داش­ بابا / فریدون آغاسی ­اوغلو

   آزربایجان تورک یوردو اولاراق مین ایللری آرخادا قویوب و بوگون بورادا یاشایان تورک ملتی، اؤز مدنیتی، تاریخی و دیلینی منیمسه­مک­له اؤز کیملیگینه صاحاب دورور. کئچن اون­ایللره قدر، بئله تصوور یارانمیش – تبلیغ اولونوردو کی آزربایجان اسلامدان سونرا، سلجوق و اوغوز ائللری بورایا گلمکله تورکله­شیب، اصلینده یئرلی یوخ، بلکه اورتاآسیادان گلمه خالقلار ایچینده تانینیردی. نهایت بئله تصور اولونوردو: تورک­دیلی آزربایجانا گلدیکده، اؤز گؤزللیگی و اؤزللیگیله باشقا دیللری اؤزونده حل ائتمیش و بوگونه قدر خالقین کیملیگینی ساخلامیشدیر. البته بیر سیرا ادبی و تاریخی قایناقلار اوزه چیخاراق، بو سؤزون تحریف اولونماسینی اورتایا قویوردو؛ آما او قدر گوجلو دئییل­ایدی. کئچن یوزایلده، بیلیم دونیاسی گلیشیب، یئنی بیلیملر اورتایا گلدی. بیر سیرا قایناقلار دا اوره چیخدی. عالیملرین بو ساحه­ده چالیشمالاری، بو قایناق و بیلیملره آرخالاناراق مختلف تئورولاری اورتایا قویدولار. بو آرادا آزربایجان عالیملری­نین آراشدیرمالاری اؤزل بیر یئر قازانیر. او جومله­دن پروفسور فریدون آغاسی اوغلو (جلیلوو) (۱۹۴۵جی ایلین دوغوملوسو، باکی دولت اونیوئرسیته­سی­نین علمی اویه­سی) “اورمو تئوروسو”نو بیان ائدیب ثبوتا چاتدیرماقلا ان بؤیوک حرکتی یاراتدی.

   بوگون اورمو تئوروسو عئینی حالداکی یئنی بیر تئورودور، تامام سندلر، آرخئولوژی، میتولوژی، ائتنوگرافی، دموگرافی، تاریخ و باشقا-باشقا بیلیملرین الده ائتدیگی نائلیتلر بو تئورونون ثبوتوندا اؤنملی رول اویناییرلار. گون­به­گون بو تئورونون طرفدارلاری دا چوخالمادادیر. پروفسور دؤکتور فریدون آغاسی اوغلو نئچه کتاب بو ساحه­ده یازاراق، علمی سندلرین آرتیرماسییلا  باشقا تئورولارا، داها انکار امکانینی وئرمه­ییر. او، “دوققوز بیتیک” اثریله بو تئورونو دولقونلاشدیرمیشدیر. دوققوز بیتیک اثری آشاغیداکی عنوانلارلا بو تئورونو اثبات ائتدیریر:

