نیظامی گنجوی حاققیندا یئنی علمی آراشدیرما  / نوشابه آرازلی

نیظامی گنجوی حاققیندا یئنی علمی آراشدیرما

 

نوشابه آرازلی

نین موخبیر عوضوو AMEA

و

زهرا آللاه وئردی یووا

فیلولوقیا اوزره فلسفه دوکتورو، دوسئنت

کؤچورن : فرشید کلیبری عتیق

عیسی حبیب بیلی. بویوک آذربایجان شاعیری نیظامی گنجوی (آذربایجان، تورک، اینگیلیز، روس، آلمان، چین،  پولیاک، گورجو، اوکراینا، و بلغار دیللرینده).

تاریخه قووشان ۲۰۲۱-اینجی ایلده آذربایجان رئسپوبلیکاسی میللی موستقیللینی داهادا محکم لندیره رک آوروپا و آسیا اؤلکه لری آراسیندا قدرتلی بیر دولته چئوریلدی.آزاد اولونموش قدیم تورک یوردو قاراباغیمیزدا برپا و قوروجولوق ایشلرینین عظم له حیاتا کئچیریلدیی بیر دور ده علمین موختلیف ایستیقامت لری اوزره،او جومله دن نیظامی شیناسلیقین اینکیشافی ساحه سینده اوغورلو ایلک لره ایمضا آتیلدی.اؤلکه نین پرزدنتی جناب ایلهام علی ائوین آذربایجان رئسپوبلیکاسیندا ۲۰۲۱-اینجی ایلین”نیظامی گنجوی ایلی “اعلان ائدیلمه سی حاققیندا ۵ یانوار ۲۰۲۱-اینجی ایل تاریخلی سرانجامی اؤلمز شاعیرین ایرثینه آردیجیل قایغی و دیققتین باریز نمونه سی دیر.واختیندا وئریلمیش بو سرانجاملا آذربایجان علمینین پوتنسیال قوه لری نیظامی گنجوی ایرثینین آکتوال پرابلملرینین حللی ایستیقامتلرینه یؤنه لدیلدی و دونیا نیظامی شوناسلیق علمینین تاریخینده یئنی بیر محتشم دوور باشلادی. داهی آذربایجان شاعیرینین حیاتی ، دوورو، ادبی موحیطی حاققیندا یئنی علمی آراشدیرمالارین آپاریلماسی، اثرلرینین ال یازمالارینین درست علمی-تنقیدی متن لرینین اوزه چیخاریلماسی ،اؤلمز صنعت کارین بدیعی ایرثینین ایدیا-فلسفی-پوئیتیک خصوصیت لرینین داها گئنیش آسپئکت ده تدقیقی، پوئمالارینین دونیا خالقلارینین دیلینه ترجومه لری و نشر ایشلرینین یئنی لنمه سی، ایل بویو چوخ سایلی بین الخاق میقیاسلی فوروم ، سیمپوزیم، کانفرانس و وبینالارینین کئچیریلمه سی،خاریجی متخصص لره بیرگه حاضیرلانان لایحه لر اساسیندا کیتاب و ژورناللارین نشری،نیظامی گنجوی انسیکلوپدیاسینین حاضیرلانماسی و باشقا ساحه لرده محتشم ایشلر گؤرولدو.

بوگون آذربایجان نیظامی شوناسلیق علمینین نائلییاتلارینین دونیا آراسیندا چیخاریلماسیندا آذربایجان میللی علم لر آکادئمیاسینین و نیظامی گنجوی آدیندا ادبیات اینوستوتونون لیدرلیک ائتمه سی گؤز قاباغیندادیر.خصوصا نیظامی گنجوی آدینا ادبیات اینوستوتون باش دیرکتورو ،فئنومن تشکیلاتچیلیق باجاریلیغینا مالیک اولان آکادمیک عیسی حبیب بی لینین رهبرلیی و فعالیتی سایه سینده نیظامی شوناسلیق دا موهوم علمی نتیجه لرینین قازانیلماسی دانیلماز فاکتلاردیندیر.

عیسی حبیب بی لی نین ۲۰۲۱-اینجی ایلده “علم” نشریاتیندا آذربایجان، تورک ، اینگیلیز، روس ،آلمان، چین، پولیاک، گورجو، اوکراینا و بلغار دیللرینده چاپ اولونان “بویوک آذربایجان شاعیری نیظامی گنجوی” آدلی مونوگرافییاسی  مکمل علمی آراشدیرمالاری ایله نیظامی ایرثینین آذربایجان و دونیا خالقلارینا تانیدیلماسی ایشینده خصوصی اهمیته مالیکدیر.عالیمین کیتابی نیظامی گنجوی نین حیاتی و یارادیحیلیغینا دائر معاصر ادبیات شوناسلیق دا موجود کانسپسییالار بیر آرایا گئتیرمکله و بیر چوخ پرابلملرین حللینده یئنی دوورون علمی نتیجه لرینه اساسلانماقلا یازیلمیشدیر و اثر اؤز علمی اهمیتینه گؤره دونیا نیظامی شوناسلیغین تاریخینده مستثنا حادیثه دیر.

