آلپ ارتونقا (افراسیاب)

 م. کریمی

ایران تورکلری معتبر بیر تاریخ دالیندا دایانمیشلار. بیر سیرا مورخلرین خوشونا گلمه­ سه ده تورکلرین تاریخی ایران تاریخینی بزه ­میش و غیرتلی خالقیمیزین تاریخی اولموشدور. وطنیمیز ایران، فخر ائدیجی بیر اؤلکه اولاراق اسلامی – ایرانی فرهنگی ایله مین ایللر بویو نئچه ائلین یوردو اولموش، بیر اورَک و اراده یله اجنبی­لر و استعمار قارشیندا وطنلرینی ساخلامیشلار. بو ائللرین دیلی بیر اولماسا دا، مین ایللر بویوندا صمیمیت و اورک بیرلیگیله بیر – بیری نین یانیندا یاشامیشلار و تاریخین چتین گونلرینده دوشمن قارشیندا بیرگه دایانمیشلار. قانماز دوستلارین “بیر دیل – بیر ملت” تئوروسونا قارشی مقدس اؤلکه ­میز ایرانی حفظ ائتمیش و ایرانلی­لیغی تورک دیلی ایله ده قوروموشلار.

    تاریخی واراق ووراندا اسکی تاریخده “توروک” و یا “توروخ” آدی ایله ایکی – اوچ دؤنه­دن آرتیق اوز – اوزه گلمه ­ییریک؛ آنجاق ۵۵۲جی میلادی ایلدن سونرا بومین خاقان الیله گؤگ تورک سولاله­ سی یارانیر و بیرینجی دفعه اولاراق تورک آدینی تاریخده دیللره سالیر. بوگون دیلچی­لیک علمی­نین گلیشمه­ سیله بیلیریک التصاقی دیللرین قورومو مینلر ایل بوندان اؤنجه و مینلر ایل بوندان سونرا دا التصاقی اولموش و قالاجاقدیر. بو تئورییه آرخالاناراق ادعا ائتمک اولور اسکی تاریخده التصاقی دیللر بوگونکو تورک دیلی­نین سلف­لری اولمالی­دیر. بئله اولدوقدا ایران تاریخینده گئده­ن گوتتی­لر، آراتتی­لر، هورریلر، ماننالار و مادلارین تورک اولدوغونا نظر وئرمک دوزگون اولا بیلر. بونلاردان قالان اثرلر چوخ آز اولورسا دا، بو ادعانین اثباتی اوچون یئترلی­دیر.

   مذهبی روایتلره گؤره – تورات کتابیندا و بوتون فارسی و عربجه کتابلاردا اشاره اولدوغو کیمی، یئر کوره­ سی­نین انسانلاری نوح پیغمبرین زمانیندا آرادان گئدیر. توفاندان سونرا حضرت نوح یئر کوره ­سینی اوچ اوغلو – حام، سام و یافث آراسیندا بؤلور. حام ایرانلی­لارین آتاسی، سام روملولارین آتاسی و یافث تورکلری آتاسی ساییلیر. بو داستان عربجه، فارسجا و تورکجه کتابلاردا او جمله­ دن طبری، یعقوبی، جامع التواریخ و باشقا کتابلاردا تکرارلاناراق یازیلمیشدیر. ایران قایناقلاری او جمله­دن شاهنامه ­ده بونا بنزَر بیر داستان واردیر. بورادا فریدون یئر کوره­ سینی اوچ اوغلو سلم، تور و ایرج آراسیندا بؤلور. سلم باتی یوردلارینا سلطان سئچیلیر، تورج تور اؤلکه ­سی – دوغودان توتوب ایرانین قوزئیینه صاحاب چیخیر و ایرج ایرانا شاه اولور. بو داستانلارا دایاندیقدا تورکلرین ایراندا اولدوغو مسلّم ساییلیر. تأسوفلرله ایران چاغداش مورّخلری بونون یئرینه رضاشاهین تئوروسونون طرفداری اولموشلار. البتده تورکلرین ایراندا حضورلاری اونلارین سونکو مهاجرتلرینه قارشی ساییلماییر. بو یئنی مهاجرتلر بلکه اونو تقویت ائدیر. ابن خلدون و طبری کیمی یازارلار ایرانی “ارض الترک” ده آدلاییرلار. خزرلر امپریاسی دا تورکلرین آذربایجاندا گوجلنمه­ لریله باشقا بیر سندلر الده ائتدیریر. اونلاردان قالان “نوم بیتیک” کتابی بونا دانیلماز بیر سنددیر.

