شان قیزی دستانی حاققیندا بیر دیرلندیرمه /  بتول آی­دوغدو

اؤزت:

خزر دنیزی­نین قوزئییندن ]آذربایجاندان[ آوروپایا دوغرو کؤچن بولغارلار میلاد اؤنجه­سی VI جی یوز ایلده بؤیوک بولغار خانلیغینی قورموش و بؤلگه یه یئرلشمیشدیر. بو دولت داها سونرا ایتیل بولغارلاری و وولگا بولغارلاری اولاراق ایکیه آیریلمیش و ایتیل بولغارلاری اسلامیتی قبول ائتمیشدیر. شان قیزی داستانی، ایتیل بولغارلاری آراسیندا سؤزلو اولاراق آختاریلمیش و اسلامیتین بو توپلوم طرفیندن قبول ائدیلمه سیندن سونرا میکاییل باشتو طرفیندن یازییا کئچیریلمیشدیر. کاشغرلی محمود “دیوان لغات التورک” آدلی اثرینده بو داستانین ایکی پارچاسینا یئر وئرمیشدیر. آرا‌دان گئچن ایکی یوز ایله رغما شعر پارچا‌لارینین اصلینه اویغون اولاراق “دیوان لغات التورک”ده یئر آلماسی او دؤنمده کی کولتورل بیرلیگین گؤرولمه ­سی آچیسیندان اولدوقجا اؤنملی‌دیر. آیریجا داستاندا میتولوژیک دؤنملردن تاریخی دؤنملره اوزانان بیر سیرا چیزگی‌سی گؤرولمکده­ دیر.

آناختار کلیمه ­لر: بولغارلار، داستان تورو، شان قیزی داستانی، دیوان لغات-التورک.

۱ )  بولغار تاریخی:

بولغارلار تورکلرین بیر قولو اولوب، خزر دنیزی­نین باتی­سیندان کؤچموشدولر. هون‌لار ایله بیرلیکده قارادنیز و قافقازیانین قوزئیینه یئرلشمیشدیلر. بو جوغرافیایا ساده­ جه هون و بولغار تورکلری دئییل، عینی زاماندا آوارلار، قاراقالپاق‌لار، خزرلر، پئچنکلر کیمی بویلار دا کؤچموشدولر. م. VI جی یوزایلده کوبرات، بؤیوک بولغارستانی “قوزئی قارادنیز بویو”ندا قورموشدور (زکی­یئو ۲۰۰۲: ۴۲۸). تورکلر بورایا یئرلشمیشلر و بو بؤلگه ­ده اسلاو‌لارلا قارشیلاشمیشدیلار. ایکی کولتور آراسیندا قارشیلیقلی ائتکیله ­شیملر اولموشدور. بو دولت بؤلوندوکدن سونرا بولغارلار اوچ قوروپا آیریلمیشدیلار:

الف) تونا بولغارلاری: آسپاروخان اؤندرلیگینده تونا بولغار دولتینی قوران و اسلاو‌لار طرفیندن آسیمیله ائدیلدیکلری ایچین اسلاوجا قونوشان بولغارلار.

ب) بالکارلار (مالکارلار): قوزئی قافقاسیایا یئرلشمیشلر.

ج) ایدیل (وولگا) بولغارلاری

اورتا ایدیل بویوندا بولغار دولتی قورولموش؛ بونا دایا‌لی اولاراق بورادا یاشایان تام تورک قبیله لرینه بولغار آدی وئریلمیشدیر” (زکی­یئو  ۲۰۰۲ ، ۴۲۸)، زکی­­یئو­ین بلیرتدیگینه گؤره بولغار آدی دار آنلامدا بولغار-ایدیل بولغار دولتینی قوران اصیل بولغارلار”؛ گئنیش آنلامدا دا “بولغار-ایدیل بولغار دولتینی قوران اصیل بولغار نوفوسو و تورکجه قونوشانلارین هامیسی و داها سونرا‌دان اورتاق بولغار ائتنونیمی آلان تورکلشمیش یئرلی قبیله­ لر” اولاراق قوللانیلماقدادیر (زکی­یئو ۲۰۰۲ ، ۴۲۸). گونوموزده بو قوروپ “بولغار-تاتارلار” اولاراق آدلاندیریلماقدا و “ایدیل تاتارلاری، سیبیریا تاتارلاری و لیتوانیا تاتارلاری”نی ایچینه آلماقدادیر (زکی­یئو ۲۰۰۲ ، ۴۳۰).

ایدیل بولغارلاری

خزر دولتی­نین حاکیمیتیندن چیخدیقلاری دؤنمده اسلامیتی قبول ائتمیشدیلر (۹۲۲). اسلامیتین قبولوندان سونرا، عرب خلیفه ­لیگی ­نین دسته­ گیله بورادا تام باغیمسیز بیر دولت قورموشدو‌لار. بو دولت، موغول استیلاسییلا عرب ائدیلمیش؛ تیمور طرفیندن XIV یوزایلده ده یاییلمیشدیر. ایدیل بولغارلاری،  SSCB حاکیمیتینه گیرینجه­ یه قدر دولتی، قازان خانلیغی و چارلیق روسیانین اگه­ منلیگی آلتیندا یاشامیش، SSCB­یه داخیل اولدوقدان سونرا اؤزه ­رک‌لیک قازانمیشدیلار.