گیریش، نیظامی گنجوی نین حیاتی ،لئریکاسی،پوئمالاری رنسانس مسئله سی، آذربایجانچیلیق و نتیجه حیصصه لریندن عبارت اولان بو تدقیقات معاصر نیظامی شوناسلیغین بیر چوخ آکتوال پرابلملرینین دونیا مقیاسیندا اساسلی و درست حللینه یونه لدیلمیشدیر.مؤللیف مقصدی دونیا مدنیتینه یوکسک هومانیست ایدییالار ، پارلاق و چوخ جهتلی اوبرازلار گئتیرن،خالقلارین قارداشلیق و بیرلیینی ترنم ائدن داهی آذربایجان شاعیری و فیلسوفو نیظامی گنجوی نین حیاتی و یارادیجیلیغی حاققیندا غرب و شرق اوخوجوسونا فاکتلار اساسیندا یئنی و داها دقیق معلوماتلار وئرمک و دونیا اجتماعیاتینین دیققتینی نیظامی شوناسلیغین آکتوال علمی-نظری پرابلملری و اولارین حللی ایستیقامتلرینه یؤنه لتمکدیر.

اثرین گیریش حیصصه سینده ایسه حبیب بی لی XI-XII عصرلرده اینکیشاف ائده رک چیچکله نن شرق مسلمان رنسانسی و بو دور ده شرقین موهوم مرکزی رگیونلاریندان بیری، قدیم مدنیت بئشیی اولان آذربایجانین رولو و نیظامی گنجوی دوهاسینی یئتیرن ادبی-اجتماعی موحیطین عمومی کاراکتری حاققیندا دولغون معلومات وئریر. او ، هر شئی دن اوول، نیظامی یارادیجیلیغینین محکم ادبی- مدنی اثرلر اوزه رینده اوجالدیغینی ، میللی -معنوی دئیه رلره باغلی یاراندیغینی بیلدیریر. بو باخیمدان ، موللیفین داهی شاعیرین دوغما خالقین شیفاهی یارادیجیلیغی، کوکو قدیملره گئدن آذربایجان ادبیاتینین اسکی نمونه سی اولان ” کیتابی -دده قورقود” داستانلاری ایله علاقه سینه دایر دوشونجه لری خصوصیله دیققتی جلب ائدیر.

مؤللیف حاقلی اولاراق نیظامی یارادیجیلیغینی دونیا مدنیتینین شرق و غرب مدلینین سینتئزی کونتکستینده ایضاح ائده رک یازیر: ” دونیانین هاراسیندان، شرق دن یوخسا غرب دن باخیلماسیندان آسیلی اولمایاراق ،نیظامی گنجوی شعر -صنعت سماسیندا گونش کیمی پارلاییر.بیتوولوکده مدنی دونیا نیظامی گنجوینی داهی شاعیر ، قدرتلی صنعتکار، بشری تفکره مالیک بویوک متفکر کیمی قبول ائدیر…اونون اثرلرینده دونیانین بیر چوخ اؤلکه لرینین و خالقلارینین حیاتیندان آلینمیش عبرت آمیز سوژت لر و ایشیقلی ، دوشوندوروجو  اوبراز لار واردیر.اؤلمز صنعتکارین ” خمسه” آدلانان مشهور پوئمالاری سانکی غربین و شرقین ادبیات انسیکلوپئدیاسی دیر”.

کیتابدا نیظامی نین حیاتی ،ادبی موحیطی باره ده وئریلن معلوماتلار یئنی سجیه سی ایله سئچیلیر. عیسی حبیب بی لی نیظامی گنجوینین حیاتی حاققیندا اؤز علمی نتیجه لرینی XX اثرده موجود اولموش بیر سیرا معتبر منبع و آراشدیرمالارین سوزگه جیندن کئچیریر. او ، نیظامی گنجوینین اؤزونون یازدیقلارینا و سون یئنی تدقیقاتلارا اساسلانیر، واختیله قاپالی سائوت رژیمی شرایطینده، آذربایجان نیظامی شوناسلیغین نائلییتلرینین دونیا آرناسینا چیخاریلا بیلمه مه سی اؤزوندن شاعیرین حیاتینا دائر آوروپا شرق شوناسلیغینا یول آلمیش بیر سیرا تحریفلری آرادان قالدیریر.شاعیرین آوتوبیوگرافیاسینین بعضی قارانلیق مقاملارینی و یانلیشلیقلاری یئنی فاکتیک ماتئریاللار اساسیندا دقیقلشدیرمه یه چالیشان مؤللیف نیظامی اثرلرینده آدی چکیلن شخصیت لر- محمد جهان پهلوان، قیزیل آرسلان ، خاقانی شیروانی ، قیوامی موترریزی ، عماد خویی، ابوبکر ابن خسرو ال-اوستاد و باشقالاری حاققیندا دانیشیر ، بو عرفه ده گنجه ده باش وئرن زلزله نین ، شاعیرین قیزیل آرسلانا گوروشونون ، همچنین باشقا تاریخی احوالاتلارین زامان و مکانینی دوغرو معین لشدیرمه یه نائل اولور.قئید ائتمک لازیمدیرکی ، ” اقبال نامه ” ده شاعیرین بویوک عزت و احتراملا یاد ائتدیی ایندی یه دک نیظامی شوناسلیق دا شخصیتی تام معین لشدیریلمه ین آذربایجانلی وزیر عماد خویی حاققیندا عیسی حبیب بی لینین وئردیی معلوماتلار یئنی دیر.