I  جی بیتیک: تاریخی قایناقلار

 II جی بیتیک: تاریخی جغرافیا

 III جو بیتیک: آزربایجاندا قورولان قدیم دولت‌لر

 IV جو بیتیک: تاریخی ائتنوقرافیا

 ۱V جی بیتیک: میفولوگیادا تاریخ

 VI جی بیتیک: ادبیات و فولکلوردا تاریخ

  VIIجی ببیتیک: آزر (تورک) دیلی‌نین تاریخی

  VIIIجی بیتیک: تاریخی اونوماستیکا

IX جو بیتیک: آزربایجان تورک‌لری‌نین سوی کؤکو

   پروفسور فریدون آغاسی­اوغلو بو اثرلریله پروتوتوک دیلی‌نین یاراندیغی ایلکین آتایورد )اورمو تئوری‌سی) مساله­سینی حل ائده بیلدی. عالیم، بونو بیلیردی کی پروتوتورک دیلی‌نین هانسی چاغدا داغیلیب باتی و دوغو قول‌لارا آیریلماسی پروبلئمی‌نین تورکولوژیده دوغرو یورومو یوخ­ایدی. بونون سببی تورک دیلی تاریخی گرامر و تاریخی دیالکتولوگیا ساحه­سینده جدّی آراشدیرمانین اولماماسی، تورک دیلی عائیله­سی‌نین و پروتوتورک دیلینین هانسی مکاندا و هانسی چاغدا یارانماسی، اؤزللیکله هانسی چاغدا داغیلماسی حاققیندا سؤیله­نن فیکیرلرین آرخئولوژی بلگه­لره دایانماماسی‌دیر. بو ندنله تورکلرین ائتنوگنزی حاققیندا تورکولوژی علمینده چوخ فرقلی فیکیرلر اورتایا چیخمیشدیر. تورکولوژیده درین کؤک سالمیش، لاکین ثبوت اولونمامیش یانلیش “آلتای دیل عائیله­سی” تئورو‌سو ایسه تورک ائتنوگنزی علمینی چیخمازا سوق ائتمشدیر. آغاسی­اوغلو بو یانلیش تئوریه قارشی تورکولوژیده “اورمو تئوروسو”نو گوندَمه گتیردی. آیری-آیری دیالکتلرین قوووشماسی ایله یارانان بؤیوک دیل عائیله­لری، یعنی پروتودیللر م.اؤ  IVجو مین­ایلده اقلیم دَییشمه­لری سببی ایله باشلانان کؤچلرله مختلیف قول‌لارا آیریلمیش و آیری-آیری چاغلاردا بو قوللاردان یئنی دیاکتلر و دیللر تورنمیشدیر.

   آلتای تئوروسو بوگون اؤز اهمیتینی الدن وئرمیش و اورتایا چیخان سورولاری بو تئوری ایله یوروملاماق اولمور. آنجاق تورک دیلی‌نین اؤن­آسیادا اورتایا چیخماسینی ساوونان “اورمو تئوروسو” ایله میدانا گلن عالیم، آغاسی­اوغلو، بو ساحه ده بؤیوک چالیشمالار و آراشدیرمالار آپارمیش و نهایت دوققوز بیتیک اثریله ثبوتا چاتدیرمیشدیر. بو آرادا بو تئورویلا تانیش اولماق اوچون، عالیمین الده آلدیغینیز اثر – “داش­بابا، تورکون داش یادداشی” – داها یئترلی­دیر.

   دئمک اولور داش­بابا عابیده­لری تورک دونیاسیندا یاییلاراق، بیر اورتاق موتیو کیمی تانینمادادیر. بونونلا بئله، بو عابیده­لر آزربایجان توپراقلاریندا داها اسکی بیر تاریخه مالیک­دیر. بورادا اولان داش­بابالار، داش­ننه­لر، داش­آتلار،  داش­قوشلار، داش­بالیقلار، داش­قوچلار، داش­بدیزلر و بالباللار نئچه مین ایللیک بیر تاریخه مالیکدیرلر. اؤرنه­یین مشکین شهرینده “شهر یئری” بالباللاری بونا آپ-آچیق بیر سنددیر. بو بالباللار ان آزی میلاددان اؤنجه اوچونجو مین ایله عاییددیر. بئله-بئله عابیده­لر تورک یوردلاریندا یوزلرجه موجوددور و اؤزللیکله آزربایجانین هر بیر قاریش توپراغیندا نمونه­لرینی گؤرمک اولور.

بو اثری آغاسی­اوغلو ۲۰۱۳جو ایلده باکی­دا، دؤکتور سیف­الدین آلتایلی جنابلاری­نین علمی رداکسییاسی ایله نشر ائتمیشدیر. بو اثر اوچون ۱۳۸ شکیل ده آرتیریلمیش و هر بیر جومله­اوچون مختلف علمی قایناقلاردان یارارلانمیشدیر. بونا گؤره، بو کتاب عرب الیفباسینا کؤچورولدو. آنجاق گون اهمیتینه گؤره داها بوروکراسی ایشلرده  معطل اولماسین -دئیه، پولسوز شکیلده پایلانیر. بونو دا آرتیرمالییام، تایپ، دوزنله­مه و کتاب فورمتینده حاضیرلاماق اوچون اوچون تامام ایشلری بو سطیرلرین یازاری بوینونا آلمیش و سیز آزربایجانلیلارا بالاجا بیر هدیه کیمی سونور. هر بیر عیب و چاتمامازلیق وارسا منه عایددیر، لطفن منله اورتایا قویون.

                                                                                   م. کریمی

 

ارسال دیدگاه