معیار دیلیمیز هانسی دیر؟ – ۲

بوگون دیلیمیزین استاندارد آدلانان دیل هانسی اؤزه للیک لره مالیک دیر ویا معیار دیلیمیز هانسی دیر؟ بونو بیلمه دن اوّل بیر بالاجا ایضاح ائتمه لی ییک: دیل نه دیر، گویش نه دیر و لهجه نه دیر؟ البته بو اوچ موضوع حاققیندا تعریف لر واردیر کی عموم خالق بونلارا دقت یئتیرمه ییر. آنجاق بالاجا بیر مثال ایله بو اوچ مساله نی آچیقلاییرام. مثال ایلک باشدا فارسیجادان وورورام. فارس دیلینی بونا گؤره مثال وورورام کی فارس دیلی مدرسه لرده تدریس اولونور و تدریس اولونان دیل، فارسیجانین معیار دیلی دیر. بو دیل تمام رسمی مکتوبلاردا، اداره لرده ایشله نیلیر و اجتماعی دوروملاری یوکسک اولان شخصیت لر بو دیلده دانیشماغی ترجیح ائدیرلر.

آما گویش نه دیر. نظرده توتون بیر مشهدلینی، یا اصفهانلینی. اؤز شهرینده اؤز صمیمی و اؤز سؤزجوکلریله دانیشیر. بونلارین دیلینده بیر سیرا کلمه لر واردیر کی فارسیدا هئچ یوخدور. بیر مشهدی یا اصفهانلی نین دانیشدیغی دیل، فارسیجانین بیر گویشی ساییلیر. آما اگر همین مشهدلی یا اصفهانلی تهرانا یا باشقا بیر شهره گئدیب و فارسی دانیشماق ایسترسه اونون فارسی دانیشیقدا اولان دیلی مشهد یا اصفهان لهجه سی ساییلار.

من بو مثالی تورکجه میزده نییه وورمادیم؟ چونکی تاسوفله دیلیمیز مدرسه لرده اوخونمایی و بئله لیکله معیار دیلیمیز هله چوخلو شاعیرلریمیز، تورک سئونلریمیز طرفیندن منیمسنمه میشدیر. بونا گؤره هله ده گؤروروک چوخلو شاعیرلر اؤز شهرلری، کندلری لهجه سیله شعر سؤیله ییرلر.

دیلیمیز یوز ایللر بویو محتشم خالقیمیز آراسیندا دانیشیلیب، گلیشیب و عیارلانمیش، دیلیمیزین عیارلانماسی نئچه یوز ایل اؤنجه یه قاییدیر. بیر دیل یازییا آلیندیغی زامان اونون عیارلانماسی ساییلیر. بونونلا بئله معیار دیل حاققیندا بوگون نئچه – نئچه تعریف لر اورتایا گلمیش و بیزده معیار دیلیمیزی بو تعریف لرله یئنی آراشدیرمالی اولوروق.

بیر نظر دئییر: معیار دیل یوکسک ساوادلی آداملاری اوندان یارارلانان دیل دیر یا او دانیشیق و یا یازیلی فورمادا توپلومدا غالب فورما کیمی قبوللانمیش دیل دیر. بو دیلدن تامام سخنرانیلاردا، درگی لرده و باشقا مدییالاردا استفاده اولونور. چون بو دیل اجتماعی اعتبارا مالیک اولور هامی او دیلده استفاده ائتمه یه چالیشیر.

   ایکینجی نظریه تکجه درس اوخوموش آداملارین دانیشیغی و یازیسی معیار دیل ساییلماسی اوزه رینده دایانیر.

 یئنه باشقا بیر سؤز صاحیبلری درگی لرده ایشله نیلن، مدرسه لرده تدریس اولاونان دیلی معیار بیلیرلر. بوندان علاوه، تحصیل آلمیش آداملارین دانیشیغی، مدییالاردا خبر اوخویانلارین دیلینی معیار دیل حسابا قویورلار.

    باشقا نظریه: اؤلکه نین کولتورل – سیاسی مرکزلرینده ایشه آپاریلان یوکسک اجتماعی دوروما مالیک اولانلارین دیلی معیار دیلی دیر.