بوردان، همچنین معلوم اولور کی ، نیظامی نین هله گنجلیک لیللریندن باشلایاراق ، یئنی ۱۱۶۰-اینجی ایلده آتابی شمس الدین ائل دنیز عراق سلجوق حاکمیتینی آذربایجان توپراقلارینا بیرلشدیردیی زاماندان و اوغوللوغو تورک-آغ سونگار نسلیندن اولان I آرسلان شاهی عراق -موسول آتابی یی تعیین ائتدیی دور دن شاعیرین بو سارایا علاقه سی اولموشدور.

آکادمیک عیسی حبیب بی لینین کیتابیندا ، همچنین نیظامی دورونون فلسفی-ایدولوژی گؤروش لرینه ده خصوصی دیققت یئتیریلیر.XIIعصرده آذربایجان دا گئنیش یاییلمیش اخی-فلسفی گوروش لرینین گنجه نین شهر موحیطینده گئنیش یاییلدیغینی و متفکیر -شاعیر نیظامی گنجوینین عدالتلی جمعیت حاققیندا ایئدیالارینین فورمالاشدیرماسیندا موهوم رل اوینادیغینی گوسترن مؤللیف حاقلی اولاراق یازیر:” دوورونون ساوادلی، درین دوشونجه لی، فرقیلی باخیشلارا مالیک آداملارینین تمثیل اولوندوغو و ساده ، زحمتکش اینسانلارا رغبت بسله ین “اخیلر” تشکیلاتی نیظامی گنجوینین یارادیجیلیغینداکی هومانیزم، برابرلیک و عدالت ایدئیالارینین داواملی اولاراق ترنم اولونماسینا ، شاعیرین ساده پئشه آداملارینا احترام بسله مه سینه معین استقامت وئرمیشدیر”.

بیر موهوم مسئله نی قئید ائتمه یی واجیب حساب ائدیریک کی، عیسی موعللیم بو کیتابیندا شاعیرین عائله عضولری حاققیندا معلوماتلاری اؤزونون آختاریش لاری ایله داها دا گئنیش لندیرمیش،نیظامی گنجوی عائله سی و حیاتی حاققیندا آذربایجان و دونیا اوخوجولارینا مکمل معلومات وئرمیشدیر.تدقیقات دا نیظامی گنجوی نین لریکاسی و اپیک اثرلری آیریجا فصیللر ده گئنیش تحلیل اولونموشدور.بورادا عالیم یئری دوشوندوکجه اؤزو نه قده ر کی آراشدیرمالارا نظر سالیر، قایناقلارادا -XV عصیرده یاشامیش دولتشاه سمرقندی نین ” تذکیره الشعرا” اثرینده قئید اولونان نیظامی نین لئریک شعرلر دیوانی و شاعیرین خدیویه کیتابخاناسیندا موحافیظه اولونان تورکجه دیوانینین نشری، اؤیره نیلمه سی ایله باغلی رای لره اوخوجوسونو تانیش ائدیر.

عالیم”نیظامی گنجوی نین آذربایجانجا یازدیغی شعرلر” آدلی کیتابیندا توپلانمیش شعرلرین بیر چونونون نیظامی گنجوی لئریکاسینین مووضوسو، سوژتی، پوئتیک واسیطه لری ایله سسلشدیردیینی گؤستریر و تام حاقلی اولاراق یازیر:” اولا بیلسین کی خدیویه کیتابخاناسیندا عینی فونددا نیظامی آدی ایله موحافیظه ائدیلدیی اوچون بو ال یازما کلیاتیندا نیظامی گنجوی ایله یاناشی ، نیظامی قارامانلی نین، حتی نیظامی آدیندا و یا تخلوصوندا باشقا بیر شاعیرین ده شعرلری بیر یئرده توپلانمیشدیر.عکس حالدا خدیویه کیتابخاناسینداکی ال یازماسینین اوزه رینده کی مؤللیف بیلدیرن سوزلرین ایچریسینده نیظامی گنجوی یه عاید اولوب ، شاعیرین تخلوصونو (نیظامی و گنجوی سوزلری) آتاسینین (یوسیف) و باباسینین (معیرالدین) آدلارینین یازیلماسینی نئجه تصادف سایماق اولار؟ حتی بو نسخه ده نیظامی گنجوینین آدینین و‌ کنیه سینین “دیوانی-نیظامی. تالیف: ال مولا نیظام الدین ابو محمد جمال الدین یوسیف بن موید ال-گنجوی -ال- اویسی ” کیمی تقدیم اولونماسی نئجه باش وئره بیلر؟

شاعیرین ” لئیلی و مجنون ” اثرینده اؤز آدینی اویسی آدلاندیرماسی دا یوخاریداکی آدین و تخلوصون نیظامی گنجوی یه عاید اولماسینی داها دا قوت لندیریر”. ظنیمجه عیسی حبیب بی لینین نیظامی گنجوینین تورک دیوانی حاققیندا سویله دیی حاقلی مولاحیظه لر تدقیقاتچیلاری دوشوندورمه لی و بو استقامتده آراشدیرمالار گئنیشلندیرمه لیدیر!

اثرده نیظامی لئریکاسینی ، همچینین  آذربایجان تاریخی پوئتیکا نظریه سی باخیمیندان دیه رلندیرمه سی فاکتی دیققتی جلب ائدیر. معلومدور کی، آذربایجان پوئزییا مکتبینین نماینده لری، ایلک دفه اولاراق شرق لریک شعرینه داواملی سوژت وحدتی گئتیرمیشلر.نیظامی نین لریک شعرلرینین سوژت لی لیی ، موضوع وحدتینین تاملیغی ایله فرقلندیینی گؤسترن نظریتچی -عالیم یازیر: ” پوئتیک جاذبه دارلیق و ناغیل واری سوژت لی لئریکا باخیمیندان نیظامی گنجوینین شعرلری شرق یازیلی ادبیاتینین ” مین بیر گئجه سیدیر”.