بو اؤزه­رک دولت، ۱۹۹۲ده باغیمسیزلیغینی اعلان ائتمیشدیر. (زکی­یئو ۲۰۰۲، ۴۳۵ – ۴۴۱).

II    داستانین اورتایا چیخیشی و تاثیرلری

بولغار تورکلرینه عاید اولان شان قیزی داستانی، تیپکی فینلیلرین کالئوالا داستانی کیمی بیر شمس اوغلو میکایل باشتو طرفیندن تثبیت ائدیلمیش، یعنی یازییا کئچیریلمیشدیر. دستان، خلق آراسیندا آنلادیلان پارچا‌لارین بیر آرایا گتیریلمه­ سیله قورولموشدور. اسکی بیر بولغار داستانی ]آذربایجان داستانی دا دئمک اولار[۱][ اولان “شان قیزی داستانی” اؤز ایچینده ­کی موتیولری دَییشدیریلمه ­دن قیده کئچیریلمیشدیر.

شان قیزی داستانی، شمس اوغلو میکایل (باشتو) طرفیندن ۸۶۵ ایلینده یازیلمایا باشلانمیشدیر. میکایل باشتو “اسکی بولغار قهرمانلیق افسانه­لری‌نین موتیولری اوزه­رینه، اؤز داستانینی “شان  قیزی داستانی”نی … یازمایا باشلامیشدیر. بو سیرادا شمس باشتو عرب الیفباسی اوزه­ رینه قورولان اسکی بولغار اسلام یازی‌سینی و بولغارلارا یاخین اولان اصیل تورک ادبیات دیلی “تورکی” دیلینی قوللانمیشدیر. (نورالدین اوو ۱۹۹۱/۲ .(XIII  ۸۸۲ ایلینده بولغار شهرینه داشینان شاعر، داستانی بورادا تاماملامیشدیر. “او، همن همن، اسکی بولغار ائپوسونون (داستانی‌نین) بت پرست‌لیک تملینه هیچ توخونمامیشدیر، آما اونو اسلام چرچیوه سینه آلمیشدیر” (نورالدین­اوو، ۱۹۹۱/۲ XIII ). داستان متنینده هم بولغار بویونون اسکی میتولوژیک اؤزللیکلری‌نین، هم ده اسلامیتی قبول ائتدیکلری ایلک دؤنمین اؤزللیکلری‌نین اولونماسی اؤنملی‌دیر. داستانین باشیندا تانری­نین آلپ دئولری نئجه یاراتدیغی روایتی‌نین آختاریلیشی اسکی اینانیشین، یئنی دینه (اسلامیت) اویغون حالا گتیریلمه چالیشماسی کیمی‌دیر.

تزار دؤوروندن سونرا سوسیالیست رژیم دؤنمینده ایدیل بولغارلارینا یؤنه­ لیک باسقیلار آرتمیش و داستان، عرب کؤکن‌لی بولغار الیفباسیله یازیلدیغی ایچین یوخ ائدیلمه­یه چالیشیلمیشدیر. آنجاق خلق، شان قیزی داستانینی ازبرله­ یه­ رک ساخلامیشدیر. آیریجا بو اثر ۱۹۱۶-۱۹۴۱ ایللاری آراسیندا ابراهیم محمد – کریموویچ نیگماتولین طرفیندن روسجایا ترجومه ائدیلمیشدیر. داستان روسجایا چئوریلمیشدیر. بو ترجومه سایه سینده داستان گونوموزه گلیب چاتمیشدیر (نورالدین­اوو ۱۹۹۱/۱ VIII , )

دستانین یاییلیشی و یاییلما آلان‌لاری:

شان قیزی دستانی ۲۰جی یوز ایله قدر گئنیش بیر آلاندا ائتکی‌سینی گؤستردی:

مسلمان جوغرافیاجی ابن روسته، روس‌لارین یاشادیقلاری یئری آنلادیرکن، داستانداکی آنلاتیما بنزر ایفاده لر قوللانیر: “روس‌لارا گلینجه- اونلار آدادا بولونماقدادیرلار… بو آدانین چئوره سی … اوچ گونلوک یولا برابردیر” (نورالدین­اوو ۱۹۹۱/۲ XVI . ). داستاندا بو ایفاده بو شکیلده یئر آلماقدادیر:

“اوزونلوغو و گئنیشلیگی اوچ گون یولا دنک اولان سادوم آداسیندان گلنلر وارمیش” (باشتو ۱۹۹۱: ۲۳۸).

سادوم آداسی، اسکاندیناو اؤلکه لرینی ایفاده ائتمکده ­دیر.

گورجستانلی شاعر شوتا روشتاولی نین یازدیغی “قاپلان دریسینده ایگید” آدلی داستاندا، شان قیزینین ایزلری بولونور: اسکی بولغار بت پرست اینانچ‌لاری، قهرمان ایسیملری… )نورالدین­اوو ۱۹۹۱/۲ XVII).)

گنجه ‌لی نظامی نین خمسه سینده­کی اسکندرنامه­ده ده شان قیزی داستانی نین یامساتاجاق ایزلر واردیر: (آلامیر، بولغارجادا اسکندر دئمکدیر. (نورالدین اوو ۱۹۹۱/۲ XVIII). ) داستانا گؤره آلامیر (اسکندر)، دونیانین دیگر یاریسینا گئچمک ایچین دمیر قاپی نین اؤنونه گلمیشدیر آنجاق دمیر قاپی نی آچانمامیشدیر. آلامیر و اوردوسونون دمیر قاپی نین آرخاسینا گئچمه سینه آودان-دولونون آرخاداشی آربوگا یاردیم ائتمیشدیر. آودان –دولو دا اونلارلا بیرلیکده حرکت ائدرسه توران اؤلکه سینه داها چابوک گئده بیله جه یینی دوشونه رک بو کوماندانین یانیندا ساواشا گیرمیشدیر:

“بین باشی اولاجاقسین!”