شاه عبدالله بدخشی (مجلۀ آریانا شماره پنجم سال اول جوزا ؛ ۱۳۲۲) یازیر: ساکالارین سویو حاققیندا مختلف نظرلر واردیر. مثلا تورات ۱۰جو بابدا ساکالاری مأجوج قومو تانیتدیریر و اونلاری یافث ابن نوح بیلیر. بقراط اونلارین حاققیندا معلومات وئریر و دئییر اونلار اؤزلریندن باشقالارینا بنزه میرلر، دریلری نین بویاسی ساری و گوده لری ثمین دیر چون ساققاللاری یوخ، قادینا بنزه ییرلر. بونلار یونانلیلارا دوشماندیرلار. تاریخ علمی نی بیلن لر بقراطین بو نظرینی ساکالار شاهینا نسبت وئریرلر. بونلار میلاددان ۷۰۰ ایل اؤنجه ماد، ارمنستان و کاپادوکیه یه یورویوب و آلدیلار. حسن پیرنیا (ایران باستان، چاپ اول ۱۳۸۱ انتشارات زرین، ج۲، ص ۲۱۸ – ج ۲، ص ۶۱۷) دا بونا یاخین نظر وئریر و یازیر: سارماتلار سکائیه نین ساکین لری آلتای تورانلارینداندیرلار و سونرا بورایا گلمیشلر. ساکالار داریوش ایله ده ساواشمیشلار. روس عالیمی بارتولد یازیر: یاواش یاواش بو نظریه یئرینه دوشور کی ساکالار یافثی دیرلر. او آرتیریر: ن. مار چالیشیر ساکالار و یافثی لرله آریالاردان قاباقکی ملت لر آراسیندا ایلگی قورسون. ب. فاروماکوفسکی دا ساکالارین یافثی اولدوغونا اینانیر. جواهر لعل نهرو جواهر لعل‌نهرو (کشف هند ج ۱، ص ۲۳۰) یازیر: ساکالارین اسکی بیر ایلگی لری بیزیم یوردوموزلا واریدیر. اونلار اسکی زامانلاردان ۷جی یوزایله قدر سیحون و جیحون آراسیندا یاشامیشلار. یئرلی ساکالارا ۷جی یوزایلده باشقالاریلا آرتیریلدی و ساکالارین توپلومو بؤیودور و چوخالدیلار. هیرودوت یازان ساکالار شاهلیغی بو ساری دریلی ساکالاردیر.

   بو آرادا بیر سیرا فارس یازارلاری او جمله دن شاه عبدالله بدخشی ساکالارین آریایی اولدوقلارینا دایانیر کی چین سینگ یانگ دان گلمیش و اوروپایا قدر ده یاییلمیشلار. ذکی ولیدی توغان یازیر: “من ده ا. منس (E.minns)، هـ . تریدلر (H.Triedler), ب . لوفر (B.laufer) کیمی ساکالار (اسکیت­لر)ی تورک قوموندان بیلیرم”. اسلام انسیکلپودیاسیندا (۲جی جیلد ۹۷جی صفحه ده) و (دائرةالمعارف اسلامی تحت عنوان Ghozz ص ۱۰۷) یازیر: تورکلر ۷جی یوزایلده میلاددان اؤنجه بورایا (آذربایجانا) گلمیش و حاکم اولموشلار. توفیق حاجیف ساکالارین تورک دیللی اولدوقلارینا تاکید ائدیر و باشقا بیلگین لر او جمله دن پروفسور اقدس و نعمت کورات دا ساکالارین تورک اولدوقلارینا موافق دیرلر (تورانیان از پگاه تاریخ تا پذیرش اسلام، ص ۱۲۱ و )۱۲۲. یئز قازینتیلاریندان یئنی تاپینتیلار ساکالارین تورک اولدوغونا سندلر واردیر. ذکی ولیدی طوغان و بارتولد دیوان لغات التورک و قوتادغو بیلیک اثرلرینه استناد ائده رک ارتونقانی همان افراسیاب بیلیر و ساکا تورکلری نین حاکیمی تانیییرلار.

پروفسور محمدتقی زهتابی (محمدتقی زهتابی (کیریشچی) تاریخ دیرین ترکان ایران، ص ۱۶۵) یازیر: مئناندر کیمی اوروپا تاریخ یازانلاری ۶جی یوزایلده بیزانس یازاری تورکلری ساکا دئییرمیشلر. ی. و. پیانکو ساکاشناس عالیم یازیر: ماساگیت لر اشکوزلاردان دیرلار و تورک اولدوقلاری حتمی دیر. باشقا عالیم لر ده ماسازت لری، ساکالاری، پچنق لری، خزرلری و هونلاری بیر سویدان بیله رک تورک دیللی اولدوقلارینی اثبات ائتمه یه یئنی احتیاج دویمورلار. ایش اورایا چاتمیشدیر کی بوگون تاتار، تورک، قیرقیز و باشقا بوگونکو تورک ملت لری ساکالاردان باشقا بیلمیرلر.

  آلپ ارتونقا حاققیندا معلومات:

آلپ ارتونقا تورکلرین ان بؤیوک قهرمانی دیر کی تاریخ ایله افسانه آراسیندا دولانیر. تاریخی قایناقلار آلپ ارتونقانی میلاددان ۶۰۰ ایل اؤنجه یه آپاریب و ساکالارین بؤیوک خاقانی کیمی تانیتدیریرلار. آنجاق افسانه لره ده یئرله شیر. ایران و توران ساواشلاری افسانه لرله دولو اولاراق توران شاهی افراسیاب آدلانیر و ایران افسانه وی شاهلاری اولان کیانیلرله ساواشمادادیر. بو افسانه ای قهرماندان چوخلو روایتلر یازیلمیش و نظره ائله گلیر کی