مونوگرافییادا نیظامی گنجوی نین “خمسه ” یارادیجیلیغی اوزه رینده خصوصی دایانان مؤللیف آیری-آیری پوئمالارین مووضوسو،ایدئیاسی، نشری، ترجومه سی اطرافیندا تدقیقاتلار آپاریر، شاعیرین اؤلمز اپیک اثرلرینین شرق، او سیرادان آذربایجان بدیعی فیکیر تاریخینه گئتیردیی اؤزللیکلری معاصر دورون طلبه لری باخیمیندان دیه رلنیریر. موللیفین شاعیرین اثرلریندن سئچیلدیی موافق نمونه لر بیر داها تصدیق ائدیر کی ، نیظامی گنجوی صنعتی هئچ زامان اوز آکتوآللیغینی ایتیرمه ییب و بو گون ده زامانین قارشیا چیخاردیغی پرابلملره سسلشمک ده دیر.اثرین ماراخلی فصیللریندن بیری ده “رنسانس مسئله سی” بولمه سیدیر.

بورادا XI-XII اثرلر آذربایجان اینتیباهی آدلانان دوورون نیظامی گنجوی اثرلرینده گئنیش عکسینی شرطلندیرن مسئله لر – صنعتکار امه یینه رغبت ، خالقا احترام و قایغی نین تصویری ، هومانیزمین تبلیغی، عدالت، برابرلیک ، آزادلیق آرزولارینین ترنم -ی رنسانس حادیثه لری کیمی دیه رلندیریلیر.مؤللیفین علمی نتیجه لرینه اساسا ، رنسانس مدنیتینده حیاتین یوکسه لیشی ، جمعیتین اینکیشافیندا علمین، زکا نین رل-ون ضروری لیی، دیل فاکتورونون واحید، خالقلار آراسی و عموم بشری محییته خدمت ائتمه سی، اسلامی سیویلیزاسیا دوورونده شرق ده و آنتیک مدنیتین دیرچلدیلمه سی زامانی ایسه آوروپا دا باش وئرن طبیعی بیر پروسس دیر.

عالیم جغرافی مکان و زامان آنلاییشیندن آسیلی اولمویاراق انسان حیاتینین، اونون عالی دویغو و حیس لرینین مدنیتینده کلاسیک ایفاده سینین دائمی موجودلوغونو اساس گؤتورور و رنسانس آنلاییشینی عموم دونیا کانتکستینده ایزاح ائدیر:” عنعنه و نوواتورلوق باخیمیندان شرق مسلمان اینتیباهی ایله غرب خریستیان رنسانسی بیر-بیریله عضوی سرعتده علاقه داردیر.شرق اینتیباه ادبیاتینین مئیدانا چیخاردیغی بدیعی ابرازلارا غرب رنسانسین آپاریجی ابرازلاری آراسینداکی بنزه رلیکلر اولاری عینی درجه ده احاطه ائدن رنسانس باخیشلاریندان ایره لی گلیرسه، همین قهرمانلاری آییران جهت لر ایسه شرق و غرب دوشونجه طرزینده کی فرقیلیلیکلردن دوغور.نیظامی گنجوینین لئیلی سی ایله فرانسسکو پئترارکانین لائوراسی ، نیظامینین مجنونو ایله ویلیام شکسپیرین ائتللوسو آراسینداکی اوخشارلیغین بیر اورتاق جهتی ده هانسی جغرافی مکاندا یاشاماسیندان آسیلی اولمایاراق، انسان طالعلرینده کی یاخینلیقلا و یا صنعتکارلارین انسان طالع لرینه بسله دیکلری موناسیبتلرینده کی اورتاق موقع لرله علاقه ده دیر”.

 

بو بؤلومده نیظامی گنجوینین پارلاق اثرلری و بویوک ایده آللاری ایله آذربایجان اینتیباه ادبیاتینین و شرق اینتیباه مدنیتینین یارادیلماسیندا و اینکیشافیندا حل ائدیجی رل اوینادیغینی گؤسترن عالیم اؤز فیکرینی آشاغیداکی سؤزلرله یئکونلاشدیریر:” نیظامی گنجوی نین زنگین و چوخ جهت لی یارادیجیلیغی تکجه آذربایجان ادبیاتینین و اجتماعی فیکیرینین دئییل، دونیا ادبیاتینین و بشر مدنیتینین شرق اینتیباهی و غرب رنسانسین قووشاغینداکی ان بویوک صنعت حادیثه سیدیر”.