-دئمیش آلامیر آت­ا

اونون حضوروندا

بولوندوغوندا” (باشتو ۱۹۹۱: ۱۵۴).

داستان، روس‌لارین میللی داستانی اولان ایگور داستانینیدا ائتکیله میشدیر:

ایگور داستانیندا و شان قیزی داستانیندا آغاچ‌لارین اوزه رینده یاشایان دئو موتیوینه راستلانماقدادیر: اولئینیک­ین بلیرتدیگینه گؤره ایگور داستانینی سؤیله­و قیسمینده ده آغاچ اوزه­رینده یاشایان دئو موتیوی بولونماقدادیر

(اولینیک ۱۹۹۱: xxxv). شان قیزی داستانیندا ایسه بو موتیو بو شکیلده قوللانیلمیشدیر:

 “انسان‌لارا بوی-ترک آراجی اولموش.

مرحمت‌لی بیر آلپ­ایمیش.

آغاچ‌لاردا بلیییرموش

گاه اورادا، گاه بورادا” (باشتو ۱۹۹۱: ۱۶)

کاشغرلی محمودون XI یوز ایلده یازدیغی شهرتلی اثری دیوان لغات التورک­ده شان قیزی داستانی­نداکی ایکی دؤردلویو راستلانماقدادیر:

آ) “ایتیل: قیپچاق ایللرینده آخان بیر ایرماغین آدی‌دیر، بولغار دنیزینه تؤکولور؛ بیر قولو روس دیارینا گیدر.

بو پارچادا دا گلمیشدیر.

  Etil suwı aka turur

 Kaya tübi kaka turur

 Balık telim baka turur

 Kölünğ takı kişerür.

  ایتیل سویو آخا تورور

کایا توبی کاکا تورور

بالیق تئلیم باکا تورور

کؤلونغ تاکیکیشرور

 (ایدیل سویو آخار دورور، قایا‌لارین دیبینی دؤیر دورور، بول بالیق‌لار باخار دورور، گؤلجوک داهی داشار. )

ایتیل ایرماغی قاتی داغین اتَگینی دؤیه­رک آخماقدادیر. سویون جوشماسی یوزوندن دولان گؤلده بالیق‌لار و قورباغا‌لار چوخالمیشدیر). ( کاشغرلی محمود۱۹۹۱: ۷۳)

بو پارچا، شان قیزی داستانیندا بو شکیلده کئچمکده دیر:

“İtil suyı aka turur

Kıya tobi kaka turur.

Balık telim baka turur

Kulunen taki kumarır.

İtil’in suları akar durur

Sert kayalara (kı yılara) kaka durur

Balık kurbağa baka durur

Onlarla gölün yayı lması doludur” (Baştu 1991: 352).

ایتیل سویی آکا تورور

کییا توبی کاکا تورور.

بالیک تئلیم باکا تورور

کولونن تاکی کوماریر.

ایتیل­ین سولاری آخار دورور

سرت قیی‌لارا (قییلارا) کاکا دورور

بالیک کورباغا باکا دورور اونلارلا

گؤلون یاییلماسی دولودور” (باشتو ۱۹۹۱: ۳۵۲).

  ‘Şeytan bal tutarak sana vardı, ipek elbise giyerek yufka akıllı, deli olarak kal.’ (Şeytan sana karşı çıktı, sana bal sundu – bununla dünya lezzetlerini murat ediyor – ipek elbise giydirdi, sen ona kıvandın. Onun hilesini bilmedin, artık sen delilikle yaşa.)” (Kaşgarı Mahmut, 1999, 156).

ب) “بال: بال. سووارلار، قیپچاق و اوغوز دیللرینجه. اؤبور تورکلر بونا “اری یاغی” دئرلر. بو بیتده داهی گلمیشدیر:

     Bardı sanğa yek otru tutup bal

     Barçın kedhiben talu yuwga bolup kal

باردی سانغا یک اوترو توتوپ بال

بارچین کئده یبئن تالو یووقا بولوپ قال

 “شیطان بال توتاراق سانا واردی، ایپک البیسه گئیه­رک یوفقا عقیل‌لی، دلی اولاراق قال.”

(شیطان سانا قارشی چیخدی، سانا بال سوندو – بونونلا دونیا لذتلرینی مُراد ائدیر – ایپک البیسه گئیدیردی، سن اونا قیواندین. اونون حیله­سینی بیلمه­دین، آرتیق سن دلی­لیکله یاشا.)” (کاشغرلی محمود۱۹۹۹: ۱۵۶).

بو سؤزلر داستاندا بو شکیلده یئر آلمیشدیر:

“Bal tutup ötrü

 Yak san’ga bardi,

 Kal bilip tilevge

 Ka diben barcin.

Bal tutarak

 Şeytan sana geliyordu.

 İpeğe bürüyerek

 Kafese koyardı (Baştu 1991: 286, 290(.

“بال توتوپ اؤترو

یاک سانا قاباردی،

کال بیلیپ تیله­وگه

قال دیبن بارجین.