 “تومریس” کلمه سی تورکجه دمیر آدی نین یونانیلشمیشی دیر. افسانه لره آرخالاندیقدا تومروس آلپ ارتونقانین نوه سی دیر. او، کوروش لا ساواشدا اوغلونو الدن وئریر و کوروش نامردلیکله اونو اؤلدورور. آناسی تومروس کوروشون یوروشلری نین قارشیندا دایانیر و بو یوروشلرده تومروسون اوغلو اؤلدورولور. سکالار کوروشون یورزوشلری قارشیندا تدبیر تؤکوب دال قاییدیر. کوروش اونونلا ازدواج اؤنه رینی وئریر و منفی جواب ائشیدیر. اونا گؤره ده ساکالارین یوردونا یوروشلرینی شدتلندیریر. تورمروسون اوغلونون اؤلومو اونو ناراحات ائدیر و آند ایچیر اوغلونون اوجونو آلسین. آنجاق بیر آغیر ساواشدا پارس قوشونو سیناغا اوغراییر و کوروشون اؤلومونو اؤلولر ایچینده تاپیب تومروسون یانینا گتیریرلر. بو حادثه اوروپا صنعتکارلاری طرفیندن نئچه نئچه نقاشی تابلولاریندا چکیلمیشدیر و بو تاریخی اولای اوچون سندلر یازیلمیشدیر.

قوتادغو بیلیک

خاقانیه یا قاراخانلیلار سولاله سی اؤزلرینی افراسیاب ائولادی تانیرتدیریرمیشلار و آل افراسیاب آدییلا تاریخده قالارقی اولموشلار.

ساكالار دؤنَمينه عاييد «آلپ ار تونقا» و بو اولماق اوزَره ايكي دستان تثبيت ائديلميشدير. آلپ ار تونقا، ۷۰۰ ايل ميلاددان اؤنجه ياشاميش قهرمان و چوخ سئويلن بير ساکا حؤكومداري دير. آلپ ار تونقا اورتا آسياداكي بوتون تورك بويلاريني بيرلشديره‌رك حاكيمييتي آلتينا آلميش، داها سونرا قافقازلاري آشاراق آنادولو، سوريه و مصري فتح ائتميش و ساكا دولتيني قورموشدور. آلپ ارتونقانين حاياتي ساواشلارلا کئچميشدير. اوزون سوره موجاديله ائتدييي ايرانلي حؤكومداري «كي‌خسرو»اون دعوتينده حيله ايله اؤلدورولموشدور. آلپ ار تونقا ايله ايرانلي حؤكومدارلاري آراسينداكي بو موجاديله‌لرين خاطيره‌لري اوزون عصيرلر هم توركلر و هم فارس‌لار‍‍ آراسيندا ياشاديلميشدير. آلپ ارتونقا، آسور قايناقلاريندا «مادووا»، «هئرودوت» دا «ماديئس»، ايران و ايسلام قايناقلاريندا افراسياب آدلاري ايله آنيلماقدادير

اورخون يازيتلاريندا دوققوز اوغوزلار آراسيندا «ار تونقا» آدينا ياپيلان یوغ مراسيميندن سؤز ائديلمكده‌دير. تورفان شهري‌نين باتيسيندا تاپيلان بزکلیک معبدي‌نين دوواريندا دا آلپ ار تونقانين قانلي رسمي بولونماقدادير. «ديوان الغات التورك»ون يازاري كاشغرلي محمودا و قوتادغو بیلیک يازاري یوسف خاص حاجب گؤره «آلپ ار تونقا» ايران دستاني شاهنامه‌ده كي بؤيوك و افسانه‌وي توران حؤكومداري افراسیاب دير. ديوان الغات التورك ده توران حؤكومدارليغي‌نين مركزي اولاراق «كاشغر» شهري گؤستريلمكده‌دير. ايسلامي قبول ائتميش اولان قاراخانلي دوولتي حؤكومدارلاري دا اؤزلري‌نين افراسياب سلاله‌سيندن گلديكلرينه اينانميشلار و بونو ايفاده ائتميشديلر. مغول تاريخجي‌سي «جوويني» ده اويغور دوولتي‌نين حؤكومدارلاري‌نين دا افراسياب سويوندان اولدوغونو يازماقدادير. «شجره‌ي تراكيمه»يه گؤره سلجوقلو سولطانلاري اؤزلريني افراسياب سويوندان قبول ائدرديلر. سوسياليست جومهورييت‌لر بيرليگيي‌نين (شوروي) داغيلماسيندان سونرا ايله‌تيشيم (ارتباط) قورماق ايمكاني بولدوغوموز و روسلارين ياكوت آديني وئردييي تورك قوروپ اصلينده اؤزلرينه ساكا دئديكلريني سؤيله‌ميشديلر. تاريخ ايچينده غيب‌اولدوغونو دوشوندوگوموز ساكا توركلري‌نين آز دا اولسا بير بؤلومونون بوگون ياشاماق‌لاريني سوردورمه‌لري لاپ چوخ مسئله‌نين يئني‌دن آراشديريلاراق دوغرولارين اورتايا چيخماسينا يارديمجي اولابيله‌جكدير. تاريخجي «مسعودي» ده ۷ يوزايلين باشينداكي گؤك تورك خاقاني‌نين افراسياب سويوندان اولدوغونو يازماقدادير. بوتون بو بيلگيلردن حركت‌له «تونقا آلپ» لا ايلگيلي افسانه‌لرين گؤك توركلردن اؤنجه «دوغو و اورتا تييانشان» آلانيندا ياشايان توركلر آراسيندا مئيدانا گلديگيني و بو دستانين داها سونرالاري گؤك تورك و اويغورلار آراسيندا ياشاياراق دوام ائتديگيني گؤسترمكده‌دير. آلپ ار تونقا دستاني‌نين متني بو گونه يئتيشمه‌ييب. بير قيسميندان يوخاريدا بحث ائتديگيميز قايناقلاردا بو ديَرلي ساكا حؤكومداري و قهرماني حاققيندا بيلگيلر و بير ده آغيت تثبيت ائديلميشدير:

یوسف خاص حاجب طرفیندن یازیلان قوتادغو بیلیک کتابیندا دا اونون حقینده بو مصرع لر قید ائدیلمیشدیر:

ابیات زیر:

körü barsa emdi bu türk begleri
ajun beglerinde bular yeğleri (276)
bu türk beglerinde atı belgülüg
tonga alp er erdi kutı belgülüg (277)
tajikler ayur anı afrasiyab
bu afrasiyab tuttı iller talap (280)

 ایندی باخسان گؤره سن کی تورک بیگ لری

دونیا بیگ لری نین ان یاخشی لاری دیر.

بو تورک بیگ لری آراسیندا آدی مشهور

تونقا آلپ اردیر کی طالعی بللی دیر.

او یوکسک بیلیگه و چوخلو اردمه صاحیب ایدی

بیلیک لی، ادراکلی، خلقین سئچیلمیشی ایدی.

هم سئچیلمیش، هم یوکسک، هم ده جسور ار ایدی

دونیادا آنجاق فراستلی ار حاکیم اولا بیلر.

ایرانلی لار اونا افراسیاب دئییرلر

بو افراسیاب نئچه – نئچه ائللر توتموشدور

دونیانی اله کئچیرمک اوچون

چوخلو هنر صاحیبی اولماق، ادراک و بیلیک لازیمدیر.

فارسلا بونو کتابدا یازمیشلار

کتابدا اولماسایدی اونو کیم تانیاردی؟

. . . ۲۷۶ دان ۲۸۷یه قدر بیت لر. (قوتادغو بیلیک، م. کریمی، جلد ۱، ص ۱۷۸ – ۱۷۹).

هابئله ۵۸۶۱جی بیتده آلپ ارتونقانین نصیحت لرینی ائشیتمه یه بئله یازیر:

negü tir eşitgil tonga alp erig
bilip sözlemiş kör bu öt saw erig (5861)

ائشیت گؤر آلپ ارتونقا نه دئییر:

باخ کی بو نصیحتی علم و بیلکله دئمیشدیر.

بو تورک بیگ لرینده آتی بئلگولوک

تونقا آلپ لار ایردی قوتی بئلگولوک

بئدوک بیلگی بیرله اؤکوش اردمی

بیلیک لیک او قوشلوق بودون گؤدرمی ؟

تاجیک لر آییر اونی افراسیاب

بو افراسیاب توتدی ایل لر تالاب

قوتادغو بیلیکده، آلپ ار تونقا حاققيندا بو بيلگي وئريلمكده‌دير: “اگر ديققت ائدرسن گؤرورسن كي دونيا بَي‌لري آراسيندا، ان ياخشي‌لاري تورك بَي‌لري دير. بو تورك بَي‌لري آراسيندا آدي مشهور، ايقبالي آچيق اولاني تونقا آلپ ار ايدي. او يوكسك بيلگييه و چوخ فضيلت‌لره صاحيب ايدي. چوخ سئچكين، يوكسك و ايگيد آدام ايدي؛ ذاتن عالم‌ده فراصت‌لي اينسان بو دونيايا حاكيم اولور. ايرانلي‌لار اونا افراسياب دئيرلر؛ بو افراسياب آخينلار حاضيرلاييب، اولكه‌لر ضبط ائتميشدير. دونيايا حاكيم اولماق و اونو ايداره ائتمك ايچين لاپ چوخ فضيلت، عاغيل و بيلگي لازيمدير. ايرانلي‌لار بونو كيتابا گئچيرميشديلر. كيتابدا اولماسایدی اونو كيم تانيیاردي.”

 

دیوان لغات التورک

دیوان لغات التورک ۱۰۰۰ ایل بوندان اؤنجه یازیلان تورک دایره النمعارفی آدلانیر. بو ده یرلی کتابدا آلپ ارتونقا حاققیندا سؤیله نیلن شعرلر گتیریلمیشدیر. دیوان لغات التورک گؤسته ریر کی آلپ ارتونقا اؤلنده اونا بؤیوک مرثیه لر یازیلیر و شعرلریندن نمونه لر گتیریر. بو شعرلرین سؤیله نیش تاریخی بللی دئییلدیر آنجاق بو احتمال دا وئریلیر کی میلاددان اؤنجه ده دیللر ازبری اولاراق اونلاری سون واریانتی بلکه ۱۰۰۰ یا ۱۲۰۰ ایل اؤنجه ده اوخونان واریانتی یازیاا آلینمیشدیر. هر حالدا بو شعرلری شفاهی – دیلدن دیله سؤیله نیب محمود کاشغری نین قولاغینا چاتیبسا دا، اونون چوه اسکی شعرلری اولدوغو شکلی و شوبهه لی ساییلماییر. ایندی بو شعرلر بونلاردان عیبارتدیر:

آلپ ار تونقا اؤلدو مو
دونيا صاحيب‌سيز قالدي مي
قورخاق اؤجونو آلدي مي
ايندي اورک ييرتيلير.