آذربایجانچیلیق آدلی سونراکی بولمه ده برده نین مشهور تعریفی و بو گؤزه ل دیارین قادین حوکمداری نوشابه ابرازی، لئیلی و مجنون یازماق سیفاریشینی آلان شاعیرین یارادیجیلیق هیجانلاری خاطیرلانیر.شاعیرین آذربایجانلی سلف لری ایله موناسیبتی، خاقانی یارادیجیلیغیندا رغبتی نمونه گئتیریلیر، اثرلرینین آذربایجان ضیالارینین طرفیندن محبتله قوروناراق عزیز یادیگار، عوضسیز هدیه کیمی سئویلدیی گؤسته ریلیر.نیظامی گنجوی صنعتی عصرلر بویو خالقلاری یاخینلاشدیرمیش، اؤز وطنی آذربایجانین و آیری-آیری اولکه لرین تاریخی -اجتماعی نائلاتلارینی داها گئنیش مقیاس دا تانیتماقلا اونلار آراسینداکی معنوی اونسیتین گئنیشلندیرمه سینه ‌، ادبی-مدنی علاقه لرین محکملنمه سینه خدمت ائتمیشدیر.

 

اینانیریق کی، شاعیرین صنعتینین بو عنعنوی میسییاسی بوندان سونرا دا اوغورلا داوام ائده جک، آکادمیک عیسی حبیب بی لینین ” بویوک آذربایجان شاعیری نیظامی گنجوی” مکمل اوچرکی و اونون تورک، اینگیلیز، روس، آلمان ، چین، پولیاک، گورجو، اوکراینا و بلغار دیللرینه ائدیلمیش ترجومه لرینی احاطه ائدن کیتابی آذربایجانین داهی شاعیری و متفکرینین دونیا شهرتینی داها دا آرتیراراق، اونون اؤلمز صنعت دوهاسینی بوتون خالقلارا اولدوغو‌ کیمی تانیتماقلا، شاعیرین حیات و یارادیجیلیغی ایله باغلی تحریف و غرض لی مولاحیظه لری ده آرادان قالدیراجاق.آکادمیک عیسی حبیب بی لینین آذربایجان ادبیاتینین کوریفیی و خالقیمیزین معنوی ثروتی اولان نیظامی گنجوینین شخصیتی و یارادیجیلیغی ایله اؤز اوخوجولارینی داها یاخیندان، دقیق فاکت و آرگومنتلر آراسیندا تانیش ائدن بو‌کیتابی اؤز علمی اهمیتینه گؤره دونیا نیظامی شوناسلیغینا یئنی بیر تحفه دیر.

 

Nizami Gəncəvi haqqında yeni elmi araşdırma

 Nüşabə Araslı

AMEA-nın müxbir üzvü

Zəhra Allahverdiyeva

Fil.ü.fəlsəfə doktoru, dosent

İsa Həbibbəyli. Böyük Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvi (Azərbaycan, türk, ingilis, rus, alman, Çin, polyak, gürcü, Ukrayna və bolqar dillərində). Bakı, Elm, 2021, 440 s.

Tarixə qovuşan 2021-ci ildə Azərbaycan Respublikası milli müstəqilliyini daha da möhkəmləndirərək Avropa və Asiya ölkələri arasında qüdrətli bir dövlətə çevrildi. Azad olunmuş qədim türk yurdu Qarabağımızda bərpa və quruculuq işlərinin əzmlə həyata keçirildiyi bir dövrdə elmin müxtəlif istiqamətləri üzrə, o cümlədən Nizamişünaslığın inkişafı sahəsində uğurlu ilklərə imza atıldı.

Ölkənin Prezidenti cənab İlham Əliyevin Azərbaycan Respublikasında 2021-ci ilin “Nizami Gəncəvi İli” elan edilməsi haqqında 5 yanvar 2021-ci il tarixli Sərəncamı ölməz şairin irsinə ardıcıl qayğı və diqqətin bariz nümunəsidir. Vaxtında verilmiş bu sərəncamla Azərbaycan elminin potensial qüvvələri Nizami Gəncəvi irsinin aktual problemlərinin həlli istiqamətlərinə yönəldildi və dünya nizamişünaslıq elminin tarixində yeni bir möhtəşəm dövr başladı. Dahi Azərbaycan şairinin həyatı, dövrü, ədəbi mühiti haqqında yeni elmi araşdırmaların aparılması, əsərlərinin əlyazmalarının dürüst elmi-tənqidi mətnlərinin üzə çıxarılması, ölməz sənətkarın bədii irsinin ideya-fəlsəfi-poetik xüsusiyyətlərinin daha geniş aspektdə tədqiqi, poemalarının dünya xalqlarının dilinə tərcümələri və nəşri işlərinin yenilənməsi, il boyu çoxsaylı Beynəlxalq miqyaslı forum, simpozium, konfrans və vebinarların keçirilməsi, xarici mütəxəssislərlə birgə hazırlanan layihələr əsasında kitab və jurnalların nəşri, Nizami Gəncəvi ensiklopediyasının hazırlanması və başqa sahələrdə möhtəşəm işlər görüldü.

Bu gün Azərbaycan nizamişünaslıq elminin nailiyyətlərinin dünya arenasına çıxarılmasında Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının və Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun liderlik etməsi göz qabağındadır. Xüsusən Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun baş direktoru, fenomen təşkilatçılıq bacarığına malik olan akademik İsa Həbibbəylinin rəhbərliyi və fəaliyyəti sayəsində nizamişünaslıqda mühüm elmi nəticələrin qazanılması danılmaz faktlardandır.

