خواجه احمد فقیه / یازار و آراشدیران: گؤر. خلوصی ارن

اوغوز-تورکمن تورکجه­سی‌نین آنادولو ساحه­سینده ایلک اؤرنکلرینی وئرن شاعیرلردن ساییلان احمد فقیه حاققینداکی بیلگیلر گئنللیکله مولوی و بکتاشی قایناقلارینا دایانماقدا‌دیر. بونلا‌ر آراسیندا باشدا احمد افلاکی نین “مناقب العارفین”ی، محیی الدین ین “خضرنامه”سی، سید هارون “ولی مناقبی” و “مناقب خواجه فقیه” – “احمد سولطان ایله حاجی بکتاش ولی” و “حاجیم سولطان”ین “ولایت نامه” لری گلمکده‌دیر (سرت کایا ۱۹۸۹: ۶۵). احمد فقیه­ی بیلیم دونیاسینا تانیتان کؤپرولویه (۱۹۲۶: ۲۸۹-۲۹۵) گؤره XIII. یوزایلین ایلک یاریسیندا یاشایان شاعر، خالق آراسیندا شهرتی بؤیوک اولان، حکمدار و امیرلرین سارای‌لاریندا راحاتجا حرکت ائده بیلن بیری‌دیر. آنجاق فقیه ین یاشادیغی یوز ایلله ایلگی‌لی بو گؤروشه قاتیلمایان تزجان (۱۹۹۴: ۸۸)؛ “چرخ نامه” آد‌لی منظومه سینده وئردیگی بیلگیلرین اونون ۱۳۵۰لی ایللرده یاشلیلیق دؤنمینده بولوندوغونو اشارت ائتدیگینی، بونون دا XIII جی یوز ایلین دئییل، XIV  جی یوز ایل آنادولو تورک ادبیاتی‌نین ایلک شاعرلریندن اولدوغونو گؤستردیگینی ایله­ری سورموشدور.

   آراشدیرما‌لارا و چئشید‌لی گؤروشلره گؤره تورک ادبیاتیندا احمد فقیه آدیندا بیرنئچه شخص موجوددور. آنادولو سلجوقلولاری دؤنمینده XIII جی یوز ایلده ایکی آیری احمد فقیه ین یاشادیغینا ایلک دفعه اشاره ائدن گؤلپینارلی (۱۹۵۳: ۸۸)دیر. گؤلپینارلی نین و داها سونراکی آراشدیرماچیلارین وئردیگی بیلگیلری ده آختاران عثمان ف. سرت کایا، فرقلی زامانلاردا یاشادیغی حالدا بیر-بیریله قاریشدیریلان بئش احمد فقیه ین وارلیغیندان سؤز ائتمکده­دیر. سرت­کایایا (۱۹۹۶: ۶۵-۶۷) گؤره، بونلاردان ایلکی آذربایجانلی اولوب تبریزین آسبوست کندیندندیر. آنادولودا اخی تشکیلاتی‌نین قوروجوسو قبول ائدیلن کیرشهیرلی اخی ائورن ین شیخی و قایین آتاسی شیخ اوحدالدین حامد بن ابوالفخر کرمانی نین مریدی‌دیر. شیخ کرمانی­نین قونیانین زیارتی سیراسیندا (۶۰۲/۱۲۰۶) آنادولویا گلدیگی دوشونولمکده­دیر. مولانا و باباسی بهاءالدین ولدین قونیایا یئرلشمه­سیندن یئدی سکیز ایل قدر اؤنجه ۶۱۷/۱۲۲۱ده وفات ائتمیشدیر. مزاری قونیادا‌دیر. آنجاق حافظ حسین کربلایی نین (اؤ. ۹۶۲/۱۵۵۴)، “روضه الجنان و جنه الجنان” آدلی اثرینده فقیه احمد آسبوستی آدلی بیر کیشی­دن بحث ائدیب قبرینی تبریز یاخینلارینداکی آسبوست کندینده گؤسترمه­سی، قونیادا مدفون اولاندان باشقا بیر احمد فقیه­ین یاشادیغینی ویا تبریزده بولونان قبرین مقام اولابیله­جه­یینی دوشوندورمکده‌دیر.