فلک يارار گؤزتدي
گيزلي توزاق اوزاتدي
بَي‌لربَيي‌ني قاپدي
قاچسا ناسيل قورتولور.

ارلر قورد كيمي اولودولار
هيچقيريب ياخا ييرتديلار
آجي سسلرله باغيرديلار
آغلاماقدان گؤزلري قاپاندي.

بَي‌لر آتلاريني يوردولار
قايغي اونلاري دوردوردو
بنيزلري اوزلري سارالدي
سافران سورولموش كيمي اولدولار.

بو شعرلرده خالقین آلپ ارتونقایا اولان سایغی و حؤرمتینی گؤسته ریر و اونون اؤلومونه حصر اولونموش شعرلر یوزایللر بویو دیللرده اوخونورموش و بئله لیکله ده یادی و خاطیره سی دیری ساخلانیلیرمیش.

شاهنامه

شاهنامه تاریخ کتابی دئییلدیر بلکه افسانه لر کتابی دیر. آنجاق تاریخدن ده اونا قاریشیقلار واردیر. بو افسانه لرده ایران و توران ساواشلاری اساسلی یئر توتور. بیر حالداکی ایران و یونان یا روم ساواشلاری تاریخده یازیلان حادثع لردیر آمما شاهنامه ده اساسلی ساواشلار ایران ایله توران آراسیندا باش وئریر و توران شاهی افراسیابدیر کی ایرانی دفعه لرله اشغال ائدیر و ایران شاهلارینی و قهرمانلارینی تهلوکه یه سالیر. شاهنامه ده افراسیاب چوخلو تعریفله نیر و بیر چوخلو یئرلرده افراسیاب بیر قهرمان کیمی توصیف اولونور. اونون عاغیللی و کماللی اولدوغو یازیلیر.

شاهنامه افراسیابی بئله تانیتدیریر:

برو بازوی شیر و هــم زور پیـــل           و زو سایه افکنده بر چـند میل

به یکجای ساکن نباشد به جنــگ          چنین است آیین پور پشــنگ

که آن ترک در جنگ نر اژد‌هاست          دم آهنجو در کینه ابر بلاست

شود کوه آهن چـو دریــای نــاب          اگـر بشــنود پــور افراسیــاب

آلپ ار تونقا ايله ايلگيلي ان گئنيش بيلگي ايران دستاني شاهنامه‌ده تثبيت ائديلميشدير. شاهنامه‌نين باشليجا قونولاريندان بيري ايران — توران ساواشلاريدير. بو دستانا گؤره ان بؤيوك توران قهرماني اؤنجه شاهزاده، سونرا حؤكومدار اولان افراسياب دير. شاهنامه‌ده كي آلپ ار تونقا ايله ايلگيلي بيلگيلر بئله خلاصه اولا بيلير:

   توران شاهزاده‌سي افراسياب، باباسي‌نين ايسته‌گي اوزرينه ايرانا حرب آچدي. ايكي اوردو «ديهيستان»دا قارشيلاشديلار. بويو سروي، گؤكسو و قوللاري آصلان كيمي و فيل قدر قووت‌لي اولان افراسياب، ايرانلي‌لارا غلبه ائله‌دي. ايران پادشاهي افراسيابا اسير دوشدو. ايرانين ايلك اينتيقاميني او زامان ايرانا باغلي اولان قابل پادشاهي «زال» آلدي. زال باشاريلي اولماسينا رغمن ايران شاهي‌نين اؤلدورولمه‌سيني انگلليه بيلمه‌دي. افراسياب ايراني اله گئچيرمك ايچين يئني بير ساواش آچدي. ايرانين يئتيشديردييي ان بؤيوك قهرمانلاردان، زال اوغلو روستم، افراسيابين اوزه­رينه يورودو. افراسياب ايله زال اوغلو روستم آراسيندا بيتمز- توكنمز ساواشلار ياپيلدي. ايران تختينده بولونان كيكاوس، هم اوغلو سياوش و هم ده زال اوغلو روستمي داريلتدي[۳]. سياوش افراسيابا سيغيندي. سياوش‌ين توران‌دا بولوندوغو سيرادا، ائولنديگي «تورك بَيي پيران»ين قيزيندان بير اوغلو اولدو. سياوش اوغلونا باباسي كي‌خسرونون آديني وئردي. افراسياب اوزون ايللر توران‌دا حؤكومدارليق ائتدي. ايرانلي‌لار سياوش‌ين اوغلو «كي‌خسرونو قاچيرارارق ايران تختينه اوتورتدولار. كي‌خسرو، زال‌اوغلو روستم‌له ايش‌بيرليگ آپاردي و توران اوردولاريني يئندي (غلبه ائله‌دي). كي‌خسرو ايله افراسياب دفعه‌لرجه ساواشديلار. سونوندا اوردوسوز قالان افراسياب، كي‌خسروون آداملاري طرفيندن اؤلدورولدو. شاهنامه‌ده افراسياب آدييلا آنيلان توران حؤكومداري آلپ ار تونقانين ايران حؤكومدارلارينا دفعه‌لرجه يئنيلدييي آنلاتيلماقدادير. آنجاق ايران- توران ساواشلاريندا ايران حؤكومدارلاري سوركلي دئييشميش و ۱۴۰ ايل ياشاديغي روايت ائديلن آلپ ار تونقا ايسه موجاديله‌يه داوام ائتميشدير. بو دوروم افراسيابين باشاريسيز اولماديغيني گؤسترير. گرچك دستان متني بولوندوغو تقديرده بو دستانلا ايلگيلي داها ساغليقلي ديَرلنديرمه‌لر ياپيلابيلير گؤروشونده‌يم.