İsa Həbibbəylinin 2021-ci ildə “Elm” nəşriyyatında Azərbaycan, türk, ingilis, rus, alman, Çin, polyak, gürcü, Ukrayna və bolqar dillərində çap olunan “Böyük Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvi” adlı monoqrafiyası mükəmməl elmi araşdırmaları ilə Nizami irsinin Azərbaycan və dünya xalqlarına tanıdılması işində xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Alimin bu kitabı Nizami Gəncəvinin həyatı və yaradıcılığına dair müasir ədəbiyyatşünaslıqda mövcud konsepsiyaları bir araya gətirməklə və bir çox problemlərin həllində yeni dövrün elmi nəticələrinə əsaslanmaqla yazılmışdır və əsər öz elmi əhəmiyyətinə görə dünya nizamişünaslığının tarixində müstəsna hadisədir.

Giriş, Nizami Gəncəvinin həyatı, Lirikası, Poemaları, Renessans məsələsi, Azərbaycançılıq və Nəticə hissələrindən ibarət olan bu tədqiqat müasir Nizamişünaslığın bir çox aktual problemlərinin dünya miqyasında əsaslı və dürüst həllinə yönəldilmişdir. Müəllifin məqsədi dünya mədəniyyətinə yüksək humanist ideyalar, parlaq və çoxcəhətli obrazlar gətirən, xalqların qardaşlıq və birliyini tərənnüm edən dahi Azərbaycan şairi və filosofu Nizami Gəncəvinin həyatı və yaradıcılığı haqqında Qərb və Şərq oxucusuna faktlar əsasında yeni və daha dəqiq məlumatlar vermək və dünya ictimaiyyətinin diqqətini nizamişünaslığın aktual elmi-nəzəri problemləri və onların həlli istiqamətlərinə yönəltməkdir.

Əsərin Giriş hissəsində İsa Həbibbəyli XI-XII əsrlərdə inkişaf edərək çiçəklənən Şərq müsəlman Renessansı və bu dövrdə Şərqin mühüm mərkəzi regionlarından biri, qədim mədəniyyət beşiyi olan Azərbaycanın rolu və Nizami Gəncəvi dühasını yetirən ədəbi-ictimai mühitin ümumi xarakteri haqqında dolğun məlumat verir. O, hər şeydən əvvəl, Nizami yaradıcılığının möhkəm ədəbi-mədəni əsaslar üzərində ucaldığını, milli-mənəvi dəyərlərlə bağlı yarandığını bildirir. Bu baxımdan, müəllifin dahi şairin doğma xalqın şifahi yaradıcılığı, kökü qədimlərə gedən Azərbaycan ədəbiyyatının əski nümunəsi olan “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanları ilə əlaqəsinə dair düşüncələri xüsusilə diqqəti cəlb edir. Müəllif haqlı olaraq Nizami yaradıcılığını dünya mədəniyyətinin Şərq və Qərb modelinin sintezi kontekstində izah edərək yazır: “Dünyanın harasından, Şərqdən, yoxsa Qərbdən baxılmasından asılı olmayaraq, Nizami Gəncəvi şeir-sənət səmasında günəş kimi parlayır. Bütövlükdə mədəni dünya Nizami Gəncəvini dahi şair, qüdrətli sənətkar, bəşəri təfəkkürə malik böyük mütəfəkkir kimi qəbul edir… Onun əsərlərində dünyanın bir çox ölkələrinin və xalqlarının həyatından alınmış ibrətamiz süjetlər və işıqlı, düşündürücü obrazlar vardır. Ölməz sənətkarın “Xəmsə” adlanan məşhur poemaları sanki Qərbin və Şərqin ədəbiyyat ensiklopediyasıdır”.

Kitabda Nizaminin həyatı, ədəbi mühiti barədə verilən məlumatlar yeni səciyyəsi ilə seçilir. İsa Həbibbəyli Nizami Gəncəvinin həyatı haqqında öz elmi nəticələrini XX əsrdə mövcud olmuş bir sıra mötəbər mənbə və araşdırmaların süzgəcindən keçirir. O, Nizami Gəncəvinin özünün yazdıqlarına və son yeni tədqiqatlara əsaslanır, vaxtilə qapalı sovet rejimi şəraitində, Azərbaycan nizamişünaslığının nailiyyətlərinin dünya arenasına çıxarıla bilməməsi üzündən şairin həyatına dair Avropa şərqşünaslığına yol almış bir sıra təhrifləri aradan qaldırır. Şairin avtobioqrafiyasının bəzi qaranlıq məqamlarını və yanlışlıqları yeni faktik materiallar əsasında dəqiqləşdirməyə çalışan müəllif Nizami əsərlərində adıçəkilən şəxsiyyətlər – Məhəmməd Cahan Pəhləvan, Qızıl Arslan, Xaqani Şirvani, Qivami Mütərrizi, İmad Xoyi, Əbubəkr ibn-Xosrov əl-Ustad və başqaları haqqında danışır, bu ərəfədə Gəncədə baş verən zəlzələnin, şairin Qızıl Arslanla görüşünün, həmçinin başqa tarixi əhvalatların zaman və məkanını doğru müəyyənləşdirməyə nail olur. Qeyd etmək lazımdır ki, “İqbalnamə”də şairin böyük izzət və ehtiramla yad etdiyi və indiyədək nizamişünaslıqda şəxsiyyəti tam müəyyənləşdirilməyən azərbaycanlı vəzir İmad Xoyi haqqında İsa Həbibbəylinin verdiyi məlumatlar yenidir. Buradan, həmçinin məlum olur ki, Nizaminin hələ gənclik illərindən başlayaraq, yəni 1160-cı ildə atabəy Şəmsəddin Eldəniz İraq səlcuq hakimiyyətini Azərbaycan torpaqlarına birləşdirdiyi zamandan və oğulluğu türk-ağsunqar nəslindən olan I Arslan şahı İraq-Mosul atabəyi təyin etdiyi dövrdən şairin bu sarayla əlaqəsi olmuşdur.