   ایکینجی احمد فقیه ایسه، خوراساندان ۶۲۶/۱۲۲۸ده قونیایا گلمیشدیر. مولانا جلال الدین رومی نین باباسی بهاءالدین ولدین مُریدلریندن‌دیر. قطب البودلا لقبی ایله ده آنیلماقدا‌دیر. افلاکی (۱۹۸۶: ۴۵۲-۴۵۳)،  مناقب العارفین ده اؤزونه یئر وئرمیش و اونون بیر گون الهدایه اوخودوغو اثنادا، بهاالدین ولدین علمینده­کی بؤیوکلوک قارشی‌سیندا اؤزوندن کئچه­رک کیتابلارینی اودا آتیب داغلا‌را چیخدیغی و آنجاق بهاءالدین ولدین وفاتیندان سونرا شهره دؤندویو شکلینده­کی منقبه­یی نقل ائتمیشدیر. آیریجا مولانایا بؤیوک حؤرمت گؤستردیگینه، مولانانین دا اونا عینی شکیلده مقابله ائتدیگینه ده توخونان افلاکی یه گؤره احمد فقیه ۶۲۸/۱۲۲۱ ده وفات ائتمیشدیر. آنجاق حقی قونیا‌لی (۱۹۶۴: ۳۹۵-۳۹۶)، احمد فقیه ین بهاءالدین ولدین اؤلوموندن سونرا داغدان قونیایا گلمه سی و جنازه نمازینی دا مولانانین قیلدیرماسینا استنادن بو تاریخین یانلیش‌لیغینا اشاره ائتمیش و فقیه ین وفات تاریخینی ۶۵۰/۱۲۵۲ اولاراق گؤسترمیشدیر. سرت کایا (۱۹۹۶: ۱۳۶)؛ فقیه ین مدرسه اَییتیمی گؤردوغونو، فقه ده کی اوستون بیلگیسیندن و مولانانین باباسی بهاءالدین ولددن فقه درسی آلمیش اولماسیندان دولایی اؤزونه “فقیه” دئییلدیگینی ده آرتیرمیشدیر.

اوچونجو احمد فقیه ین مزار داشی قونیا/ آغ شهیرده‌دیر، اما اؤلوم تاریخی بیلینمه مکده‌دیر. دؤردونجو احمد فقیه، قونیا/قارامانلی‌‌دیر. سهی تذکره سی نین بئشینجی طبقه سیندا اؤزوندن خواجه فقیه قارامانی آدییلا سؤز ائدیلمکده دیر. دوغوم و اؤلوم تاریخی وئریلمهدمیشتیر. سهی بئی؛ اونون تورکجه، فارسجا و عربجه سؤزلری و بنزرسیز غزللری اولدوغونو سؤیله میشدیر (کوت ۱۹۷۸: ۱۹۵). تذکره نین ساده لشدیریلن نشرینده ایسه شاعرین آدی خوهجه قارا فقیه دیر (ایسن ۱۹۸۰: ۱۲۶). بئشینجی احمد فقیه ایسه، شرعیات امیرلرینه باغلی یاشایان و دوزنلی حیاتی اولان بیر کیشی‌دیر. کتاب “اوصاف مساجد شریفه” و “چرخنامه” نین موللیفی‌نین بو احمد فقیه اولدوغو دوشونولمکده‌دیر (سرت کایا ۱۹۹۶: ۶۵-۶۷). آراشدیرماچی‌لارین “احمد فقیه” آدییلا قلمه آلینان کتابخانالاردا قید‌لی متینلرین عینی آدی داشییان شاعیرلردن هانگیسینا عاید اولدوغو قونوسوندا فیکیر بیرلیگینه وارامامیشلار.

احمد فقیه ین اثرلری بونلااردیر:

