گنجه­ لی نظامی آذربایجان تورک سؤیلر بؤیوک شاعیری

ترکی­ ام را در این حبش نخرند    لاجزم دوغبای خوش نخورند

گنجه­ لی نظامی بیر تورک دیللی و تورک سؤیلر آذربایجان شاعیری­دیر. دونیا ادیب­لری اونون تورکجه اثرلرینه اینانمیشلار. حتا فارس ادیبی سعید نفیسی، نظامی­نین تورک اولدوغو و فارسیجانی آناسیندان یوخ، بلکه مکتبده معلم آغزیندان اؤیرندیگینی یازمیشلار (کلیات دیوان نظامی، ۱۳۳۸، ص ۱۳۵).

نظامی ­نین اثرلری ایکی دیلده اولموش: ۵ اثرینی – خمسه ­نی – فارسیجا اولاراق، شاهلارین ایسته­ یی اساسیندا فارسیجا یازمیش، یوخسا اؤزو تورکجه یازماغا داها آرتیق ماراقلی­ ایدی. اؤزو گؤزل شعرلرینی تورکجه­ ده بیلیر:

ترکی ­ام را در این حبش بخرند    لاجرام دوغبای خوش نخورند.

خوش دوغباسی­نین تورکجه اولدوغونو صراحتله سؤیله ­ییر.

بوگون گنجه ­لی نظامی­ نین تورکجه دیوانیندان الیازمالار بیر نئچه معتبر کتابخانالاردا بیلینمکده ­دیر او جومله ­دن:

 الف) خدیویه – قاهره (مصر) کتابخاناسیندا ساخلانیلان الیازما

ب)  آیت ­اله گلپایگانی کتابخاناسیندا – قم شهرینده ساخلانیلان گنجه ­لی نظامی­ نین تورکجه دیوانیندان الیازما

ج)  پترزبوگ موزه ­یینده نظامی ­نین تورکجه دیوانی الیازماسی

 د) پاریس ملی کتابخاناسیندا نظامی ­نین تورکجه دیوانی الیازماسی

ه) شوبهه یوخدور نظامی­نین تورک دیوانیندان بیرچوخلو الیازمالار رسمی و اؤزل (شخصی) کتابخانالاردا موجوددور؛ بو الیازمالار گلن ایللرده اوزه چیخیب و اوندا دَیَرلی بیر خزینه­ لرله اوز – اوزه چیخاجاییق.

نظامی ­نین یارارلاندیغی قایناقلار بونلاردیر:

۱ ) آذربایجان خالقی ­نین تورک کولتورو – یوزلرجه آتالار سؤزو و دئییم­لر آذربایجان خالقی ­نین دیلیندن و کولتوروندن فارسیجایا چئوریلیب و فارس ادبیاتینا هدیه وئریلیبدیر. بو دئییملر و آتالار سؤزلری بیرینجی دؤنه اولاراق نظامی ­نین دیلینده فارسیجایا داخیل اولموشدور.

عئینی حالدا بیرچوخلو حیکایه ­لر آذربایجان خالقی نین دیلیندن خمسه اثرلرینه داخیل اولموش، اؤزللیکله کتاب دده قورقوددان آلینما حیکایه ­لر دقته لایقدیر.

۲ ) ابونصر فارابی­ نین درین دوشونجه­ لری – فارابی اسلام و تورک دونیاسی­نین ایلک فیلسوفو اولاراق، مدینه فاضله آدلی اثرینده، بیر آرمانی توپلومون اؤزللیکلرینه آچیقلامیش و عئینی حالدا توپلومون آخساقلیقثلارینی دا آیدینلاشدیرمیشدیر. گنجه لی نظامی تورکانه آرمانشهرینده بو اثردن یارارلاناراق تورک فیلسوفونون یولونو داوام ائتدیرمیشدیر.

۳ ) شان قیزی – بو تورکجه اثر ۲۴۳قمری ایلینده میکائیل باشتو (۲۲۵ – ۳۱۵ هجری) طرفیندن آذربایجاندا یازیلمیشدیر. میکائیل باشتو آذربایجاندا آنادان اولوب، بورادا بویا – باشا چاتمیشدیر. شان قیزی اؤزونه بیر ائش آختاراراق، او دؤیوشچو، ایگید و وطن­ سئور اولان بیر قهرمان اولمالی­دیر. بو داستانی نظامی بیرینجی دفعه آفاق – هله بیر قاراواش و سونراکی ائشیندن ائشیدیر و اونا عاشق اولور. دربند حاکیمی نظامی­ نین وورولدوغونو گؤردوکده آفاقی آلیر و نظامی یه هدیه ائدیر. آنجاق نظامی هئچ بیر زامان بیر قاراواش کیمی اونا باخماییب، بلکه اوره یینی اونا تاپشیریر و عمرونون سونونا قدر اونا وفالی قالیر و داستانلاریندا اونون سیماسینی بیر قهرمان کیمی یارادیر. شان قیزی­نین الیازماسی نظامی­ نین الینده اولموش و اثرلرینده اوندان بهره آلمیشدیر. تاریخی قایناقلارا آرخالاندیقدا، اوخویوروق نظامی ­نین اوغلو – محمد، بو الیازمانی بولغارلارین ۷جی عصرده مورخی اولان قاضی بردج­ه وئرمیش و او دا اؤز کتابیندا بو اولایا اشاره ائتمیشدیر.

۴ ) اسلام دینی­نین حکم ­لری– نظامی بیر مسلمان شاعیردیر و بوتون دوشونجه­لرینی اسلامدان آلمیش، یئری گلدیکده قرآن آیه­لرینه ده اشاره ­لر ائتمیشدیر.

۵ ) قوتادغو بیلیک اثری – یوسف بالاساغونلونون بیر فلسفی اثری، گنجه ­لی نظامی­نین الده توتان اثری اولموش، ایده­آل شهرین – آرمانشهر تورکانه – اؤزللیکلرینی یاراتمادا بو اثردن بهره ­لنمیشدیر.

۶ ) مورخلر نظامی­نی اخی فرج زنگانی­نین مریدی بیلمیشلر. اخوت طریقتی تورکلر آراسیندا یاییلان بیر طریقت اولموش و اوندا جومردلیک، ایگیدلیک و قارداشلیق تعریفله­ نیر. نظامی بو طریقته باغلی اولموش و اونون یولونو ایزله­میشدیر.

نظامی آذربایجانین ایکی دیللی شاعیری دیر. هئچ کیمسه بوگونه قدر گنجه­ نی آذربایجان سینیرلاریندان ائشیکده بیلمه­ میش، آنجاق بیر سیرا فارسچی راسیونالیستلر تاریخ آخیمینا قارشی اولاراق آرازین او تایینی آذربایجان سایماقدان چکینیرلر و تاریخی تحریف ائده­رک ظلالت یولونو ایزله ­ییرلر. آشاغیداکی کتابدا، اوستده سایدیغیمیز سؤزلره فاکتلار اوخویاجاقسینیز.

ارسال دیدگاه