Akademik İsa Həbibbəylinin kitabında, həmçinin Nizami dövrünün fəlsəfi-ideoloji görüşlərinə də xüsusi diqqət yetirilir. XII əsrdə Azərbaycanda geniş yayılmış əxi-fəlsəfi görüşlərinin Gəncənin şəhər mühitində geniş yayıldığını və mütəfəkkir – şair Nizami Gəncəvinin ədalətli cəmiyyət haqqında ideyalarının formalaşmasında mühüm rol oynadığını göstərən müəllif haqlı olaraq yazır: “Dövrünün savadlı, dərin düşüncəli, fərqli baxışlara malik adamlarının təmsil olunduğu və sadə, zəhmətkeş insanlara rəğbət bəsləyən “Əxilər” təşkilatı Nizami Gəncəvinin yaradıcılığındakı humanizm, bərabərlik və ədalət ideyalarının davamlı olaraq tərənnüm olunmasına, şairin sadə peşə adamlarına ehtiram bəsləməsinə müəyyən istiqamət vermişdir”.

Bir mühüm məsələni qeyd etməyi vacib hesab edirik ki, İsa müəllim bu kitabında şairin ailə üzvləri haqqında məlumatları özünün axtarışları ilə daha da genişləndirmiş, Nizami Gəncəvinin həyatı və ailəsi haqqında Azərbaycan və dünya oxucularına mükəmməl məlumat vermişdir.

Tədqiqatda Nizami Gəncəvinin lirikası və epik əsərləri ayrıca fəsillərdə geniş təhlil olunmuşdur. Burada alim yeri düşdükcə özünəqədərki araşdırmalara da nəzər salır, qaynaqlarda – XV əsrdə yaşamış Dövlətşah Səmərqəndinin “Təzkirətüş-şüəra” əsərində qeyd olunan Nizaminin lirik şeirlər Divanı və şairin Xədiviyyə kitabxanasında mühafizə olunan türkcə Divanının nəşri, öyrənilməsi ilə bağlı rəylərlə oxucusunu tanış edir. Alim “Nizami Gəncəvinin azərbaycanca yazdığı şeirlər” adlı kitabda toplanmış şeirlərin bir çoxunun Nizami Gəncəvi lirikasının mövzusu, süjeti, poetik vasitələri ilə səsləşdiyini göstərir və tam haqlı olaraq yazır: “Ola bilsin ki, Xədiviyyə kitabxanasında eyni fondda Nizami adı ilə mühafizə edildiyi üçün bu əlyazma külliyyatında Nizami Gəncəvi ilə yanaşı, Nizami Qaramanlının, hətta Nizami adında və ya təxəllüsündə başqa bir şairin də şeirləri bir yerdə toplanılmışdır. Əks halda Xədiviyyə kitabxanasındakı əlyazmasının üzərindəki müəllifi bildirən sözlərin içərisində Nizami Gəncəviyə aid olub, şairin təxəllüsünü (Nizami və Gəncəvi sözləri), atasının (Yusif) və babasının (Müəyyəddin) adlarının yazılmasını necə təsadüf saymaq olar? Hətta bu nüsxədə Nizami Gəncəvinin adının və künyəsinin “Divani-Nizami. Talif: əl-Mövla Nizaməddin Əbu Məhəmməd Cəmaləddin Yusif bin Müəyyəd əl-Gəncəvi-əl-Üveysi” kimi təqdim olunması necə baş verə bilər? Şairin “Leyli və Məcnun” əsərində öz adını Üveys adlandırması da yuxarıdakı adın və təxəllüsün Nizami Gəncəviyə aid olmasını daha da qüvvətləndirir”. Zənnimizcə, İsa Həbibbəylinin Nizami Gəncəvinin Türk Divanı haqqında söylədiyi haqlı mülahizələr tədqiqatçıları düşündürməli və bu istiqamətdə araşdırmalar genişləndirilməlidir!

Əsərdə Nizami lirikasının, həmçinin Azərbaycan tarixi poetika nəzəriyyəsi baxımından dəyərləndirilməsi faktı diqqəti cəlb edir. Məlumdur ki, Azərbaycan poeziya məktəbinin nümayəndələri, ilk dəfə olaraq Şərq lirik şeirinə davamlı süjet vəhdəti gətirmişlər. Nizaminin lirik şeirlərinin süjetliliyi, mövzu vəhdətinin tamlığı ilə fərqləndiyini göstərən nəzəriyyəçi-alim yazır: “Poetik cazibədarlıq və nağılvari süjetli lirika baxımından Nizami Gəncəvinin şeirləri Şərq yazılı ədəbiyyatının “Min bir gecəsidir”.

Monoqrafiyada Nizami Gəncəvinin “Xəmsə” yaradıcılığı üzərində xüsusi dayanan müəllif ayrı-ayrı poemaların mövzusu, ideyası, nəşri, tərcüməsi ətrafında tədqiqatlar aparır, şairin ölməz epik əsərlərinin Şərq, o sıradan Azərbaycan bədii fikir tarixinə gətirdiyi özəllikləri müasir dövrün tələbləri baxımından dəyərləndirir. Müəllifin şairin əsərlərindən seçdiyi müvafiq nümunələr bir daha təsdiq edir ki, Nizami Gəncəvi sənəti heç zaman öz aktuallığını itirməyib və bu gün də zamanın qarşıya çıxardığı problemlərlə səsləşməkdədir.