  ۱) چرخنامه: ائغیردیرلی حاجی کمال ین جامع النظایرین آدلی نظیره مجموعه سینده “احمد فقیه در بی-وفای روزگار” باشلیغییلا یئر آلان قصیده نظم شکلیله و عروظون هزج بحری‌نین “مفاعیلون مفاعیلون فعولون” قالیبییلا یازیلان منظومه ۸۳ بیت دیر. کؤپرولو (۱۹۲۶: ۲۸۹-۲۹۵)، جاممع النظایرین سونونداکی جدوله گؤرئ متنین ۱۰۰ بیت اوزونلوغوندا گؤستریلدیغینی، دولاییسییلا ۱۷ بیت‌لیک قسمین غیب اولدوغونا دگینمیشدیر. دیداکتیک بیر دیلله یازیلان اثرده، دونیانین فانی­لیغیندان و کئچیجی ذوقلارینا قاپیلماماق گرکلیگیندن، فلکین آجیماسیزلیغیندان و آخیرت یوردو ایچین حاضیرلانمانین لزوموندان باخیشلی صبیر، عبادت و تواضع کیمی قونولاردا اؤیوتلر وئریلمیشدیر (مازی ­اوغلو ۱۹۷۴: ۱۱-۱۲). اسکی آنادولو تورکجه سی‌نین ائن اسکی اؤرنکلریندن بیری قبول ائدیلن منظومه ده نظم تکنیکی باخیمیندان کیمی قصورلار موجوددور. قصیده نین XIII جی یوز ایلین ایلک یاریسیندا یازیلمیش اولدوغو بیلیم دونیاسیندا حاکیم ایسه د تئزجان (۱۹۹۴: ۸۶-۸۷)، متینده یئر آلان بیرچوخ انسانین وبا‌دان اؤلدوغو شکلینده کی بیلگیه دقت چکمیشدیر. شاعرین، ۱۳۴۶-۱۳۵۳ ایل‌لری آراسیندا یاییلان “قارا وبا” سالقی‌نیندان سؤز ائتدیگینی، دولاییسییلا دا اثرین ان ائرکن ۱۳۵۰لرده و یا داها سونرا یازیلمیش اولماسی گرکدیگینی بلیرتمیشدیر. چاره-نامه، مجدوت منصور اوغلو طرفیندن یاییملانمیشدیر (۱۹۵۶).

 ۲)  کتاب اوصاف مساجد شریفه: تک نوسخه سی بریتیش موزیوم دا اولان بو مثنوییی، حصیبه مازی اوغلو ۱۹۶۳ ایلینده بیر بیلدیریله تانیتمیش (۱۹۶۴)، سونرا دا نشر ائتمیشدیر (۱۹۷۴). عروضون “مفاعیلون مفاعیلون فعولون” قالیبییلا یازیلمیش ۳۳۹ بیت اوزونلوغونداکی منظومه ده هیجا وزنیله یازیلمیش دؤردلوکلر ده موجوددور. سیاحتنامه ماهیتینده اثرین دیلی غایت آچیق و ساده ‌دیر. عربجه و فارسجا کلیمه لرین یانیندا ایچردیگی زنگین تورکجه کلیمه خزینه سی باخیمیندان اؤنملی بیر متین‌دیر. شاعر، گئرچکچی بیر آنلاتیملا دونیانین کئچیجیلیغی، ایگیلرله آرخاداش اولونماسی و صبرین الدن بیراخیلماماسی کیمی قونولاردا اؤیوتلر ده وئردیگی مثنوینی، حج زیارتی اثناسیندا گؤردویو شام، قُدس، مکه، مدینه کیمی قوتسال مکانلارین آنلاتماق آماجییلا قلمه آلمیشدیر. پیغمبرین مدینه یه هیجرتینی، ابوبکر و عمرین قبیرلرینی زیارت، قیبله یی طواف ائدیشینی، حجرلاسود و حرمین اؤزللیکلرینی آنلادان احمد فقیه؛ قُبیس داغی، حرا ماغاراسی، قدس، مسجید اقصی و مقام ابراهیم حاققیندا دا بیلگیلر وئرمیش و شام شهرینهن اؤوگویلئ سؤز ائتمیشدیر ( مازی اوغلو ۱۹۷۴: ۱۲-۱۳؛ یاووز ۲۰۱۱: ۱۱۸-۱۱۹).

  ۳) فقیه احمدین شعرلری: فقیه تخلصلی ۶۹ بیت‌لیک بئش منظومه، استانبول اونیوئرسیته سی ادبیات فاکولته سی تورک دیلی و ادبیاتی بؤلومو سمینار کیتاب‌لیغی ۴۴۵۳ده قید‌لی ۸۷ ورقلی بیر یازمانین ۸۳ب-۸۷ب ورق‌لری آراسیندا‌دیر. بو شعرلرین دؤردو، کتاب اوصاف مساجد شریفه نین ۳۴۰-۳۹۰٫ بیتلری آراسینداکی دؤرد منظومه نین ۱۱ بیت فاضلاسییلا ایکینجی نسخه سی‌دیر. ۷ بیت‌لیک بئشینجی منظومه ایسه کتاب اوصاف مساجد شریفه ده یئر آلماماقدا‌دیر (سرت کایا ۱۹۹۶: ۱۳۶). تئزجان (۱۹۹۴: ۸۷)؛ کتاب اوصاف مساجد شریفه یازاری احمد فقیه، چرخ نامه یازاری احمد فقیه و یوسف او زولیخا یازاری سولو فقیه ین عینی کیشی اولابیله جه یینی بلیرتمیشدیر. آیریجا، دیل و اوسلوب باخیمیندان بنزرلیکلر گؤسته رن، جمجمه سولطان، احوال فاطیما، داستان گئییک و کسیک باش کیمی بیر دیزی منظوم حیکایه لری ده XIV جی یوز ایلین اورتا‌لاریندا یاشادیغینی تخمین ائتدیگی احمد فقیه ین یازمیش اولابیله جه یینی اؤنه سورموشدور. احمد فقیه، تصوفی حرکتلرین آنادولودا هیزلی بیر شکیلده یاییلدیغی دؤنمده یاشامیشدیر. بو ندنله صنعتینی، ادبی قایغیدان اوزاق بیر شکیلده یازدیغی دینی-دیداکتیک شعرلرله خالقا بیلگی وئرمک مقصدیله قوللانمیشدیر. سرت کایا (۱۹۹۶: ۱۳۶)یا گؤره او، تصوفی قونولاردا یازان فارس ادبیاتینا واقیف بیر شاعردیر.