بیر سیرا دقتلی اولانلار معیار دیلینی اؤلکه ده لهجه لردن یوکسک دورومدا اولان و علمی – ادبی آداملارین اجتماعی و علمی دانیشیقلاردا ایشه آپاریلان دیلی، معیار دیل ساییرلار. بونلارین دیلی، عادی دانیشیق دیلیندن یوکسک سویه ده و دوزگون اولور. یعنی گرامر، تلفظ لر و جمله قورولوشلاری دوزگون اولدوغو اوچون معیار دیل ساییلا بیلر.

   بو تعریفلره باخاندا تعریفلر گئت گئده اولغونلاشماغینی گؤروروک. اشاره ائده جه ییم سونونجو نظریه بو اساس اوستونده دایانیر کی: معیار دیل توپلومدا ایشله نیلن بیر دیل دیر کی او تلفظ، قورولوش و سؤزجوکلردیر کی توپلومون چوخو اونو بگه نیر و چالیشیر او دیل ایله دانیشسین.  آنجاق بو دیل اوچون مئتود ، دستور و علمی یؤنلری نین آراشدیرماسی و تثبیت اولوندورماسی گره کیر.

دوکتور بارچ معیار دیلی اوچون نئچه اؤزه للیگی اساس ساییر:

معیار دیل، سیاسی – اقتصادی و علمی تحصیل آلمیش انسانلارین ایشه آپاردیقلاری دیلدیر.

ادبیات تاریخی و یازیچیلارین ایشه آپاردیقلاری دیلدیر.

جغرافیا باخیمیندان مرکزده یئرله شن آدانلارین دیلی دیر.

   دیل ساده جه انسانلار آراسیندا ایلگی وسیله سی دیر، آنجاق تکجه بونونلار محدودلاشماییر. بلکه دیل بوگون دوشونجه، دویغو آراچی کیمی ده تعریف اولور. عینی حالدا تجروبه لرین پایلاشماسی و باشقالارین راپورتلاریندان خبردار اولماق، و یوزلرجه باشقا هدفلری اونونلا الده ائتمک اولار. دیل تاریخی خط دن داها آرتیقدیر. خط اورتایا گلمه دن مینلر ایل اؤنجه دیل استفاده اولونوردو. خط دن اؤجه شکیل چکمکله انسان اؤز ایستک لرینی ثبت ائتمیش و سونرالار آستا – آستا خط یارانمیشدیر. خطین اورتایا گلمه سیله دیل دقت مرکزینه چئوریلمیشدیر و دیلی دوزگون یارارلانماق ایستک لری مرکزینده اولموشدور. لهجه لر بو یازیلی دیلدن اوزاقلاشمیش، چونکی یازان چالیشیر اونون یازدیقلاری هامی نین طرفیندن دوشونولسون. بئله اولاراق معیار دیل – چوخلو انسانلار اونو دوشونمه یه باجاردیقلاری نظرده توتولور و دیل بو یؤنه چکیلیر. یعنی دیل عمومی له شیر. هر دیل داها چوخ عمومی له شیرسه معیار دیل فورماسینی تاپیر. عینی حالدا دیل گؤزه للیگی، آنلاشیلماسی و آسانلیغی دا نظرده توتولور، چونکی یازان چالیشیر اونون منظورو دوشونولسون و ایشه آپاریلسین. گئت به گئت دیل ائله بیر فورما گلیر کی باشقالارینا اؤیرتمک ده لازیم اولور. بو زامان دیللرین قاغیدا – قانونلاری اورتایا گلیر. بیر سیرا عالیم لر دیلین گرامرینی چیخاریرلار. داها دیل بو زامان قانون – قایدالارییلا تانینیر و بو قایدالار اوزویله اؤیره نیلیر. آنجاق بورادا نئچه سؤزو آچیقلاماق لازیمدیر:

هر دیلین اؤز قایداسی، اؤزونه مخصوص گرامری، اؤز جانی و اؤز روحو واردیر. تورکجه نی عرب دیلی کیمی اؤیرنمک اولماز. عربجه نی ده تورک گرامری اوزویله اؤیرنمک دوغرو دئییلدیر. آما یوزایللر بویو بیزیم اؤلکه ده عرب غالیب اولاراق، مکتبلرده چالیشیلیردی تورکجه و فارسیجانی دا عرب قایدا – قانونلارییلا اؤیرتسینلر. آما دیلچی لیک علمی میدانا گلدیکده بو مساله یه دقت یئتیریب و بؤیوک بیر گلیشمه یه یول آچدی. ایراندا مخصوصا فارسجانی عرب دیلیله تطابق وئرمیشلر و یوز ایله یاخین حتا مدرن مدرسه لرده ده فارسیجانی عرب قایدا قانونلاریلا توتوشدوروردولار. سئویندیریجی بیر دورومدور کی تورکجه میز بئله اولمامیش و ۱۰۰۰ ایل بوندان اؤنجه دن تورمجه نین عربجه دن فرقلری گؤز اؤنونده جانلانمیش و دیلچی لریمیز بو قونویا دقت ائتمیشلر. محمود کاشغری، جاراله زمخشری، ابن مهنا و قیس رازی بو مساله نی آیدینلاشدیرمیشلار.

   دیل جانلی بیر فنومن دیر، توپلومون گلیشمه سیله دیل ده گلیشمه لی دیر. دیل زامانه ایله آددیملاشمالی، گونو – گوندن گوجلنمه لی، گؤزللشمه لی و دقیق لشمه لی دیر. یئنی سؤزجوکلر لازیم اولور، دیل بونلاری یاراتمالی دیر. یازیچیلار، شاعیرلر و عالیملر دیلین گوجلنمه سینده و گؤزللشمه سینده بؤیوک رول اویناییرلار.

 دیلیمیزین گوجلولوغو و گؤزللیگی ائله بو یازیچیلاریمیز، شاعیرلریمیز و عالیملریمیزین چالیشماسی سایه سینده اولموشدور.

   تورک دیلی بوگون اسلام دونیاسی نین اوچ اساس دیلیندن بیری ساییلیر و دونیادا جمعیت باخیمیندان ۵چی دیل تانینیر. اسلام دونیاسیندا تورکجه دانیشانلارین ساییسی حتا عرب دیلیندن چوخدور. تاسوفله رضاشاهین دیکتاتورلوغو زامانیندان ایراندا تورک دانیشماق و تورکجه یازماق قدغن اولدو. شووئت اؤلکه لرینده ده دیللری آزاد اولاراق، اوجور کی بیر دیل گلیشمه یوللاری باغلی ایدی و بیر سیاسی سیستم ایچینده انکشاف تاپا بیلیردی. بئله لیکله آذربایجان تورکجه سی اوجور کی گؤزله نیلیردی گلیشه بیلمه دی؛ اؤزه للیکله ایراندا بیز دیلیمیزی تکجه انقلابدان سونرادیر کی علمی صورتده اؤیره نیریک و سئویندیریجی حالدیر کی دیلیمیز حاققیندا اونیوئرسیته لردن دوکترا دا ماذون اولوب و دیلیمیزین خدمتینده اولولور.

دیل بیر دیری پدیده دیر و دونیادا علم، تکنولوژی، جامعه گلیشدیکجه دیل ده گلیشیر و انکشاف تاپیر. هر گون دیلیمیزده چوخلو کلمه لر یارانیر، جمله لریمیز گؤزه للَشیر. یازارلاریمیز و شاعیرلریمیز بو دیلی گؤزللشدیریر و گلیشدیریر.

بیلیرسینیز هر بیر انسان اؤز دانیشیغیندا بیر سیرا کلمه لری خاص بیر آکسان ایله تلفظ ائدر. یا بیر حرف اوزه رینده تاکید ائدر. بونا بیز لحن آدی وئریرسک ده لهجه لر، گویش لر همین آکسانلاردان یارانیر. اما دیلچی لیک علمی دیلین یارانماسیندا دؤرد عنصری اساس ساییرلار:

  1. گنجینه­ی واژگان گرامر           ۳٫ املاء             ۴٫ تلفظ

  بو دؤرد عامل بیرله شنده بیر دیلین معیار ماهیتی اله گلیر. مثلا تورکمنی، قزاقی، آذربایجانی دیللری بو دؤرد عنصورون فرقلریندن یارانیر. آنجاق بیر دیلی نظرده توتاندا – مثلا همین اؤز دیلیمیزی – بو دؤرد عنصر هامیمیزدا بیردیر و تکجه لهجه فرقلریمیز واردیر. آنجاق یئنه تاکید ائدیرم دیلیمیزی مدرسه ده اوخومادیغیمیز اوچون هله آرامیزدا فرقلر چوخدور.