تاریخ فخرالدین مبارکشاه

   مبارکشاه بو کتابیندا تورکلرین اسلامدان سونراکی حکومت­لرینی آراشدیریر و هجرتین ۸۸جی ایلیندن توتوب ۶۰۱جی ایله قدر هند یوردلاریندا عدالتلی حکومت یاراتمالارینی آچیقلاییر. او دئدیگیمیز کیمی سلطانلاردان داها آرتیق، خالق کوتله­سینه دقت یئتیریر و اونلارین دورمونو و خصلت­لرینی تعریف ائدیر. بو تمیز رفتارلاری تعریف ائده­رک بو پاک دویغو و گئدیشلری – خصلت­لری تورکلرین و تورکوستانین فخر ائدیجی دورومو بیلدیریر (همان، ص ۱۸). او، تورکلرین اسلام دینینده استقامتلرینی تانیتدیرماغا چالیشیر و بئله سونوجلانیر: “کافیرلردن هئچ بیر گروه یوخدور کی کوفردن اسلاما گلیب و داها ائو، آنا – آتا و طایفاسینا اوره­یی چکیلمه­سین و بیر سوره مسلمان اولدوقدان سونرا کوفره دؤنمه­سین، مرتد اولماسین مگر تورکلر؛ تورکلر اسلاما گلدیکده ائله مسلمانلیغا باغلانارلار ائوی، آنا – آتا و طایفا اوچون دؤنمزلر و بوگونه قدر هئچ بیر کیمسه گؤرمه­ییب بیر تورک اسلاما گلدیکدن سونرا دؤنوب، مرتد اولوب و کوفره دؤنموش اولسون” (همان، ص ۲۶).

   باشقا بیر یئرده تورکلر حقینده سورغو سوآللارا جواب وئریر؛ او جمله­دن اوندان سوروشورلار: تورکلرین بو قدر عزّتلی دولت­لری اولدوغونون نه­دن دیر: او بئله جوابلاییر: “علم اهلینه آیدیندیر هر بیر خالق اؤز ائلی و شهری ایچینده عزیز و سایغیلی­دیر، اما غربته دوشدوکده و یاد اؤلکه­یه گئتدیکده خوار، ذلیل و حؤرمتسیز اولور، مگر تورکلر کی اونلارین حالی بونون ترسینه ­دیر. اؤز ولایت­لری و طایفالاری یانیندا اولدوقلاری زمان بیر تورک کیمی یاشاییرلار و مومکوندور چوخ دا سایغیلی اولماسینلار و مال – دولتدن وارلی اولماسینلار، آنجاق نه قدَر ائولریندن و طایفالاریندا اوزاق دوشدوکجه قدر و قیمت­لری داها چوخالار و امیر و سپهسالار اولارلار. حضرت آدم علیه السلامدان بوگونه قدر گؤرونمه ­ییب بیر قولام پادشاه اولسون مگر تورکلر” (ص ۳۶). او، سؤزونه دلیل گتیرمک اوچون آلپ ارتونقا – افراسیابدان بیر مثال گتیریر و یازیر: “مَثَل اوچون تورکلرین پادشاهی اولان، چوخ عاغیللی و حددن آرتیق رای صائب اولان و چوخ بیلن افراسیاب دئییر تورک صدف و دنیز ایچینده اولان بیر گوهردیر. اؤز مسکنینده اولان زامان قدرسیز و قیمت­سیز اولور. صدفدن و دنیزدن چیخدیقدا پادشاهلارین تاجیندا بیر قاش اولور، گلین­لرینده سیرغاسیندا و بوینوندا بیر زینت اولور” (ص ۳۸). کتابین اوزوندن اوخویورسام بئله دیر:

    “از مَثَل و سخنان افراسیاب یا آلپ ارتونقا که پادشاه تُرکان بوده است و از حد بیرون کامل عقل و صائب رای و بسیاردان بوده است اینست که مَثَل تُرک همچون دُرّی است که در صدف و دریا باشد. هرچند در مسکن خود است بی قدر و قیمت باشد. چون از صدف و دریا بیرون افتد بها گیرد و قیمتی گردد و زینت تاج پادشاهان و زیور و پیرایه­ی گردن و گوش عروسان شود” (ص ۷۲).