بال توتاراق

شیطان سانا گلیردی.

ایپه­یه بورویه­رک

قفسه قویاردی (باشتو ۱۹۹۱: ۲۸۶، ۲۹۰).

بو دؤرتلوکلردن ایلکی اولان ایدیل نهری ایله ایلگی‌لی اولان متین، همن هیچ دَییشدیریلمه­دن ساخلانمیش و یازییا آخیریلمیشدیر: هر ایکی دؤرتلوکده ده ایلک اوچ مصراع، بعضی حرف دَییشیکلیک­لری خارجینده، عینی­دیر. آیریجا متینلرین آنلام‌لاری دا فرقلی­لشمه­میشدیر. دَییشمه­مه­نین سببی داستانین اصلینده کی شعرسل عنصورلارین ساغلاملیغی اولابیلیر. شعرین شکیل عنصورلارینین ساغلاملیغی اونون عقیلده قالیجیلیغینی آرتیرمیشدیر.

ایکینجی پارچادا ایسه فرقلی­لشمه­لر گؤرولمکده­دیر. “بال” ایله ایلگی‌لی اولان بو شعر شان قیزی داستانیندا دؤرتلوک شکلینده گؤرولمکده­دیر؛ کاشغرلی محمود طرفیندن قلمه آلینان شعر ایسه بیت شکلینده­دیر. داستاندا فیه ‌سیز اولاراق گؤرولن متین، کاشغرلی­نین اثرینده قافیه‌لی‌دیر. بو دوروم، داستانداکی شعرین خلق آراسیندا سؤیله­نیرکن دییشدیگی ایزله­نیمینی اویاندیرماقدادیر. شعر دیلدن-دیله آختاریلیرکن عقیلده قالیجیلیغی آرتماسی ایچین شعرده­کی بعضی شعرسل عنصورلار گوجلندیریلمیش اولمالیدیر. متینلرله ایلگی‌لی ان اؤنم‌لی عنصور باشتو طرفیندن بولغار تورکلری آراسیندان درله­نه­رک  IXیوز ایلده یازییا کئچیریلن بو داستانا عاید بعضی پارچا‌لارین یاخلاشیق ۲۰۰ ایل سونرا کاشغرلی محمود طرفیندن ده اثرینده اؤرنک اولاراق قوللانیلماسیدیر. جوغرافی اوزاقلیغا و داستانین میکایل باشتو طرفیندن یازییا کئچیریلیش تاریخی‌نین اوزه­ریندن ۲۰۰ ایل کئچمیش اولماسینا رغما داستان پارچا‌لارینین ملت حافظه­سینده بو قدر اوزون بیر سوره بویونجا ساخلانماسی دقت چکیجی‌دیر. متینلرده گؤرولن فرقلیلیکلر کاشغرلی­نین بو پارچا‌لاری یازیلی بیر قایناقدان آلمادیغینی گؤسترمکده­دیر.

باشقا بیر دئییشله، متینلر سؤزلو حافظه­ده ایکی یوز ایل بویونجا یاشادیلمیشدیر. بو ایسه بیر متنین سؤزلو حافظه­ده نه قدر یاشادیلابیله­جه­یی حاققیندا بیزه یول گؤسترمکده­دیر. لورد راگلان سؤزلو آنلادیلارین ان چوخ ۱۵۰ ایللیک بیر کئچمیشی یانسی تابیلاجاغینی ایفاده ائتمیشدیر (ارسوی، ۲۰۰۵: ۸۵). داستانا عاید شعر پارچا‌لارینین دیوان لغات التورکون یازیلیشینا قدر سؤزلو حافظه­ده قالدیغینی کاشغرلی محمودون، اثرینی تورک بوی‌لاری آراسیندان درله­دیگینی سؤیله­مه­سیندن آنلاماقداییز. بورا‌دان یولا چیخاراق متینلرین سؤزلو حافظه­ده ۲۰۰ ایل یاشادیلدیغی سؤیله­یه بیلیر. داستانین باشتو طرفیندن یازییا آختاریلمیش اولماسی، داستانین خلق آراسیندا یاشادیلماسی­نی اولوم‌لو ائتکیله­دیگینی دوشوندوره بیلیر، آما متینلری یازییا کئچیریلدیگی جوغرافیا‌لارین اوزاقلیغی و متینلرده کی آز دا اولسا دئییشمه­لر گؤز اؤنونده بولوندورولدوغوندا بو شعر پارچا‌لارینین سؤزلو اورتامدا یاشادیلدیغی، آختاریلدیغی و سؤزلو اورتامدا درلندیگی آنلاشیلابیلیر. بوراداکی متنین ۱۵۰ ایلدان اوزون سوره بویونجا اصلیندن چوخ فرقلیلیک گؤسترمه­دن نسیللر بویونجا آختاریلمیش اولماسی اولدوقجا اؤنملی‌دیر. راگلان ین بئلیرتتیغی سوره دن داها اوزون یاشایان بو متین اونون بئلیرتتیغی سؤزئل مئتنین یاشینین ۱۵۰ ایل اولابیله­جه­یی ادعاسینی ضعیفلتمکده، بو سوره­نین (۱۵۰ ایل) داها اوزون اولماسی گرَکلیلیگینی دوشوندورمکده­دیر. فخری بیلگه­نین آفشارلار آراسیندا یاپدیغی درله­مه­لر آرسیندا یئر آلان ایکی سؤزلو تاریخ متنی‌نین یاش‌لارینین دا ۱۵۰ یایلدان آرتیق اولماسی بو دوشونجه­یی گوجلندیرمکددیر۱٫