بیر دیلی باشقا دیلدن ۴ عنصرله آییرماق اولور:

سؤزجوکلر خزینه سی

گرامز

تلفظ

املا

ایندی گرامر اوزه رینده دایانیرساق، چوخلو قونولار واردیر. دیلیمیزین اساس اؤزللیکلریندن و اؤنملی گؤزللیکلریندن بیری دیلیمیزین سس اویغونلوغودور. عیئی حالدا دیلیمیزین قایدالاریندان بیری دیر و دیلیمیزین موسیقایی حاللانماسینا دا یول آچیر. همین سس اویغونلوغونو – فارسیجا دئسم هماهنگی اصوات قونوسونو دوزگون اؤیره نیب و دوزگون ایشلتمه ییمیز گرکدیر. بوگون بو قونو اوزه رینده دانیشماق ایسته ییرم.

بیز دئدیک: دیلیمیزده ۹ سسلی حرف واردیر. بو سسلی حرفلر سؤزجوکلرین راحات تلفظ اولونماسینا یاردیمچی دیرلار. عینی حالدا دیلیمیزین گوجلو بؤلوملریندن بیری ده همین سسلی حرفلر ساییلیر.

دئدیک: سسلی حرفلر ۹ دانادیر و ایکی بؤلومه بؤلونور: اینجه سسلی لر / قالین سسلی لر

اینجه سسلی لر بونلاردیر: أ، ائ، ؤ، او ، ای / مثال: ال – گلمک، ائو – گئتمک، گؤز – گؤرمک، اوزوم – اوزمک – ایش – ایشله مک

قالین سسلی لر: آ، او، او ، ای / مثال: آلما، آلماق، اود – اودلاماق ، سو، سولاماق، قیز – قیزدیرماق

قایدامیز بودور: هر بیر تورکجه سؤزجوکده بوتون اینجه سسلی لر اینجه اولمالی دیر و اونا یاپیشان اک لر ده اینجه اولمالی دیر. بو قایدا سبب اولور دیلیمیزی گؤزل سسلنسین و موسیقایی اولسون.

هر بیر سؤزجوکده اولان سسلی حرفلر بوتونلوکله قالین اولمالی دیر و اونا یاپیشان اک لر ده قالین اولماسی گرکدیر.

بو قایدایا سسلی اویغونلوغو و فارسیجا هماهنگی اصوات دئییلیر.

بو قایدا بورادا بیتمه ییر. بیر متممی ده واردیر:

سسلی حرفلر یا دوزدور یا یووارلاق. یعنی بو حرفلری دئینده دوداقلاریمیز – ایکی دوداق بیری بیریله موازی اولور و یا گیرده له شیر. بونا گؤره بونلارا دوز حرفلر و یووارلاق حرفلر دئییلیر.

دوز حرفلر بونلاردیر: آ، أ، ائ، ای، ای،

یووارلاق حرفلرده بونلاردیر: او، او، اؤ، ؤ

بو قایدا بئله دیر کی باجاردیغیمیز قدر اونلارا یاپیشان اک لر ده یووارلاق یا دوز اولمالی دیر.

مثال: پول – پوللو    /  ایش – ایلش

هوش – هوشلو    /   بار – بارلی

چوخلو اک لریمیز واردیر: هم یووارلاق و هم دوز:

لیق – لیک – لوق – لوک / آزادلیق – گؤزل لیک – سؤزلوک – زورلوق

چی – چی – چو – چو / دمیرچی – آلماچی (یالانچی) – توپچو (قوروقچو) – اوزومچو

لی – لی – لو – لو /

و یوزلرجه شکیلچی اک لریمیز واردیر.