    داوامیندا آرتیریر: “بو یاخشی خصلت­لر و سئویملی اخلاقدان علاوه، نئچه باشقا حُسن­لری ده سایماق اولار کی تورکلرین عالم اهلینه یوکسک و ترجیح اولماسی ساییلیر. بیریجی بودور کی یئر اوزونده تورکوستاندان بؤیوک و گئنیش بیر اؤلکه یوخدور. دوغودان اونون سینیری چین دیر؛ باتیدان روما یاپیشیر؛ قوزئیدن یأجوج و مأجوج اولاراق گونئیدن هند داغلاری­دیر. . . (ص ۲۸). سونرا سولطانین اؤ­یمه ­سینه باشلاییر و یازیر: “همین فخر و اؤیمه تورکلره یئتر کی اسلام شاهی تورک­دور”.

 

تاریخ فخرالدین مبارکشاه و یا شجره الانساب بیر کتاب­دیر، بو کتابدا یازارین اسلامدان اؤنجه تورکلرین اصل و نسب­لرینی تانیتدیرماغا جان آتدیغینی گؤروروک. تأسوفله بو اثری نشر ائدنلر بو بؤلومو کتابدان حذف ائتمیش و نهایتده ۸۴ صفحه­لیک بیر کتابی چاپ ائتدیرمیشلر. آنجاق اصیل کتابی شجره­الانساب بیلیرسک تورکلرین، شام، یمن، و مختلف یوردلاردا تورک شاهلاری نین اصل – نسب­لرینی، غزنوی لری و غوری­لرین اصل و نسب لرینی جمعا ۱۳۶ نسبی­نین یازماسینی بیلیریک. بونلاری قیراغا قویدوقدا، ۸۴ صفحه دن تکجه ۱۵ صفحه­سی ۳۴ دن ۴۸ صفحه ­ه قدر تورکلرین حصلت­لریندن یازمیشدیر. ایندی بیزه لازیم اولان معلوماتی الده ائتمک اوچون بو صفحه­لری آراشدیرماق گره­کیر.

فخرالدین مبارکشاه بیر تورک دیللی یازار کیمی تورکانه روحو ایله تورکلرین علم و صنعت دونیاسیندا قازاندیقلاری مهارتی آچیقلاماغا چالیشیر. او گؤسته­ ریر تورکلر اسلام دینی اوغروندا کؤنوللو اولاراق جاندان کئچمیش سردارلار کیمی جانلارینی قوربان وئرمیشلر و اسلامین گلیشمه­ سینده چالیشمیشلار. اونلار بو یولدا بؤیوک ایگیدلیکلر و فداکارلیقلار گؤسترمیشلر و نهایت اسلامین هنددن مصره قدر گئنیشلنمه­ سینده دانیلماز رول اوینامیشلار. مبارکشاه بو چالیشمالاری و فداکارلیقلاری تورکلرین ذاتی بیر خصلتی کیمی قلمه آلیر.

بو کتاب بوگونه قدر ایراندا چاپ اولمامیش، ولی ۱۹۲۷جی ایلده انگلیسلی مستشرق ادوارد دوسسون روس Denison Ross Edward  موزیوم بریتیش الیازماسی اساسیندا ترجومه­سی ایله برابر لندن ده چاپ ائتدیرمیشدیر. سونرالار فروفسور کؤپرولوزاده اونون حقینده درین معلومات وئرمیشدیر.

     مبارکشاهین اوتوپیاسیندا سلطانلار خالقین نؤکرلیغیندان باشقا ایشلری یوخدور. عدالت قورماق، خالقا نظم وئرمک، خالقین و اؤلکه­ نین امنیتی­نی ساخلاماق، خالق اوچون یوللار دوزلتمه، مچیدلر، مدرسه­ لر، کاروانسارالار و . . . حکومتین خالقین قارشیندا گؤرمه­ لی تکلیفلری­دیر. عدالتین بو اوتوپیادا ائله گؤرکملی رولو واردیر کی اسلام پیغمبریندن اونلارجا حدیث گتیرمکله عدالتین واجیب اولدوغونا تأکید ائدیر. او یازیر: “پادشاهین بیر ساعات عدالتی هر بیر کیمسه­نین ۶۰ ایل گئجه­لر عبادتی و گوندوزلر اوروج توتماسیندان یاخشی و ده­ یرلی­دیر” (همان، ص ۱۵). چکیجی نوکته بوراسی­دیر کی بورادا زمانین تورک سلطانینی مثال گتیریب و یازیر: “اونون عدل و عدالت قورماسیندا بو یئتردیر کی اونون  زمانیندا هئچ بیر مسلمان اؤلدورولمه ­میش و اؤلدورمک فرمانی وئرمه­ میش و بونا راضی اولمامیشدیر” (همان، ص ۵۳).