  III شان  قیزی داستانی اوزه­رینه بیر اینجه­له­مه:

 آ) قونو: داستان، تانری­نین آلپلری یاراتماسییلا باشلار. آلپ بویان-ایمن انسان‌لار آراسیندا یاشاماق ایسته­دیگینی تانری­یا سؤیله­دیگینده تانری بو آلپی انسان قیلیغیندا دونیایا گؤنده­ ریر. بویانین بویقالا ایله ایلیشکیسیندن هونلا ” فخری بیلگه­نین کایسری یؤره­ سی تورک خلق بیلیمی چالیشما‌لاری ” آدلی تئزده بولونان بو متینلر بونلاردیر: یز فب ۵۸۲: “ایلک اسکان تشبوثلری” (آیدوغدو ۲۰۰۵: ۳۴ا-۴۱ا): “تؤره ­مز اوغلو غوغاسی هون‌لارین آتاسی اولان ایجیک دوغار. داستاندا قهرمانی آت (آودان دولو)ین سویو ایجیکه دایاندیریلمیشدیر. آودان دولو، شان-آلبان ریشتاوین قیزی بوز بی­نی سئومکده ­دیر آنجاق آلپ آلباستی بوز بی­یی یئر آلتی دونیاسینا قاچیرمیشدیر. آودان دولو بوز بی­نی آرارکن آربوگا و تات-ایران (تاتار؟) ایله تانیشیر و اونلارلا دوست اولور. آربوگانین ائشی تانبیت ده آلپ آژدها طرفیندن قاچیریلدیغی ایچین اوچو بیرلیکده تانبیت ایله بوز بی­نی قورتارمایا قرار وئریرلر و بیرلیکده ساواشا گیریرلر. اوچ قهرمان، کؤتو یؤرگلری، آلپ آژداها و آلپ آلباستی­نی اؤلدوردوکدن سونرا ایتیل نهری‌نین قییسینا یئرله ­شه­ رک بورادا بولغار دولتینی قورموشلار.

ب) زامان: شان قیزی داستانی­نین ایلک بؤلومونده میتولوژیک بیر زمان یعنی دونیا دیشی بیر زامانین ائتکی‌سی اولماسینا رغما، داستانداکی اولای‌لارین دونیادا میدانا گلمه­ سیندن دولایی آنلاتی دا دونیوی بیر زامان گؤرولمکده ­دیر. داستاندا، کوزمیک زامان اؤیه­ لری (گونش، آی و اولدوزلار) داها چوخ  میتولوژیک عنصورلرله اولان باغلانتیلاریندان دولایی داستاندا یئر آلماقدادیلار. بو عنصورلارین قوللانیلماسینداکی آماج، گونلرین آخیشینی گؤسترمک دئییلدیر: گونش، یؤن گؤسته­ریجی اولاراق دا قوللانیلمیشدیر. اوچونجو بؤلومده اولدوزلار قهرمان‌لارا نئچه گون یول گئده ­جکلرینی (۱۱ کره پارلایاراق ۱۱ گون یولجولوق یاپیلاجاغینی، نئچه گون مهلتلری اولدوغونو بوز بی­نی قورتارماق ایچین ۷ گون مهلت لری اولدوغونو) پارلایاراق اشارت ائدر. کوزمیک زامان عنصورلارینین قوللانیلمامیش اولماسینداکی ان اؤنملی سبب، چاتیشمالارین بؤیوک بیر قیسمینین یئر آلتی دونیاسیندا کئچیر اولماسیدیر. داستانداکی ایلگینچ بیر نقطه­ ده، “یاز” موسیمی‌نین یارادیلماسی‌نین آنلاتیلیشی‌دیر. داستانین ۳۵۸ جی صحیفه ­سینده کروان‌لار یولدا قار آلتیندا قالیرلار. کروانداکیلار قار آلتیندان قورتولماق ایچین تانری­یا یالواریرلار. تانری بو یالواریش‌لار قارشی‌سیندا “یاز”ی یارادیر. کروان دا قارین اریمه ­سیله قورتولور. یوخاریداکی دوروم‌لار خاریجینده، داستاندا بلیرگین بیر زامان یوخدور.

ج) مکان: داستانین ایلک بؤلومونده میتولوژیک اؤیه­ لر یوغوندور، بو دا مکانین دونیا دیشی بیر مکان کیمی آلقیلانماسینا سبب اولسا دا داستانداکی اولای‌لار دونیادا گئرچکلشمیش کیمی آنلادیلماقدادیر.