Əsərin maraqlı fəsillərindən biri də “Renessans məsələsi” bölməsidir. Burada XI-XII əsrlər Azərbaycan İntibahı adlanan dövrün Nizami Gəncəvi əsərlərində geniş əksini şərtləndirən məsələlər – sənətkar əməyinə rəğbət, xalqa ehtiram və qayğının təsviri, humanizmin təbliği, ədalət, bərabərlik, azadlıq arzularının tərənnümü Renessans hadisələri kimi dəyərləndirilir. Müəllifin elmi nəticələrinə əsasən, Renessans mədəniyyətində həyatın yüksəlişi, cəmiyyətin inkişafında elmin, zəkanın rolunun zəruriliyi, dil faktorunun vahid, xalqlararası və ümumbəşəri mahiyyətə xidmət etməsi – İslami sivilizasiya dövründə Şərqdə və antik mədəniyyətin dirçəldilməsi zamanı isə Avropada baş verən təbii bir prosesdir. Alim coğrafi məkan və zaman anlayışından asılı olmayaraq insan həyatının, onun ali duyğu və hisslərinin mədəniyyətdə klassik ifadəsinin daimi mövcudluğunu əsas götürür və Renessans anlayışını ümumdünya kontekstində izah edir: “Ənənə və novatorluq baxımından Şərq müsəlman intibahı ilə Qərb xristian renessansı bir-birilə üzvi surətdə əlaqədardır. Şərq intibah ədəbiyyatının meydana çıxardığı bədii obrazlarla Qərb renessansının aparıcı obrazları arasındakı bənzərliklər onları eyni dərəcədə əhatə edən Renessans baxışlarından irəli gəlirsə, həmin qəhrəmanları ayıran cəhətlər isə Şərq və Qərb düşüncə tərzindəki fərqliliklərdən doğur. Nizami Gəncəvinin Leylisi ilə Fransesko Petrarkanın Laurası, Nizaminin Məcnunu ilə Uilyam Şekspirin Otellosu arasındakı oxşarlığın bir ortaq cəhəti də hansı coğrafi məkanda yaşamasından asılı olmayaraq, insan talelərindəki yaxınlıqla və ya sənətkarların insan talelərinə bəslədikləri münasibətlərindəki ortaq mövqelərlə əlaqədardır”.

Bu bölmədə Nizami Gəncəvinin parlaq əsərləri və böyük idealları ilə Azərbaycan intibah ədəbiyyatının və Şərq intibah mədəniyyətinin yaradılmasında və inkişafında həlledici rol oynadığını göstərən alim öz fikrini aşağıdakı sözlərlə yekunlaşdırır: “Nizami Gəncəvinin zəngin və çoxcəhətli yaradıcılığı təkcə Azərbaycan ədəbiyyatının və ictimai fikrinin deyil, dünya ədəbiyyatının və bəşər mədəniyyətinin Şərq intibahı və Qərb renessansının qovuşağındakı ən böyük sənət hadisəsidir”.

Azərbaycançılıq adlı sonrakı bölmədə Bərdənin məşhur tərifi və bu gözəl diyarın qadın hökmdarı Nüşabə obrazı, Leyli və Məcnun yazmaq sifarişini alan şairin yaradıcılıq həyəcanları xatırlanır. Şairin azərbaycanlı sələfləri ilə münasibəti, Xaqani yaradıcılığına rəğbəti nümunə gətirilir, əsərlərinin Azərbaycan ziyalıları tərəfindən məhəbbətlə qorunaraq əziz yadigar, əvəzsiz hədiyyə kimi sevildiyi göstərilir.

Nizami Gəncəvi sənəti əsrlər boyu xalqları mənən yaxınlaşdırmış, öz vətəni Azərbaycanın və ayrı-ayrı ölkələrin tarixi-ictimai nailiyyətlərini daha geniş miqyasda tanıtmaqla, onlar arasındakı mənəvi ünsiyyətin genişlənməsinə, ədəbi-mədəni əlaqələrin möhkəmlənməsinə xidmət etmişdir.

İnanırıq ki, şairin sənətinin bu ənənəvi missiyası bundan sonra da uğurla davam edəcək, akademik İsa Həbibbəylinin “Böyük Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvi” mükəmməl oçerki və onun türk, ingilis, rus, alman, Çin, polyak, gürcü, Ukrayna və bolqar dillərinə edilmiş tərcümələrini əhatə edən kitabı Azərbaycanın dahi şairi və mütəfəkkirinin dünya şöhrətini daha da artıraraq, onun ölməz sənət dühasını bütün xalqlara olduğu kimi tanıtmaqla, şairin həyat və yaradıcılığı ilə bağlı təhrif və qərəzli mülahizələri də aradan qaldıracaq.

Akademik İsa Həbibbəylinin Azərbaycan ədəbiyyatının korifeyi və xalqımızın mənəvi sərvəti olan Nizami Gəncəvinin şəxsiyyəti və yaradıcılığı ilə öz oxucularını daha yaxından, dəqiq fakt və arqumentlər əsasında tanış edən bu kitabı öz elmi əhəmiyyətinə görə dünya nizamişünaslığına yeni bir töhfədir

ارسال دیدگاه