لی – لو

تهرانلی – تبریزلی – احمدلی – آغاجلی – آنا آتالی – پوللو – بوزلو

گئجه لی – ائرته لی

دوزلو – دیرلی – یاشلی – آنلاقلی

یئمه لی – ایچمه لی

لیق – لوق – لیک – لوک

تورک دیلینده چوخ ایشلک اک لردن دیر و نئچه نئچه معنالاری چلتدیریر:

یازلیق (بهاره) گوزلوک (پاییزه) یایلیق (تابستانه) بایراملیق (عیدانه) اتلیک (گوشتی) آرخالیق (ارخالق-کت)

باشلیق (کلاهک) گوزلوگ (عینک) قولاقلیق (گوشی) قیرخلیق (قیچی پشم زنی)

ج- یئرلر و بؤلگه لر آدلاریندا چوخلوق گؤسترمک اوچون:

سامانلیق (کاهدان) اودونلوق (انبار هیزم) قوزولوق (آغل بره‌ها) آغالیق ائوی (خانه اربابی) توپراقلیق (دشت خاکی و بی سنگ) قوراقلیق (خشکی) مئشه لیک (جنگل) آغاجلیق (درختزار) تویوقلوق (مرغداری).

بوللوق (فراوانی) آزلیق (اقلیت) چوخلوق (اکثریت) اینسانلیق (انسانیت) اوجوزلوق (ارزانی) وارلیق (هستی) یوخلوق (نیستی) قارداشلیق (برادری) دیریلیک (زندگی) قوهوملوق (خویشی) دلیلیک (دیوانگی) داشلیق (سنگلاخ).

ایش و مسلک اوچون :

طبیبلیک_پزشکی) تاجرلیق (تجارت) وکیللیک (وکالت) شاعیرلیک (شاعری)

عئینی معنادا جی اکی ایله گلر:

سودچولوق (شیر فروشی) بالتاچیلیق (هیزم شکنی) اسلامچیلیق (اسلامگرایی) تملچیلیک (اصول گرایی).

 رتبه و مقام دوروملارینی گؤسترمک اوچون:

شاهلیق (شاهی) خانلیق (خانی) بگلیک (بگ بودن) آغالیق (سیادت-بزرگواری) یوزباشلیق (سرگردی) اونباشلیق (گروهبانی) باخانلیق (وزارت) و…

 البته اک لرین ساییسی داها چوخدور. اما بونلاری بیلمک بیر چوخلو کلمه لرین معناسینی بیلمکده بیزه کمک اولار. او بیری طرف دن بیر سیرا اک لر فعل لره عایددیر. یا بو اک لرله فعل لر دوزه لینر مثلا:

لا – له

ایش – ایشله مک / گؤز – گؤزله مک /

سال – ساللاماق / باغ – باغلاماق /

لش – لاش

ال – اللشمک / مست – مستلشمک

چای – چایلاشماق /

فعل لرین صرفینده ده بو قایدا ایشله نیلیر:

گؤرمک – گؤر – فعلین گؤکو

گؤروش – گؤرونتو –

یا فعل دوزه لینیر: گؤرمک – گؤروشمک – گؤرونمک – گؤرونوشمک – گؤردومک – گؤروندورمک – گؤروشدورمک – و . . .

گؤردو – گؤرور – گؤروشور – گؤردورور – گؤروشدورور – گؤرمور – گؤروشمور و . . .

گلمک: گلیر – گله جک – گلدی – گله جکدی – گلمیر: گلمه ییر (گلمیر)– گلمه یه جک (گلمیه جک) –

ساتماق : ساتیش – ساتار – ساتیجی

ساتیر – ساتیردی – ساتاجاق – ساتماییر – ساتمایاجاق –

دیلیمیزین عیارلانمافورماسیندا ایشلتمک اوچون، دیلیمیزده املا قایدالارینی دا رعایت ائتمه لی ییک. نئجه کی دیلین بیر سیرا قایدالاری وار بو قایدالاری املادا دا رعایت ائتمک گرک. مثال:

دیلیمیز التصاقی دیر، بو بومعنادادیر: دیلیمیزه یاپیشان اک لر اصلی کلمه یه یاپیشیر. ال – جمع باغلاماق ایسته ییرم. گرک یازام: اللر و بو لر اله یاپیشمالی دیر. جمعا بیر کلمه دیر. سونبول – سونبوللر – اوتومبیل لر – دقت ائتمه لی ییک آدلا جمع علامتی – لر و لار آدا یاپیشیر. بونلار آیری – آیری یازیلماز. ایندی سونبول – سونبوللر – سونبولری – سونبولریمیز – سونبوللریمیزدن – سونبوللریمیزدندیر.