داستانین مکانی، بو دونیادیر. آنجاق داستانین قهرمانی آودان دولو، مُجادله­لرینی یئر آلتی دونیاسینینلا بیرنتلرینده یاپار. داستاندا مکان‌لار تصویر ائدیلمه­ میشدیر. گنللیکله قهرمانین هاردا اولدوغونو و هارا اولاشماسی گرکدیگینی بیلدیرمک ایچین مکان ایسیملریندن سؤز ائدیلیر: سادوم آداسی، چولمان آداسی، چولمان دنیزی، ساکلان دنیزی، بوری چایی، تارویل کئچیدی، شیر نهری، باشتو قالاسی، قیرغیزیستان، بایکال گؤلو، قاف داغی، دمیر قاپی، قویانتاو تپه­سی، و . . . داستاندا اورال داغ‌لاری­نین، بایکال گؤلونون و ایتیل نهری­نین آدلارینین نئجه وئریلدیگی ده آنلاتیلمیشدیر: آلپ هورسانین دمیری‌نین کولوندن داغ‌لار اولوشموشدور. بون‌لارا “هورسا-آلپ” دئمیشلردیر. بو ایسیم زامانلا “اورال” داغ‌لارینا دؤنوشموشدور (باشتو ۱۹۹۱: ۶). بالیق شکلینده اولان دیشی آلپ بی-بویگالا، بویان-ایمن­ین آغینا دوشونجه چیرپینمایا باشلار. چیرپیندیغی یئر بؤیوک بیر گؤل اولور. بو گؤله بایکال آدی وئریلیر (باشتو ۱۹۹۱: ۹۶ ) آت آودان-دولوین یوردو و بو اؤلکه ­نین ایچیندن کئچن نهر  آتیل (آت­ا عاید) اولاراق آدلاندیریلمیش آما کؤیلولر آتیل دئمکده زورلاندیقلاری ایچین، بو نهره “ایتیل” دئمیشدیلر (باشتو ۱۹۹۱: ۳۵۰). داستاندا بیر مثل عنصورو اولان قاف داغی­نین یئر آلماسی دا دقت چکیجی‌دیر. آیریجا دمیر قاپی­نین دا بیر یئر آدی اولاراق قوللانیلماسی دا ایلگینج­دیر.

د) شاخص کادروسو: داستاندا بیرچوخ “الپ” آدی وئریلن دئوله قارشیلاشیریز. بورادا آلپ­ی ایگیت­دن فرقلی بیر آنلامدا قوللانیلمیشدیر. اورتا آسیا تورک گله ­نه ­یینده ایسه “الپ ایگیت، باهادیر آنلام‌لاریندادیر. اورتا آسیا تورک گله ­نه­ گینده ­کی آلپ تیپی‌نین اؤزللیکلرینی محمد قاپلان بو شکیلده اؤزتله ­میشدیر:

    ۱  آتلی – گؤچَبه بیر کولتوره منسوبدور. حیوانجیلیقلا کئچینیر.

  • آت سورولری صاحبی‌دیر، آلپین کئچیم قایناغی آوجیلیق­دیر.

  • جهانگیرلیک ایددیاسی و ایهتیراسی صاحبی‌دیر.

  • – دیش چاتیشما‌لار یعنی قهرمانلیق یاپما، هم پسیکولوژیک هم ده فیزیولوژیک گوج گرکدیریر. بوندان دولایی آلپ‌لار ایچین وجود قوتلری و جسارت یوکسک بیر دَیردیر.

  • بیر قهرامان اؤنجه­لیکله اؤزونه گوونمه­لی‌دیر. گووندن سونرا قول قوّتیله دوشمانینی یئنه­ بیلیر. عقیل سایرادادیر.

۶  اسلامیتین قبولونا قدر طبیعت اوستو گوجلردن قورخمایان آلپ، اسلامیتین قبولویلا، ایلاهی ایراده­یه بویون اَگمیشدیر و ولی تیپینه کئچیش باشلامیشدیر. کئچیش دؤنمینده آلپ-ارن تیپی اورتایا چیخمیشدیر (قاپلان (۱۹۹۲: ۲۷-۲۸  شان  قیزی داستانی­ندا گؤرولن آلپلار ایسه بوراداکی اؤزللیکلردن چوخ داها فرقلی اؤزللیکلره صاحبدیلر. طبیعت اوستو گوجلری واردیر. آیریجا دیشی و قهرمانلیق یاپمایان آلپ‌لار دا واردیر (آلپ بی-بویقالا کیمی). داستاندا ایگیت / باهادیرلارا ال­بیر دئنیلمکده­دیر . اسکی بولغار اینانجی چوخ­تانریلی بیر هویته صاحبدیر. بو اینانجداکی تانریلار، اسلامیته کئچیشده، اسلامیته ترس بیر قونومدا قالماماق ایچین آلپ-دئو و یا آلپ اولاراق آدلاندیریلدی.  بوراداکی  الپ­‌لار، دئو کیمی ایری، چیرکین و اولاغان­اوستو گوجلری اولان اؤلوم‌سوز اولدوق‌لارینا اینانیلان تیپلردیر.

آودان-دولونون سوی­آغاج:  آلپ بی-ویدرا = آلپ بویان = آلپ بی-بویقالا ایجیک تورک ژیوچک لایش گازان بولومار آوار آلوار آودان-دولو (آت) داستانداکی آلپ‌لار چئشید‌لی وسیله­ لرله اولایا قاتیلیرلار آنجاق ان اؤنملیلری:

آلپ بویان: ایگی آلپ. انسان‌لاری ائغیتتی. آودان-دولونون آتاسیدیر.

آلپ آلباستی: ارشیت گوج. آلپ آژداها: آلباستینین یاردیمجیسیدیر.

آلپ شوره­‌لی: آژداهانین یاردیمجیسی  انسانی یوغوروب اونا شکیل وئردی.

آلپ بی-بویقالا: بویان­ین ایکینجی قادینی­دیر. آودان-دولو اونون سویوندان گلیر. آلپ بوی ترک: انسان‌لاری کؤتولوکدن قورویان آغاچ.

آلپ کوبار: ییلدیریم ساچان آلپ-دئو.