قایناقلار:

گؤلپینارلی، عبدلباقی (۱۹۵۳). مولانادان سونرا مولوی‌لیک. استانبول: پان یای.

ایسن، مصطفی (هزل. ۱۹۹۸). سهی بئی تذکره سی، هشت بهشت. آنکارا: آغچاغ یای.

ایز، فاهیر، گ. کوت (۱۹۸۵). “احمد فقیه”. بؤیوک تورک کلاسیکلری. ج. ۱٫ ایستانبول: اؤتوکئن-سؤغوت یای. ۲۶۴-۲۶۸٫

کونیا‌لی، İ. هاککی ( ۱۹۶۴). ابیدئلئری و کیتابئلئری ایلئ کونیا تاریهی. کونیا: یئنی کیتاپ باسیمئوی.

کؤپرولو، م. فواد (۱۹۲۶). “سلجوقلولار دورونده آنادولو شاعیرلری. II. احمد فقیه و چرخ نامه سی”. تورک یوردو IV: 289-295.

منصوراوغلو، مجدود (۱۹۵۶). احمد فقیه، چرخنامه. استانبول: استانبول اونیوئرسیته سی ادئیات فاکولته سی یای.

مازی اوغلو، حسیبه (۱۹۶۴). “آنادولودا XIII جی یوزایل اورونلریندن یئنی بیر اثر” X تورک دیل کورولتاییندا اوخونان بیلیمسل بیلدیریلر-۱۹۶۳٫ آنکارا: TDK یای. ۷۵-۷۹٫

مازی اوغلو، حسیبه (۱۹۷۲). “سلجوقلولار دورینده آنادولودا تورک ادبیاتی‌نین باشلاماسی و تورکجه یازان شاعیرلر”. مالازگیرت آرماغانی. آنکارا: تورک تاریخ قورومو یای.

مازی اوغلو، حسیبه (هزل.) (۱۹۷۴). احمد فقیه، کتاب اوصاف مساجد شریفه. آنکارا: TDK یای.

مازی اوغلو، حسیبه (۲۰۰۳). “یوسوف و زولیخا یازاری سولی فقیه ین آدی سورونو”. تورک دیلی آراشتیرما‌لاری ایل‌لیغی بلله تن. ۱۶۹-۱۷۶٫

سرت کایا، او. فیکری (۱۹۸۹). “احمد فقیه”. اسلام انسیکلوپدی‌سی. ج. ۲٫ آنکارا: تورکیه دیانت وقفی یای. ۶۵-۶۷٫

سرتکایا، او. فیکری (۱۹۹۶). “احمد فقیه، آنادولودا تورکجه اثرلر وئرن متصوف بیر شاعر”. علمی آراشتیرما‌لار (۲): ۱۳۱-۱۴۰٫

تئزجان، سمیه (۱۹۹۴). “آنادولو تورک یازینی‌نین باشلانغیچ دؤنمینده بیر یازار و چرخ نامه نین تاریخلندیریلمه سی اوزه رینه”. تور دیللری آراشتیرما‌لاری (۴): ۷۵-۸۸٫

یاووز، کمال (۲۰۱۱). “احمد فقیه VIII-XIII یوزایل‌لر تورک ادبیاتی. اسکی شهیر: آچیق اؤیرتیم فاکولته سی یای. ۱۱۸-۱۲۰٫

یازیجی، تحسین (۱۹۸۶). احمد افلاکی، عارفلرین منقیبه لری، ج ۱، استانبول، یای.

ارسال دیدگاه