باخین بونلار هامیسی بیر کلمه اولور و هئچ بیر اکی سونبولدن آییرماز دوز اولماز. آما ائده بیله ریک راخت اوخونماق اوچون آرالاریندا یاریم فاصله ایله یازاق. یعنی کلمه نی تیکه له مه ییریک، آما عرب خطینده ائده بیله  ریک مثلا سونبولو یازاق و لریمیزدن اک لرینی سونبول ایله یاریم فاصله ایله یازاق. بئله یازماق سبب اولار کلمه راحت اوخونسون. آنجاق آرالاریندا آرا وئرمه مه لی ییک. یاریم فاصله دئینده – کامپیوتر و یا بیلگی سایاردا بودور کی یاپیشیقلی دیر، ولی مثلا ل بورادا بؤیوک و آیریلمیش فورماسیندا یازیلیب و بئله لیکله سونبول – اک لردن آیری گؤسته ریلیر.

فعللرده بو ایشی گؤرمک نئجه دیر؟ فعین بیر کؤکو وار: مثلا ساخلاماق. ساخلا اونون کؤکودور. مصدر علامتینی گؤتورمکله کؤک الده اولور. ایندی فعلی بیر زماندا ایشله دیریک: ساخلادیم، ساخلادیلار. بورادا اجازه میز یوخدور ساخلادی لار یازاق. یعنی لاری آیری یازاق. چونکی لار بورادا دوزدور کی جمع علامتی دیر، اما فعلی صرفینده جمع علامتی دیر. گرکدیر فعلین تامام اکلری بیرگه یازیلا. تاسوفله بو یازی قایداسی اکثرا درگی لریمیزده ده پوزولور.

فعل نئجه یارانیر؟ مثلا گئچه جک زاماندا / زمان گذشته ده:

کؤک + علامت زمان + ضمیر متصل

ساخلا + دی + لار

ساخلا + ما + دی+ لار

بونلاری آیری – آیری یازماق دوز دئییلدیر. کلمه نی تیکه له مک دوزگون ساییلمیر و دیلیمیزین التصاقی اولدوغونو پوزماق معناسیندادیر.

بیز بو بالاجا قایدانی رعایت ائتمک و گؤز اؤنونه آلماقلا، دیلیمیزین استاندارد فورماسینی ایشله دیریک. چوخ چتین ده دئییلدیر.

دیلیمیزی تدریج ایله – زامان سوره سینده اولغونلاشمیش. بو اولغونلاشما و استاندارد حالینا گلمه ۱۰۰۰ ایلین چالیشمالارینا باغلی دیر. بو اولغونلاشمادا چوخلو عامللرین رولو اولموشدور. من بورادا بونلارا اشاره ائتمک ایسته ییرم:

۱ ) یوزلرجه شاعیرلریمیزین، عالیم لریمیزین و یازیچیلاریمیزین میدانا گلمه سی و اثرلری دیلیمیزین هم گوجلندیریب و هم ده دیلیمیزی قایدا – قانونلارینی یولا سالمیشدیر. بیلیریک او زامانلار دا دیلیمیز مین لر و میلیونلار انسان طرفیندن ایشله نیلیردی. آنجاق یازارلار و شاعیرلر دیل ایله چالیشیرلار. شاعیرلر دیلی تمیزله ییر، کلمه لری یونتالاییر، ان گؤزل فورماسینی سئچیب ایشله دیرلر. بو بؤیوک انسانلار یئرلی لهجه لریندن یوخاری قالخیب و چوخلو دانیشانلار طرفیندن ایشله دیلن دیلی اله آلمیش و یازیلاریندا اوندان یارارلانمیشلار. بئله لیکله ده دیلین استاندارلاشماغا یؤنتمیشلر. بونلار تکجه اؤزلرینی گؤرمه میشلر. بلکه خالقی و عموم خالقی نظرده توتموشلار و ایسته میشلر چوخلو انسانلار دانیشان دیلی ایشلتسینلر.