انسان‌لاردان ایسه: آودان-دولو (آت): تئماتیک گوچ. داستانین کاهرامانی. بولغارلارین آتا‌لارینداندیر. بوز بی: آودان-دولونون سئوگیلی‌سی. تارویل: یاردیمجی گوج. بولغارلارین آتا‌لارینداندیر.

هاسان و فاتیما: یاردیمجی گوچ.

تات-ایران: یاردیمجی گوج. بولغارلارین آتا‌لارینداندیر.

ائ) آنلاتیجی و آنلاتیم تکنیکلری: داستان آنلاتیجیسی

۳  تئکیل شاخصلی آنلاتیمی یانی حاکیم باخیش آچیسینی ترجیح ائتمیشدیر. چونکو آنلادیجی، داستانا عاید هر شئیی بیلمه­‌لی و بونو بللی ائتمه‌لی‌دیر. بو، داستان آنلاتیجیسینین اوستالیق گؤسترمه­ سی‌نین بیر پارچاسیدیر.

ف) متین پروبلملری: اَلیمیزده­کی اثر، سؤزلو کولتور گله ­نه ­گینده آکتیو تاشیییجیدان درلنمیش بیر اثر نیته­لیگینده دئییل‌دیر. بون‌دان دولایی “داستان” تورونون بلیرگین اؤزللیکلرینه تام اولاراق صاحب دئییل‌دیر: مکانین دونیا اولماسی، زامانین دونیا زامانی اولماسی کیمی. داستانین باشیندا مکان، زامان و قهرمان‌لار بو دونیایا عاید کیمی گؤرونسه ده اصلیندا میتولوژیک بیر دونیانین ایزلرینی داشیرلار: میتولوژیک متینلرده زامان، دونیانین یارادیلیشی و یا داها اؤنجه­کی بیر زامان عایددیر. شان قیزی داستانی­نین ایلک بؤلومو ده انسان‌لارین یارادیلیشییلا ایلگی‌لی‌دیر. اؤزللیکله انسان‌لاردان اؤنجه داستاندا “الپ” دئییلن اولاغان­اوستو نئجه‌لیک‌لی دئولرین یارادیلماسینین آنلادیلیشی و بو بؤلومده­ کی میتولوژیک اوسلوب، داستانین انسان اؤنجه­سی یاشاملا حتا دونیانین یارادیلیشی ایله ایلیشکیلی­ایمیش کیمی آلقیلانماسینا سبب اولماقدادیر.

آیریجا داستان متینلرینده دیالوگا سیخجا راستلانماسینا رغما، شان قیزی داستانی­نین ایلک بؤلوملرینده دیالوگ آزدیر، تحکیه و اولای آنلادیمی فاضلادیر. داستانین سون بؤلوملرینده اؤزللیکله تماتیک گوج دیه ­بیله­ جه­ ییمیز آودان-دولونون قهرمانلیقلاری نین آنلادیلدیغی بؤلوملرده (۲ جی بؤلومون سونو و ۳ جو بؤلوم) و ۴ جو بؤلومده دیالوگ‌لار آرتار. داستان اولاراق آدلاندیریلماسینا رغما ایلک بؤلومونده میتولوژیک اؤیه ­لرین یوغونلوغو، بو اثرده سؤزلو گله ­نکده­ کی میتولوژیک اؤیه ­لرین باشتو طرفیندن داستان فورمتینده یئنی‌دن دوزنلندیگینی دوشوندورمکده­ دیر. شان قیزی داستانی­ندا آنلادیلان اولای‌لار داستان دایره­ لریندن اولوشماقدادیر. بوراداکی داستان دایره­سی­نن کاستیمیز آلپ بویان ایله باشلایان و آودان-دولو ایله سونا ارن بیر سیلسیله­ دیر. بو سیلسیله­ نین اطرافیندا متین حلقه ­لری اولوشموشدور. بو حلقه­‌لار “داستان دایره­ سی” اولاراق آدلاندیریلماقدادیر. الیمیزده ­کی متینده بو دایره­ لر آرت آردا گلمکده­ دیر. بو دیزیلیشین بیر بنزه ­ری ده ماناس داستانیندا واردیر. ماناس داستانیندا ماناسدان سونرا سمته و سیتک­ین اطرافیندا اولوشان اولای‌لاری قونو آلان دایره­ لردن اولوشان آنلاتی؛ شان قیزی داستانیندا آلپ بویان، ایجیک، غازان، بولومار، آلوار و آودان-دولونون اطرافیندا اولوشان اولای‌لاری قونو آلان دایره ­لردن اولوشماقدادیر. بورادا بولغار تاریخی‌نین ده آختاریلمایا چالیشیلدیغی گؤروله ­بیلیر: آلپ بویان ایله باشلایان میتولوژیک طبقه غازان ایله بیتر. بولومار ایله تاریخی طبقه باشلار. بولومار، عینی زماندا، بولغار قاغان‌لاریندان بیری‌نین آدیدیر. آودان-دولو ایله اسلامی طبقه داستانداکی یئرینی آلیر.

