanları ilə intellektual və mənəvi inkişafı və insan azadlığını gücləndirdi.

   Nəsimi sənətində həmişə bəşəriyyətin yaradıcı qüvvələrini alçaqlıq və mürtəce inanclardan uzaqlaşdırmağa çalışır və məhsuldar qüvvələrin və insan təkamülünün böyüməsini artırır. Bu şəkildə mübarizəni irəli aparır, şeytanın pis yolunu anlaşılmazlıqlar hesab edir, niyə? Çünki təqlid mərcəi olan müctehid iki əllə Zalımlərə bağlanmış və zalımlərə xidmət verirdi və şair belə bir vəziyyəti qəbul edə bilməz:

Təhqiqə irən tayfiyə hərgəz irişməz

təşkiklə qalanın işı təqəlid o gəman dur.

آنان كه به تـقليد مجرد گرويدند

دورنـد ز حــق زان به حقيـقت نرسـيدنـد.

   Ətraf mühitin boğulması, dolanışıq çətinliyi və mübarizənin çətinliyi şairlərin qəlbini doldururdu; Teymurun arxasında dayanan Sufilər və Zahidər, zülmlərini təsdiq etmək üçün səssizliyi seçdilər. Nəsimi əsas suallara cavab vermək istəyir, yoxsa onlar da kafərdırlər:

Gəl mənə bir söylə kim iman nədür

Bu nəmaz o rüzə o fərman nədür?

   Nəsimi, Quranı Peyğəmbərin bir möcüzəsi olduğunu ifadə edən hurufi bir filosofdur və Quran ayələri ilə insan təsəvvürləri arasındakı əlaqəni nəzərdən keçirir və Quranı və ya insanı tanımaqla Tanrının hüzurunda həyata keçirilə bilən və Allaha çatmaq üçün həyata keçirilməli olan insanlığın təfsiri hesab edir.

Gər dilrəsən xalıqı etmək əyan

Hərf sənsən, necə eylirsən bəyan?

Hərfdən özgə xalıqə yoxdur nışan

Gər tapubsan gəl bəyan eylə rəvan.

   Nəsimi sosial azadlıq axtarır və düşüncə azadlığını zamanın xurafələr azad olmağa çağırır. Bir ömür boyu bu xurafələrlə mübarizə aparan, ancaq insanların hələ o qədər ayıq və oyaq olmadığını görür, görünüşün mahiyyətini və həqiqətləri tanımadıqlarını görür. Onların dözümlülüyü bitir. Teymor məhkəməsinə toplaşan ruhanilər, həmçinin suva çəkilmiş İslamı təbliğ edirlər və məhkəməyə vermək üçün bir müsəlmanı hesab etməyirlər və Teymurun zülmkar hakimiyyətini Allahin hökmü kimi qəbul edirlər. Nəsimi bu müsəlmanın əleyhinə usyan edir və qışqırır: “Mən müsəlman olmanam”:

Serre zatın gövhəriyəm mən müsəlman olmanam

Əhəle imanəm, yəqinəm, mən müsəlman olmanam. . .

   Şairin fəlsəfi üsyanı onu ölümə apardı, ancaq həyatı boyu ölümü də o qədər dolu idi ki, ölənə qədər özünü itirmədi və bir kişi kimi dar ağacına qalxdı. Teymur sarayina bağlı olan ruhanilər onu məzəmmət etdilər, mürtədlərdən saydılar və ölüm hökmünü verdilər.

[۱] Türk dili və ədəbiyyati Fəxri Dötürü

Zəngan və Kurdustan Üniversitesinin Müdərrisi

Mrb_karimi”yahooşcom

ارسال دیدگاه