شاعیرین ایشی دیل ایله اولور. دیل شاعیر اوچون یاراق دیر، وسیله دیر و آلت دیر. بو یاراغی، وسیله نی دوزگون ایشه آلمالی دیر. بوگون ده بئله دیر. هئچ بیر شاعیر دیله لاقید قالابیلمز. اونون بوینوندا دیل گلیشمه سی، ان آزی سؤزونو دوزگون بیر دیلده دئمه لی دیر. عینی حالدا اکثریتین دیلینی ایشه آپارمالی دیر. اکثریتین دیلی – بیر باخیشلا استاندارد دیل ساییلیر.

۲ ) حکومت لر دیلین استانداردلاشماسیندا رول ایفا ائتمیشلر. اونلار مدرسه لره نظارت ائتمکله و معلیم لرین بیر یولونان دانیشیقلاری و کتاب اؤیرتمه لری بیرلشمه سینه ده دقت یئتیرمیشلر. بو، او معنادا دئییلدیر کی حکومتلر دیلی تانیییرلار. بلکه دولت لرین ساراییندا کاتب لر واریمیش، اونلارین ایشی دیل ایله باغلی اولموش و ایشلری  دیل ایله اولوردو. بونلار مجبور اولاراق بیر دیلی ایشلتمه یه یؤنه لیردیلر و بئله لیکله دیلی بیر قایدا اوزویله ایشله دیلر.

دولتلرین حیمایه سی شاعیرلر، عالیم لر و یازارلار اوزه رینده مباحثه سیزدیر. چوخلو شاهلار، سلطانلار بونلارین یازیبلارییلا تاریخده آدلاری قالمیش. عینی حالدا شاهلارین، سلطانلارین ساراییندا کاتبلر واریمیش و تامام مکتوبلار، فرمانلاری اونلار یازیمیرلار. بو کاتبلرین ایشلری یازماق اولموش و اؤزلری اوچون یازی شیوه لری اولموشدور. بنلار چالیشیردیلار شاه دیلی له یازسینلار. دیللری تمیز، محکم و بیر قالیبدا اولوردو. بئلهخ لیکله معیار بیر دیل سارایدا یارانیردی.

دیلیمیزین گئنیشلیگی

تورک دیلی ان گوجلو و زنگین دیللردن بیری ساییلیر. دیلیمیزده بیر کلمه دن یوزلرجه باشقا کلمه یاراتماق اولور. حتا فعللر ده بئله دیر. بیر فعلدن یوزلرجه باشقا فعل دوزلتمک مومکوندور. هر اسم، صفت، قید و جمله نین باشقا عنصورلریندن باشقا فعللر، صفتلر، قیدلر و سایره دوزه­لینیر. مثال اوچون بیلمک فعلینی نظرده توتورام. گؤرون نه قدر فعل دوزلتمک اولور:

بیلمک / بیلیمک / بیلینمک / بیلیتمک / بیلدیرمک / بیلدیرتمک / بیلیشمک / بیلیندیرمک / بیلیندیرتمک / بیلیندیشمک / بیلینیشمک / بیلیشدیرمک / بیلیندیریشمک / بیلیندیریتمک / بیللندیرمک / بیللشدیرمک / بیللتدیرمک / و . . .

بو فعللرین منفی دوروملاری دا واردیر:

بیلمه­مک / بیلینمه­مک / بیلدیرمه­مک / بیلیشمه­مک / بیلیندیرمه­مک / و . . .

البته اگر زمانلارین دا گئنیشلیگینی یادا سالساق، اوندا بیلینر کی دیلیمیز نه قدر زنگین دیر. ایندی گؤرون “بیل” کلمه سیندن نه قدر باشقا کلمه یارانیر:

بیلیم / بیلیک / بیلگی(معلومات) / بیلیمسل(علمی) / بیلگین / بیلگه / بیلیش / بیلیشگه / بیلدیک (یابانجی اولمایان) / بیلدیرمه / بیلدیرگه (بیان نامه) / بیلدیری(تبلیغ) / بیلدیریم(یازیلی اعلان) / بیلمه جه(دانستنی) / بیلیملی (آگاه)/ بیلیمسیز(ناآگاه) / بیلینچ / بیلینچلی / بیلینچسیز/ بیلیم گه: دانشکاه، بیلیرگه: دانشکده، و . . .