 IV سونوچ:

باتی­یا کؤچن تورک بوی‌لاریندان اولان بولغارلار، بؤیوک بولغار دولتینی قورموش‌لار و قارادنیزین قوزئیینه یئرلشمیشدیلر. بولغارلار بؤیوک بولغار دولتی‌نین ییخیلماسیندان سونرا قوروپ‌لارا آیریلمیش و فرقلی دینلری قبول ائتمیشدیلر. تونا بولغارلاری خریستیانلیغی قبول ائتمیش و اسلاولاشمیشدیر. ایدیل (وولگا) بولغارلاری ایسه اسلامیتی قبول ائتمیشدیر. بو قوروپ گونوموزده باغیمسیز دولتلر توپلولوغونون سینیرلاری ایچینده یاشاماقدادیر. اسلامیتین قبولدن سونرا میکایل باشتو بولغار داستان‌لاریندان اولان شان قیزی داستانینی درله­میش و بیر آرایا گتیره­رک یازییا آخیتدیرمیشدیر. متین آلپ‌لار و انسان‌لارین یارادیلیشینی آنلاداراق باشلاماقدادیر.

داستانین ایلک بؤلومونده میتولوژیک عنصورلار یوغونلوقدا اولدوغو ایچین مکان و زامان دونیا دیشی­ایمیش کیمی آلقیلانماقدادیر. بو دا داستانا بیر میت هاواسی وئرمکده­ دیر. داستانین داها سونراکی بؤلوملرینده مکان و زامان دونیوی‌دیر. باشقا بیر دئییشله اولای آخیشی میتولوژیک متینلردن داستانی متینلره دوغرو دَییشمیشدیر. متینده­ کی ان اؤنملی و دیقت چکیجی عنصورلاردان بیری ده داستانداکی بعضی پارچا‌لارین کاشغرلی محمود طرفیندن دیوان لغات التورکده اؤرنک اولاراق وئریلمیش اولماسیدیر. بو شعر پارچا‌لاریندا آنلامسال اولاراق دَییشمه اولمامیشدیر. شعرلرده­کی شکیل دَییشیکلیکلری ایسه متنین دَییشدیغینی یعنی یازیلی اورتامدان دئییل، سؤزلو اورتامدان درلندیغینی گؤسترمکده ­دیر. بورادا اؤنملی اولان ایسه، بو شعر پارچا‌لارینین ملت حافظه ­سینده یاخلاشیق اولاراق ایکی یوز ایل بویونجا یاشادیلمیش اولماسیدیر.

کؤچورن: م. کریمی

KAYNAKÇA:

 AYDOĞDU, Betül (2005), Fahri Bilge’nin Kayseri Yöresi Türk Halk Bilimi Çalışmaları basılmamış yüksek lisans tezi), Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kayseri. ERSOY, Ruhi (2005), “Barak Türkmenleri’nin Sözlü ve Yazılı (Resmi) Tarihlerine Mukayeseli Bir Yaklaşım Denemesi”, Millî Folklor, Sayı, ۸۴-۹۳, ۶۵ Ankara. GÖRKEM, İsmail (2000) Halk Hikâyesi Araştırmaları: Çukurovalı Âşık Mustafa Köse ve Hikâye Repertuvarı, Akçağ Yayınları, Ankara. KAPLAN, Mehmet (1992), Türk Edebiyatı Üzerinde Araştırmalar – I, Dergâh Yayınları, İstanbul.

Kaşgarlı Mahmut (1991), Divanü Lûgat-it-Türk – I, (Çev:Besim Atalay), Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara.

TÜBAR-XIX-/2006-Bahar/ Araş. Gör. Betül AYDOĞDU 268

Kaşgarlı Mahmut (1999) Divanü Lûgat-it-Türk – III (4. Baskı (Çev:Besim Atalay), Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara.

Mikail-Baştu İbn Şams Tebir (1991) Şan Kızı Destânı, Çev: Avidan

Aydı n), Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara. NURUTDİNOV, Ferhat (1991/1) “Redaktörün Okuyucuya Olan Sözü”, Şan Kızı Destânı, Kültür Bakanlığı Yayınları, VII-VIII, Ankara.

NURUTDİNOV, Ferhat (1991/2) “Kadîm Destânın Mukadderatı ve Çağrısı”, Şan Kızı Destânı, Kültür Bakanlığı Yayınları, XI-XX, Ankara. OLEYNİK, Yuriy (1991) “Mikail-Baştu İbn Şams Tebir’in ‘Şan Kızı Destânı’ (۸۸۲ s.) İçin Önsözü”, Şan Kızı Destânı, Kültür Bakanlığı Yayınları, XXXIII-XXXIX, Ankara. ZEKİYEV, Mirfatih Z. (2002) “Bolgar-Tatarların Etnogenezi ve Genel

Gelişme Aşamaları”, (Çev.: Lilia Sabirova), Türkler Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yayınları, C. II, 425-442, Ankara.

[۱] بو باره ده قاضی مصطفی بردج – ۷جی هجری یوزایلده بولغار مورخی و دولت آدامی اولاراق یازدیغی “بولغار تاریخی”نده بونا اشاره ائدیب، بولغارلارین ایدیل چایی قیراغینا گلمه دن اوّل آذربایجاندا یاشادیقلاری و همان زماندا (۲۴۳قمریده) آذربایجاندا یبازدیلدیغینی ادعا ائدیر. عینی حالدا هم آذربایجان توپراقلاریندا یازیلمیش و هم آذربایجان تورکجه ­سینده اولدوغو اوچون، بو اثری آذربایجان ادبیاتیندان ساییلماغینا راضیلاشیر. WWW.Djagfar_tarihi.htm سایتیندان بو تاریخی کتابین انگلیسجه­ سینی دانلود ائدیب اوخویا بیلرسینیز.

ارسال دیدگاه