   مبارکشاه بو کتابیندا تورکلرین اسلامدان سونراکی حکومت­لرینی آراشدیریر و هجرتین ۸۸جی ایلیندن توتوب ۶۰۱جی ایله قدر هند یوردلاریندا عدالتلی حکومت یاراتمالارینی آچیقلاییر. او دئدیگیمیز کیمی سلطانلاردان داها آرتیق، خالق کوتله ­سینه دقت یئتیریر و اونلارین دورمونو و خصلت­لرینی تعریف ائدیر. بو تمیز رفتارلاری تعریف ائده­رک بو پاک دویغو و گئدیشلری – خصلت­لری تورکلرین و تورکوستانین فخر ائدیجی دورومو بیلدیریر (همان، ص ۱۸). او، تورکلرین اسلام دینینده استقالمتلرینی تانیتدیرماغا چالیشیر و بئله سونوجلانیر: “کافیرلردن هئچ بیر گروه یوخدور کی کوفردن اسلاما گلیب و داها ائو، آنا – آتا و طایفاسینا اوره ­یی چکیلمه­ سین و بیر سوره مسلمان اولدوقدان سونرا کوفره دؤنمه ­سین، مرتد اولماسین مگر تورکلر؛ تورکلر اسلاما گلدیکده ائله مسلمانلیغا باغلانارلار ائوی، آنا – آتا و طایفا اوچون دؤنمزلر و بوگونه قدر هئچ بیر کیمسه گؤرمه­ ییب بیر تورک اسلاما گلدیکدن سو.نرا دؤنوب و مرتد اولوب و کوفره دؤنموش اولا” (همان، ص ۲۶).

   باشقا بیر یئرده تورکلر حقینده سورغو سوآللارا جواب وئریر؛ او جمله­دن تورکلرین بو قدر عزّتلی دولت­لری اولدوغونون نه­ دنی سوروسونو بئله جوابلاییر: “علم اهلینه آیدیندیر هر بیر خالق اؤز ائلی و شهری ایچینده عزیز و سایغیلی­دیر، اما غربته دوشدوکده و یاد اؤلکه ­یه گئتدیکده خوار، ذلیل و حؤرمتسیز اولور، مگر تورکلر کی اونلارین حالی بونون ترسینه­ دیر. اؤز ولایت­لری و طایفالاری یانیندا اولدوقلاری زمان بیر تورک کیمی یاشاییرلار و مومکوندور چوخ دا سایغیلی اولماسینلار و مال – دولتدن وارلی اولماسینلار، آنجاق نه قدَر ائولریندن و طایفالاریندا اوزاق دوشدوکجه قدر و قیمت­لری داها چوخالار و امیرلر و سپهسالار اولارلار. حضرت آدم علیه السلامدان بوگونه قدر گؤرونمه ­ییب بیر دیرَمله آلینان قولام پادشاه اولسون مگر تورکلر” (ص ۳۶). او، سؤزونه دلیل گتیرمک اوچون آلپ ارتونقا – افراسیابدان بیر مثال گتیریر و یازیر: “مَثَل اوچون تورکلرین پادشاهی اولان، چوخ عاغیللی و حددن آرتیق رای صائب اولان و چوخ بیلن افراسیاب دئییر تورک صدف و دنیز ایچینده اولان بیر گوهردیر. اؤز مسکنینده اولان زامان قدرسیز و قیمت­سیز اولور. صدفدن و دنیزدن چیخدیقدا پادشاهلارین تاجیندا بیر قاش اولور، گلین­لرینده سیرغاسیندا و بوینوندا بیر زینت اولور” (ص ۳۸).

    داوامیندا آرتیریر: “بو یاخشی خصلت­لر و سئویملی اخلاقدان علاوه، نئچه باشقا حُسن­لری ده سایماق اولار کی تورکلرین عالم اهلینه یوکسک و ترجیح اولماسی ساییلیر. بیریجی بودور کی یئر اوزونده تورکوستاندان بؤیوک و گئنیش بیر اؤلکه یوخدور. دوغودان اونون سینیری چین دیر؛ باتیدان روما یاپیشیر؛ قوزئیدن یأجوج و مأجوج اولاراق گونئی دن هند داغلاری­دیر کی اورادا قار یاغار. تورکستان سینیری دئدیگیمیز بودور و عجایب غرایب و ظرایف شئیلر تورکوستاندان عالم چئوره­ سینه گئدیر و آغیر قیمته ساتیلیر او جمله­ دن تاتار، تبت، خوتَن موشکو و باشقا شئیلر. . . (ص ۲۸). البتده تورک خالقلارینی اؤیدوکدن سونرا سولطانین اؤ­یمه­ سینه باشلاییر و یازیر: “همین فخر و اؤیمه تورکلره یئتر کی اسلام شاهی تورک­دور”.

مبارکشاه، فخرالدین، تاریخ مبارکشاه، تصحیح: ادوارد دوسسون روس (Denison Ross Edward) ، لندن، ۱۹۲۷٫٫

محمود کاشغری در کتاب دیوان الغات الترک مینویسد: آلپ ارتونقا پهلوانی نامی بود که به(دونیا خانی)خان دنیا شهرت

داشت.او دختری داشت به نام (قاز)که اسم شهر قزوین نیز از نام این دختر اقتباس گردیده حقیقت اینکه در زمان افراسیاب تورکان در سرتاسر آسیا حکومت میکردند.

 مشهورترین فرمانروای سکاها، از بزرگان و نام آوران ترک است که ایرانیان او را با نام افراسیاب میشناسند.
موثق ترین منبعی که افراسیاب را ترک و نام اصلی وی را “تونقا آلپ ار” مینویسد؛ کتاب قوتادغو بیلیک، تالیف یوسف خاص حاجب بالاساقونی است.
یوسف خاص حاجب؛ در دو جا از “تونقا آلپ ار” نام میبرد، وی را با بزرگی یاد کرده می افزاید؛ تاجیکها (فارسها) او را افراسیاب مینامند.

داوامی وار . . .

ارسال دیدگاه