هله کلمه لرین ترکیبیندن علاوه، باشقا کلمه لر ده یارانیر مثلا:

بیلیر کیشی / بیلیم یوردو / بیلینچ آلتی / بیلیم قورغو / بیلگی سایار (کامپیوتر) / و . . .

مومکوندور بیر سیرا دوستلار بویورالار کی بو فعل و کلمه بئله دیر. باشقا بیر مثال دا وورورام مثلا: دوزمک فعلی و کلمه سی:

دوز / دوزمک / دوزولمک / دوزنله­مک / دوزه­لیش / دوزلمک / دوزتمک / دوزن (ترتیب) / دوزه­نک (مکانیزم) / دوزنله­مک / دوزنسیز / دوزنلی / دوزئی / دوزگون / دوزونه / دوزلوک / دوزولمک / دوزگی / دوزونده / دوزلوک / دوزوم / دوزله­مه / دوزله­مک / دوزونتو /  و یئنه ده یوزلرجه باشقا ساده و ترکیبی کلمه لر

باشقا بیر مثال “دیل” زبان معناسیندا کلمه دن :

دیلنمک / دیللنمک / دیله مک / دیللشمک / دیللتمک / دیللشدیرمک / دیلندیرمک / / دیللندیرمک

ساده کلمه لر:

دیلیم / دیلیم – دیلیم / دیلماج / دیلچی / دیلچیلیک / دیلنچی / دیلباز / دیللی / دیلسیز / و . . .

مومکوندور بئله بیر سورو نظرینیزه گلسین کی دیلیمیز بئله گوجلو اولاراق، بس نییه بو قدر فارسیجا و عربجه کلمه لر دانیشیغیمیزا داخیل اولور. البته بیلیرسینیز کی بو فارسیجا و عربجه سؤزجوکلر ایندیلر دیلیمیزده دانیشیقدا ایشله نیلیر. یوخسا ادبیاتیمیزدا اولمامالی دیر و بونون دا دلیلی وار. دلیلی بودور کی اداره لرده و مجمع لرده فارسیجا دانیشماغا تاکید اولونور. یوخسا هر بیر فارسی یا عربی کلمه نین قارشیندا نئچه تورکو کلمه میز واردیر. سیزه مثال وورماق اوچون ت حرفی ایله باشلانان نئچه کلمه نین تورکجه سینی سؤیله ییرم:

تعجیل = ائرته­له­مه / تدبیر = اؤنلم / تدریجا = یاواش – یاواش؛ آزار – آزار / تاسف – آجینما / تهلوکه = چکینجه / تکامل = ائوریم، اولغونلاشما / تقدیر = پایلاما / تکلیف = اؤنه­ری، رسمی داورانیش / تقصیر = سوچ / تلفظ = سؤیله­نیش / تلقی = گؤروش، آنلاییش / تماس = باغلانتی / تامین = گرچکلشدیرمه / تمثیل = سؤز گه لیشی / تناقض = چئلیشکی / تنقید = ائلئشتیری، ائلئشتیرمه / تاسیس = قورما / تاسیسات = دؤشه­مه / تست = سیناما / تسویه = دوزلتمه / تشکیل = اولوشدورما / تشویق = ایستکلندیرمه، اؤزندیرمه / تدقیق – اینجه­له­مه / تواضع = آلچاق گؤیوللولوک، گؤسته­ریش­سیز/ تدلو = دوغوم / توقیف = دوردورما، توتوقلاما / تضاد = قارشیتلیق / تظاهرات = گؤسته­ری / تزیین = سوسله­مه / و . . .

بونو دئمک ایسته ییرم: هئچ بیر فارسیجا و عربجه سؤزجوک یوخدور کی اونون قارشیندا دیلیمیزده معادلی اولماسین. آنجاق بالاجا بیر همت لازیمدیر اؤز دیلیمیزه اؤنم وئریب، اؤز دیلیمیزده مطالعه ائده ک و اؤز دیلیمیزده دانیشاق.

ارسال دیدگاه